କଲ୍ପାନ୍ତପଵନା ଵାନ୍ତୁ ଯନ୍ତୁ ଚୈକତ୍ଵମ୍ ଅର୍ଣଵାଃ । ତପନ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ନାସ୍ତି ନିର୍ମନସଃ କ୍ଷତିଃ
ଯାଉ ଯୁଗାନ୍ତର ପବନ ବହୁ, ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏକାଠି ହେଉ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିବ୍ର ତାପ ଦିଅ—ଯାହାର ମନ ନିର୍ଭାବନା, ସେଠାରେ କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ।
ମନୋବୀଜାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦାଃ । ସଂସାରଷଣ୍ଡକା ଏତେ ଲୋକସପ୍ତକପଲ୍ଲଵାଃ
ମନର ମୂଳରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଠି ହେଉଛି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ, ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍କୁର।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରୈକସାଧ୍ଯେ ସକଲସିଦ୍ଧଯେ । ଅସଙ୍କଲ୍ପାଭିସାମ୍ରାଜ୍ଯେ ତିଷ୍ଠାଵଷ୍ଟମ୍ଭତତ୍ପରଃ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଭାବନା ନଥିବାରେ ସମ୍ଭବ; ଭାବନାହୀନତାର ଶାସନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ, ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତୁ।
ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମାନନ୍ଦଂ କ୍ଷୀଯମାଣଂ ମନଃ କ୍ରମାତ୍ । କଷକ୍ଷୀଣାଙ୍ଗକୋ ଽଙ୍ଗାରୋ ଯଥାଙ୍ଗାରକ୍ଷଯାର୍ଥିନଃ
ମନ ଦେହେ ଦେହେ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଛି, ତାହା ଦେହେ ଦେହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକକୁ ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ଅପି ବ୍ରହ୍ମକୁଟୀଲକ୍ଷ୍ଯଂ ମନସଶ୍ ଚେତ୍ ସମୀହିତମ୍ । ତଦ୍ ଅଣୋର୍ ଅନ୍ତରେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ମନ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଵିଭଵେନ କୃତାତ୍ଯନର୍ଥଂ ସଙ୍କଲ୍ପଶାନ୍ତିଵିଭଵେନ ସୁସାଧିତାର୍ଥମ୍ । ସନ୍ତୋଷମାତ୍ରଵିଭଵେନ ମନୋ ଵିଜିତ୍ଯ ନିତ୍ଯୋଦିତେନ ଜଯମ୍ ଏହି ନିରୀହିତେନ
ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅସୁଭ ଘଟେ; ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚାହିଁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇଯାଏ। ସନ୍ତୋଷର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜିତି, ସଦା ଉପଜୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜୟ ପାଅ।
ପରମପାଵନଯା ଵିମନସ୍ତଯା ସମତଯା ମତଯାତ୍ମଵିଦାମ୍ ଅତି । ଶମିତଯା ମିତଯାନ୍ତର୍ ଅହନ୍ତଯା ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଟମ୍ ଅଜଂ ପଦମ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତି ଓ ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଅଜନ୍ମ ପଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ପଦ ରହୁ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ପଦାର୍ଥେ ହି ଯେନ ଯେନ ଯଥା ତଥା । ତୀଵ୍ରସଂଵେଗସମ୍ପନ୍ନଂ ମନଃ ପଶ୍ଯତି ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ମନ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ, ଯେଉଁପରି ଭାବରେ, ଏବଂ ଯେଉଁପରି ଉପାୟରେ ଭଲଭାବେ ଆଶା କରେ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ ।
ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଚୈଷା ମନସସ୍ ତୀଵ୍ରଵେଗିତା । ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁବୁଦ୍ବୁଦାଲୀଵ ନିର୍ନିମିତ୍ତା ସ୍ଵଭାଵତଃ
ମନର ଏହି ତୀବ୍ର ଗତି କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା, ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦ୍ବୁଦ ସଂଖଳା ପରି ।
ଶୀତତା ତୁହିନସ୍ଯେଵ କଜ୍ଜଲସ୍ଯେଵ କୃଷ୍ଣତା । ଲୋଲତା ମନସୋ ରୂପଂ ତୀଵ୍ରାତୀଵ୍ରୈକରୂପିଣଃ
ଯେପରି ହିମର ଶୀତଳତା, କଳିକର କଳା, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା — ଏହା ଏକ ତୀବ୍ର ଗୁଣର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ।
କଥମ୍ ଅସ୍ଯାତିଲୋଲସ୍ଯ ଵେଗାଵେଗୈକକାରଣମ୍ । ଚଲତା ମନସୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବଲତୋ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ଏହି ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଗତି, ଯାହାର କାରଣ ଏହାର ନିଜ ଗତି, କିପରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ, ମହାବ୍ରହ୍ମଣ ?
ନେହ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ମନଃ କ୍ଵଚନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ମନୋଧର୍ମୋ ଵହ୍ନିଧର୍ମୋ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ କେଉଁଠି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ତାପ।
ଯୈଷା ହି ଚଞ୍ଚଲା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିଶ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵସଂସ୍ଥିତା । ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନସୀଂ ଶକ୍ତିଂ ଜଗଦାଡମ୍ବରାତ୍ମିକାମ୍
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ବସିଛି; ଏହାକୁ ମନର ଶକ୍ତି ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଡ଼ମ୍ବରର ମୂଳ।
ସ୍ପନ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଋତେ ଵାଯୋର୍ ଯଥା ସତ୍ତୈଵ ନୋହ୍ଯତେ । ତଥାସ୍ତି ଚିତ୍ତସତ୍ତା ନୋ ଚଞ୍ଚଲସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ
ଯେପରି ବାୟୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ଗତି କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ବିନା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଗତି ବିନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ ତୁ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ତନ୍ ମନୋ ମୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଏଵ ଚ ତପଶ୍ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରସିଦ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ସେହି ମନକୁ ମୃତ ମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୋକ୍ଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଶାନ୍ତିର୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ମନୋଜନନମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଂ ପରମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉପଜିଲେ ଦୁଃଖର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଦୁଃଖମ୍ ଉତ୍ପାଦଯତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଉତ୍ଥିତଶ୍ ଚିତ୍ତରାକ୍ଷସଃ । ସୁଖାଯାନନ୍ତଭୋଗ୍ଯାଯ ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପାତଯ
ମନର ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତଳ ହେଲେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ; ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ, ଏହାକୁ ନିମ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ତସ୍ଯ ଚଞ୍ଚଲତା ଯୈଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ନାମ ସୋଚ୍ଯତେ । ଵାସନାପରନାମ୍ନୀ ତାଂ ଵିଚାରେଣ ଵିନାଶଯ
ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଆଦତ କୁହାଯାଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କର।
ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତଯା । ଵିଲୀନଯା ତ୍ଯାଗଵଶାତ୍ ପରଂ ଶ୍ରେଯୋ ଽଧିଗମ୍ଯତେ
ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆଦତର ଶାନ୍ତି, ମନର ଶାନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯତ୍ ତତ୍ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ଯନ୍ ମଧ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଜାଡ୍ଯଯୋଃ । ତନ୍ ମନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ରାମ ଦ୍ଵଯଦୋଲାଯିତାକୃତି
ଯେଉଁ ଜିନିଷଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଚେତନା ଓ ଅଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେହି ଦ୍ୱୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ଆକୃତିର ଯାହା, ରାମା, ଏହି ମନ ଭାବରୁ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ଜାଡ୍ଯାନୁସନ୍ଧାନହୃତଂ ଜାଡ୍ଯାତ୍ମକତଯେଦ୍ଧଯା । ଚେତୋ ଜଡତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶେନ ହି
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଜଡତାରେ ଲିନ ହୁଏ ଓ ଅଜଡତାକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଅଜଡ ହୁଏ।
ଵିଵେକୈକାନୁସନ୍ଧାନାଚ୍ ଚିଦଂଶାତ୍ମତଯା ମନଃ । ଚିତୈକତାମ୍ ଉପାଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ ଓ ଚେତନାର ଭାଗକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଉଛି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପଦେ ମନଃ । ପାତ୍ଯତେ ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଲୋହିତମ୍
ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସରେ, ମନକୁ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଏହା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ।
ଅତଃ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚେତସା । ଵିଶୋକଂ ପଦମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରାଶଙ୍କସ୍ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ସେହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜ ଚେତନାରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହେଇ ରୁହ।
ଭଵଭାଵନଯା ଭଗ୍ନଂ ମନସୈଵ ନ ଚେନ୍ ମନଃ । ବଲାଦ୍ ଉତ୍ତାର୍ଯତେ ରାମ ତଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ନେତରଃ
ଯଦି ଏହି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇପାରିବା ନାହିଁ, ରାମ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ମନ ଏଵ ସମର୍ଥଂ ଵୈ ମନସୋ ଦୃଢନିଗ୍ରହେ । ଅରାଜା କସ୍ ସମର୍ଥସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଞୋ ରାଘଵ ନିଗ୍ରହେ
ମନ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ରାଘବ, ରାଜାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା।
ତୃଷ୍ଣାଗ୍ରାହଗୃହୀତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵରଂହସି । ଆଵର୍ତୈର୍ ଉହ୍ଯମାନାନାଂ ଦୂରଂ ସ୍ଵମନ ଏଵ ନୌଃ
ତୃଷ୍ଣାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଉଠାଉଠି ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜ ମନ ହିଁ ଦୂରକୁ ନେଇଯିବା ନୌକା।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶଂ ପରମବନ୍ଧନମ୍ । ଉନ୍ମୋଚିତୋ ନ ଯେନାତ୍ମା ନାସାଵ୍ ଅନ୍ଯେନ ମୋକ୍ଷ୍ଯତେ
ମନରେ ଥିବା ମନର ଜାଲ, ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବନ୍ଧନ; ଏହାକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା କାଟି, ନିଜେ ମୁକ୍ତି ନ କରିଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯା ଯୋଦେତି ମନୋନାମ୍ନୀ ଵାସନା ଵାସିତାନ୍ତରା । ତାଂ ତାଂ ପରିହରେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତତୋ ଽଵିଦ୍ଯାକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ଉପଜେ, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ।
ଭୋଗୌଘଵାସନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଯଜ ତ୍ଵଂ ଖେଦଵାସନାମ୍ । ଭାଵାଭାଵୌ ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସୁଖୀ ଭଵ
ଭୋଗ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ଦୁଃଖ ଆଶାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ; ତାପରେ ଭାବ ଓ ଅଭାବକୁ ଛାଡି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତିରେ ସୁଖୀ ହେବା।