ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାଚ୍ ଚ ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାସ୍ତି କିଲୋପାଯଶ୍ ଚିତ୍ତୋପଶମନାଦ୍ ଋତେ
ଉପର, ତଳ, ଦିଗ୍ଦିଗାନ୍ତରେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖିଛି—ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଛଡ଼ା ଏଠି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଋତେ ପଥ୍ଯେ ତତେ ଶୁଦ୍ଧେ ବୋଧେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଉଦିତେ ଚିତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉପଜାଯତେ
ସତ୍ପଥରୁ ଅଲଗା, ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ମନର ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯାଯତେ ହୃଦଯାକାଶେ ଚିତିଶ୍ ଚିଚ୍ଚକ୍ରଧାରଯା । ମନୋ ମାରଯ ନିଶ୍ଶଙ୍କଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରମଥ୍ନନ୍ତି ନାଧଯଃ
ଚେତନା ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ନଷ୍ଟ କର, ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଭୋଗାଇବେ ନାହିଁ।
ଯଦି ରମ୍ଯମ୍ ଅରମ୍ଯତ୍ଵେ ତ୍ଵଯା ସଂଵିଦିତଂ ଵିଦା । ଛିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଅଙ୍ଗାନି ଚିତ୍ତସ୍ଯେତି ମତିର୍ ମମ
ଯଦି ଅରମ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିଛ, ତେବେ ମନର ସେଇ ଅଂଶଗୁଡିକ କଟିଯାଇଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନଃ । ତଦଭାଵନମାତ୍ରେଣ ଦାତ୍ରେଣେଵ ଵିଲୂଯତେ
ଏହା 'ମୁଁ', ଏହା 'ମୋର', ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ; ଏହିପରି ଭାବନା ନ ରଖିଲେ, ଦାନ କରିବା ପରି ମନ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଛିନ୍ନାଭ୍ରମ୍ ଅମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ଶରଦି ଧୂଯତେ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ତଥା ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ
ଯେପରି ଭାଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶରେ ହରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକତାତ୍ମକ ସତ୍ୟରେ ମନ ଏହି ଭାବନାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵହନ୍ତି ଯତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିପଵନାସ୍ ତତ୍ର ଭୀର୍ ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵାଯତ୍ତେ ମୃଦୁନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ କିମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପନେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ବହିଥାଏ, ସେଠି ଭୟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର, ମୃଦୁ ଓ ପରିସ୍କାର, ତାହାରେ ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ କଣ ଭୟ ରହିପାରିବ?
ଇଦଂ ଶ୍ରେଯ ଇଦଂ ନେତି ସିଦ୍ଧମ୍ ଆବାଲମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ବାଲଂ ପୁତ୍ରମ୍ ଇଵୋଦାରେ ମନଶ୍ ଶ୍ରେଯସି ଯୋଜଯେତ୍
‘ଏହା ଭଲ, ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ’—ଏପରି ଧାରଣା ଶିଶୁକାଳରୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପିତା ଯେପରି ଶିଶୁ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇଥାଏ, ମନକୁ ଭଲରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅକ୍ଷପଞ୍ଚାନନଂ ଚେତସ୍ସିଂହଂ ସଂସୃତିବୃଂହଣମ୍ । ଘ୍ନନ୍ତି ଯେ ତେ ଜଯନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣପଦପାତିନଃ
ଯେମାନେ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସିଂହ—ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବଢାଇଥାଏ—କୁ ନିଆଁ ଦେଇ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ମୁକ୍ତିର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବିଜୟୀ।
ଭୀମାସ୍ ସମ୍ଭ୍ରମଦାଯିନ୍ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାଦ୍ ଇମାଃ । ଵିପଦସ୍ ସମ୍ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରୋର୍ ଇଵ
ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ଭାବନାର ଉତ୍ପତିରୁ ଆସେ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଦେଖାଯାଏ।
କଲ୍ପାନ୍ତପଵନା ଵାନ୍ତୁ ଯନ୍ତୁ ଚୈକତ୍ଵମ୍ ଅର୍ଣଵାଃ । ତପନ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ନାସ୍ତି ନିର୍ମନସଃ କ୍ଷତିଃ
ଯାଉ ଯୁଗାନ୍ତର ପବନ ବହୁ, ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏକାଠି ହେଉ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିବ୍ର ତାପ ଦିଅ—ଯାହାର ମନ ନିର୍ଭାବନା, ସେଠାରେ କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ।
ମନୋବୀଜାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦାଃ । ସଂସାରଷଣ୍ଡକା ଏତେ ଲୋକସପ୍ତକପଲ୍ଲଵାଃ
ମନର ମୂଳରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଠି ହେଉଛି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ, ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍କୁର।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରୈକସାଧ୍ଯେ ସକଲସିଦ୍ଧଯେ । ଅସଙ୍କଲ୍ପାଭିସାମ୍ରାଜ୍ଯେ ତିଷ୍ଠାଵଷ୍ଟମ୍ଭତତ୍ପରଃ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଭାବନା ନଥିବାରେ ସମ୍ଭବ; ଭାବନାହୀନତାର ଶାସନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ, ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତୁ।
ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମାନନ୍ଦଂ କ୍ଷୀଯମାଣଂ ମନଃ କ୍ରମାତ୍ । କଷକ୍ଷୀଣାଙ୍ଗକୋ ଽଙ୍ଗାରୋ ଯଥାଙ୍ଗାରକ୍ଷଯାର୍ଥିନଃ
ମନ ଦେହେ ଦେହେ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଛି, ତାହା ଦେହେ ଦେହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକକୁ ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ଅପି ବ୍ରହ୍ମକୁଟୀଲକ୍ଷ୍ଯଂ ମନସଶ୍ ଚେତ୍ ସମୀହିତମ୍ । ତଦ୍ ଅଣୋର୍ ଅନ୍ତରେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ମନ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଵିଭଵେନ କୃତାତ୍ଯନର୍ଥଂ ସଙ୍କଲ୍ପଶାନ୍ତିଵିଭଵେନ ସୁସାଧିତାର୍ଥମ୍ । ସନ୍ତୋଷମାତ୍ରଵିଭଵେନ ମନୋ ଵିଜିତ୍ଯ ନିତ୍ଯୋଦିତେନ ଜଯମ୍ ଏହି ନିରୀହିତେନ
ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅସୁଭ ଘଟେ; ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚାହିଁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇଯାଏ। ସନ୍ତୋଷର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜିତି, ସଦା ଉପଜୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜୟ ପାଅ।
ପରମପାଵନଯା ଵିମନସ୍ତଯା ସମତଯା ମତଯାତ୍ମଵିଦାମ୍ ଅତି । ଶମିତଯା ମିତଯାନ୍ତର୍ ଅହନ୍ତଯା ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଟମ୍ ଅଜଂ ପଦମ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତି ଓ ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଅଜନ୍ମ ପଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ପଦ ରହୁ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ପଦାର୍ଥେ ହି ଯେନ ଯେନ ଯଥା ତଥା । ତୀଵ୍ରସଂଵେଗସମ୍ପନ୍ନଂ ମନଃ ପଶ୍ଯତି ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ମନ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ, ଯେଉଁପରି ଭାବରେ, ଏବଂ ଯେଉଁପରି ଉପାୟରେ ଭଲଭାବେ ଆଶା କରେ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ ।
ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଚୈଷା ମନସସ୍ ତୀଵ୍ରଵେଗିତା । ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁବୁଦ୍ବୁଦାଲୀଵ ନିର୍ନିମିତ୍ତା ସ୍ଵଭାଵତଃ
ମନର ଏହି ତୀବ୍ର ଗତି କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା, ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦ୍ବୁଦ ସଂଖଳା ପରି ।
ଶୀତତା ତୁହିନସ୍ଯେଵ କଜ୍ଜଲସ୍ଯେଵ କୃଷ୍ଣତା । ଲୋଲତା ମନସୋ ରୂପଂ ତୀଵ୍ରାତୀଵ୍ରୈକରୂପିଣଃ
ଯେପରି ହିମର ଶୀତଳତା, କଳିକର କଳା, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା — ଏହା ଏକ ତୀବ୍ର ଗୁଣର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ।
କଥମ୍ ଅସ୍ଯାତିଲୋଲସ୍ଯ ଵେଗାଵେଗୈକକାରଣମ୍ । ଚଲତା ମନସୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବଲତୋ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ଏହି ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଗତି, ଯାହାର କାରଣ ଏହାର ନିଜ ଗତି, କିପରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ, ମହାବ୍ରହ୍ମଣ ?
ନେହ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ମନଃ କ୍ଵଚନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ମନୋଧର୍ମୋ ଵହ୍ନିଧର୍ମୋ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ କେଉଁଠି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ତାପ।
ଯୈଷା ହି ଚଞ୍ଚଲା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିଶ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵସଂସ୍ଥିତା । ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନସୀଂ ଶକ୍ତିଂ ଜଗଦାଡମ୍ବରାତ୍ମିକାମ୍
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ବସିଛି; ଏହାକୁ ମନର ଶକ୍ତି ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଡ଼ମ୍ବରର ମୂଳ।
ସ୍ପନ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଋତେ ଵାଯୋର୍ ଯଥା ସତ୍ତୈଵ ନୋହ୍ଯତେ । ତଥାସ୍ତି ଚିତ୍ତସତ୍ତା ନୋ ଚଞ୍ଚଲସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ
ଯେପରି ବାୟୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ଗତି କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ବିନା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଗତି ବିନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ ତୁ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ତନ୍ ମନୋ ମୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଏଵ ଚ ତପଶ୍ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରସିଦ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ସେହି ମନକୁ ମୃତ ମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୋକ୍ଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଶାନ୍ତିର୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ମନୋଜନନମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଂ ପରମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉପଜିଲେ ଦୁଃଖର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଦୁଃଖମ୍ ଉତ୍ପାଦଯତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଉତ୍ଥିତଶ୍ ଚିତ୍ତରାକ୍ଷସଃ । ସୁଖାଯାନନ୍ତଭୋଗ୍ଯାଯ ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପାତଯ
ମନର ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତଳ ହେଲେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ; ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ, ଏହାକୁ ନିମ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ତସ୍ଯ ଚଞ୍ଚଲତା ଯୈଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ନାମ ସୋଚ୍ଯତେ । ଵାସନାପରନାମ୍ନୀ ତାଂ ଵିଚାରେଣ ଵିନାଶଯ
ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଆଦତ କୁହାଯାଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କର।
ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତଯା । ଵିଲୀନଯା ତ୍ଯାଗଵଶାତ୍ ପରଂ ଶ୍ରେଯୋ ଽଧିଗମ୍ଯତେ
ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆଦତର ଶାନ୍ତି, ମନର ଶାନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯତ୍ ତତ୍ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ଯନ୍ ମଧ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଜାଡ୍ଯଯୋଃ । ତନ୍ ମନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ରାମ ଦ୍ଵଯଦୋଲାଯିତାକୃତି
ଯେଉଁ ଜିନିଷଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଚେତନା ଓ ଅଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେହି ଦ୍ୱୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ଆକୃତିର ଯାହା, ରାମା, ଏହି ମନ ଭାବରୁ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।