ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନୀତ୍ଵା ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍ । ତାଂ ମହାପଦଵୀମ୍ ଏହି ଯତ୍ର ନାସି ନ ଚେତରତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଚିତ୍ତକୁ ଅଚିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ, ସେଇ ମହାପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଏହି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଂଵେଦନଵିପର୍ଯାସରୂପିଣାରିର୍ ଇଵାବଲଃ । ଜେତୁମ୍ ଆଶୁ ମନୋ ରାମ ପୌରୁଷେନୈଵ ଶକ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ମନ ଭ୍ରମର ଆକାର ନେଇଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ ପରି, କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରାଯିବା ସମ୍ଭବ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗଶ୍ ଶ୍ରିଯୋ ମୂଲମ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜନ୍ତୋର୍ ମନୋଜଯୋ ଯେନ ତ୍ରିଲୋକୀଵିଜଯସ୍ ତୃଣମ୍
ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଶାନ୍ତିରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ ଜୟ କରାଯାଇଛି, ତିନି ଲୋକର ଜୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃଣ ସମାନ।
ନ ଶସ୍ତ୍ରଦହନୋତ୍ପାତପାତା ଯସ୍ଯାଂ ମନାଗ୍ ଅପି । ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରଵ୍ଯାଵୃତ୍ତୌ ତସ୍ଯାଂ କେଵ କଦର୍ଥନା
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେଉଁସି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିପଦ୍, କିମ୍ବା ପତନର ଅତି ସାନା ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ନିଜର ସ୍ଵଭାବର ଶାନ୍ତି; ଏଠାରେ କିଏ କିପରି ବିଘ୍ନ କରିପାରିବ?
ଅପି ସ୍ଵଵେଦନାକ୍ରାନ୍ତାଵ୍ ଅଶକ୍ତା ଯେ ନରାଧମାଃ । କଥଂ ଵ୍ଯଵହରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯଵହାରଦଶାସୁ ତେ
ଯେଉଁ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ?
ପୁମାନ୍ ଦୃତୋ ଽସ୍ମି ଜାତୋ ଽସ୍ମି ଜୀଵାମୀତି କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଚେତସୋ ଵୃତ୍ତଯୋ ଯାନ୍ତି ଚପଲସ୍ଯାସଦୁତ୍ଥିତାଃ
‘ମୁଁ ପୁରୁଷ’, ‘ମୁଁ ଦେଖାଯାଉଛି’, ‘ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି’, ‘ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ’ — ଏହି ଭାବଗୁଡିକ ଭ୍ରାନ୍ତି; ଏଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ମନର ଚଳାଚଳ, ଅସତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନ କଶ୍ଚନେହ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ନେହ କଶ୍ଚନ । ସ୍ଵଯଂ ଵେତ୍ତି ମୃତିଂ ଦେହେ ଲୋକମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଗତଂ ମନଃ
ଏଠାରେ କେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ମରେନାହିଁ, କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ମନ ଦେହ ଛାଡି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଗଲା ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ଇତୋ ଯାତଂ ପରେ ଲୋକେ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତଯା ମନଃ । ନ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଆମୋକ୍ଷମ୍ ଅତୋ ମୃତିଭଯଂ କୁତଃ
ଏଠାରୁ ମନ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେଠି ଏହା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ—ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କାହିଁକି?
ଦେହରୂପେଣ ଵିଚରଦ୍ ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଚିତ୍ତମ୍ ଆମୋକ୍ଷମ୍ ଆସ୍ତେ ଽସ୍ଯ ରୂପମ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନ ଦେହର ଆକାର ନେଇ ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଥାଏ—ଏହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ।
ସୁତେ ଭ୍ରାତରି ଭୃତ୍ଯାଦୌ କ୍ଲେଶ ଆକ୍ରମଣଂ ନୃଣାମ୍ । ନ ସ୍ଵଚିତ୍ତେ ସ୍ଵଚୈତନ୍ଯଵ୍ଯାଵୃତ୍ତ୍ଯାତ୍ମେତି ମେ ମତିଃ
ପୁଅ, ଭାଇ, କ୍ଷେତ୍ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମନରେ ହୁଏନାହିଁ; ନିଜ ଚେତନା ଅବିରତ ରହିଥିବାରୁ—ଏହି ମୋର ମତ।
ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାଚ୍ ଚ ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାସ୍ତି କିଲୋପାଯଶ୍ ଚିତ୍ତୋପଶମନାଦ୍ ଋତେ
ଉପର, ତଳ, ଦିଗ୍ଦିଗାନ୍ତରେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖିଛି—ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଛଡ଼ା ଏଠି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଋତେ ପଥ୍ଯେ ତତେ ଶୁଦ୍ଧେ ବୋଧେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଉଦିତେ ଚିତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉପଜାଯତେ
ସତ୍ପଥରୁ ଅଲଗା, ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ମନର ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯାଯତେ ହୃଦଯାକାଶେ ଚିତିଶ୍ ଚିଚ୍ଚକ୍ରଧାରଯା । ମନୋ ମାରଯ ନିଶ୍ଶଙ୍କଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରମଥ୍ନନ୍ତି ନାଧଯଃ
ଚେତନା ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ନଷ୍ଟ କର, ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଭୋଗାଇବେ ନାହିଁ।
ଯଦି ରମ୍ଯମ୍ ଅରମ୍ଯତ୍ଵେ ତ୍ଵଯା ସଂଵିଦିତଂ ଵିଦା । ଛିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଅଙ୍ଗାନି ଚିତ୍ତସ୍ଯେତି ମତିର୍ ମମ
ଯଦି ଅରମ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିଛ, ତେବେ ମନର ସେଇ ଅଂଶଗୁଡିକ କଟିଯାଇଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନଃ । ତଦଭାଵନମାତ୍ରେଣ ଦାତ୍ରେଣେଵ ଵିଲୂଯତେ
ଏହା 'ମୁଁ', ଏହା 'ମୋର', ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ; ଏହିପରି ଭାବନା ନ ରଖିଲେ, ଦାନ କରିବା ପରି ମନ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଛିନ୍ନାଭ୍ରମ୍ ଅମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ଶରଦି ଧୂଯତେ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ତଥା ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ
ଯେପରି ଭାଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶରେ ହରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକତାତ୍ମକ ସତ୍ୟରେ ମନ ଏହି ଭାବନାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵହନ୍ତି ଯତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିପଵନାସ୍ ତତ୍ର ଭୀର୍ ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵାଯତ୍ତେ ମୃଦୁନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ କିମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପନେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ବହିଥାଏ, ସେଠି ଭୟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର, ମୃଦୁ ଓ ପରିସ୍କାର, ତାହାରେ ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ କଣ ଭୟ ରହିପାରିବ?
ଇଦଂ ଶ୍ରେଯ ଇଦଂ ନେତି ସିଦ୍ଧମ୍ ଆବାଲମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ବାଲଂ ପୁତ୍ରମ୍ ଇଵୋଦାରେ ମନଶ୍ ଶ୍ରେଯସି ଯୋଜଯେତ୍
‘ଏହା ଭଲ, ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ’—ଏପରି ଧାରଣା ଶିଶୁକାଳରୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପିତା ଯେପରି ଶିଶୁ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇଥାଏ, ମନକୁ ଭଲରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅକ୍ଷପଞ୍ଚାନନଂ ଚେତସ୍ସିଂହଂ ସଂସୃତିବୃଂହଣମ୍ । ଘ୍ନନ୍ତି ଯେ ତେ ଜଯନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣପଦପାତିନଃ
ଯେମାନେ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସିଂହ—ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବଢାଇଥାଏ—କୁ ନିଆଁ ଦେଇ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ମୁକ୍ତିର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବିଜୟୀ।
ଭୀମାସ୍ ସମ୍ଭ୍ରମଦାଯିନ୍ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାଦ୍ ଇମାଃ । ଵିପଦସ୍ ସମ୍ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରୋର୍ ଇଵ
ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ଭାବନାର ଉତ୍ପତିରୁ ଆସେ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଦେଖାଯାଏ।
କଲ୍ପାନ୍ତପଵନା ଵାନ୍ତୁ ଯନ୍ତୁ ଚୈକତ୍ଵମ୍ ଅର୍ଣଵାଃ । ତପନ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ନାସ୍ତି ନିର୍ମନସଃ କ୍ଷତିଃ
ଯାଉ ଯୁଗାନ୍ତର ପବନ ବହୁ, ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏକାଠି ହେଉ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିବ୍ର ତାପ ଦିଅ—ଯାହାର ମନ ନିର୍ଭାବନା, ସେଠାରେ କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ।
ମନୋବୀଜାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଶୁଭାଶୁଭଫଲପ୍ରଦାଃ । ସଂସାରଷଣ୍ଡକା ଏତେ ଲୋକସପ୍ତକପଲ୍ଲଵାଃ
ମନର ମୂଳରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଠି ହେଉଛି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ, ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଙ୍କୁର।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରୈକସାଧ୍ଯେ ସକଲସିଦ୍ଧଯେ । ଅସଙ୍କଲ୍ପାଭିସାମ୍ରାଜ୍ଯେ ତିଷ୍ଠାଵଷ୍ଟମ୍ଭତତ୍ପରଃ
ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କେବଳ ଭାବନା ନଥିବାରେ ସମ୍ଭବ; ଭାବନାହୀନତାର ଶାସନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ, ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତୁ।
ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମାନନ୍ଦଂ କ୍ଷୀଯମାଣଂ ମନଃ କ୍ରମାତ୍ । କଷକ୍ଷୀଣାଙ୍ଗକୋ ଽଙ୍ଗାରୋ ଯଥାଙ୍ଗାରକ୍ଷଯାର୍ଥିନଃ
ମନ ଦେହେ ଦେହେ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଛି, ତାହା ଦେହେ ଦେହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଶୁଣ୍ଯ ହେଉଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକକୁ ତାପ ଦେଇଥାଏ।
ଅପି ବ୍ରହ୍ମକୁଟୀଲକ୍ଷ୍ଯଂ ମନସଶ୍ ଚେତ୍ ସମୀହିତମ୍ । ତଦ୍ ଅଣୋର୍ ଅନ୍ତରେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଭକ୍ତଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ମନ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଵିଭଵେନ କୃତାତ୍ଯନର୍ଥଂ ସଙ୍କଲ୍ପଶାନ୍ତିଵିଭଵେନ ସୁସାଧିତାର୍ଥମ୍ । ସନ୍ତୋଷମାତ୍ରଵିଭଵେନ ମନୋ ଵିଜିତ୍ଯ ନିତ୍ଯୋଦିତେନ ଜଯମ୍ ଏହି ନିରୀହିତେନ
ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅସୁଭ ଘଟେ; ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚାହିଁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇଯାଏ। ସନ୍ତୋଷର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଜିତି, ସଦା ଉପଜୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜୟ ପାଅ।
ପରମପାଵନଯା ଵିମନସ୍ତଯା ସମତଯା ମତଯାତ୍ମଵିଦାମ୍ ଅତି । ଶମିତଯା ମିତଯାନ୍ତର୍ ଅହନ୍ତଯା ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଟମ୍ ଅଜଂ ପଦମ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତି ଓ ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଅଜନ୍ମ ପଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ପଦ ରହୁ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ପଦାର୍ଥେ ହି ଯେନ ଯେନ ଯଥା ତଥା । ତୀଵ୍ରସଂଵେଗସମ୍ପନ୍ନଂ ମନଃ ପଶ୍ଯତି ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ମନ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ, ଯେଉଁପରି ଭାବରେ, ଏବଂ ଯେଉଁପରି ଉପାୟରେ ଭଲଭାବେ ଆଶା କରେ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ ।
ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଚୈଷା ମନସସ୍ ତୀଵ୍ରଵେଗିତା । ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁବୁଦ୍ବୁଦାଲୀଵ ନିର୍ନିମିତ୍ତା ସ୍ଵଭାଵତଃ
ମନର ଏହି ତୀବ୍ର ଗତି କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା, ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦ୍ବୁଦ ସଂଖଳା ପରି ।
ଶୀତତା ତୁହିନସ୍ଯେଵ କଜ୍ଜଲସ୍ଯେଵ କୃଷ୍ଣତା । ଲୋଲତା ମନସୋ ରୂପଂ ତୀଵ୍ରାତୀଵ୍ରୈକରୂପିଣଃ
ଯେପରି ହିମର ଶୀତଳତା, କଳିକର କଳା, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା — ଏହା ଏକ ତୀବ୍ର ଗୁଣର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ।