ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଜୀଯତେ । ଅଚିତ୍ତେନାସପତ୍ନେନ ପଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଧୀଯତେ
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରচେଷ୍ଟାରେ ମନକୁ ଏକ ଘୋଡା ଭଳି ଅନୁଶାସିତ କରାଯାଏ; ମନ ର ଶତ୍ରୁତା ନଥିଲେ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତଂ ଚ ସୁସାଧଂ ଚ ସ୍ଵଚିତ୍ତାକ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରକମ୍ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ଯେ କର୍ତୁଂ ଧିକ୍ ତାନ୍ ପୁରୁଷଜମ୍ବୁକାନ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସହଜ ଏବଂ ନିଜ ମନକୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶରମର ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶିଆଳ।
ସ୍ଵପୌରୁଷୈକସାଧ୍ଯେନ ସ୍ଵେପ୍ସିତତ୍ଯାଗରୂପିଣା । ମନଃପ୍ରଶମମନ୍ତ୍ରେଣ ଵିନାସ୍ତି ନ ଶୁଭା ଗତିଃ
ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ମନ୍ତ୍ର ବିନା, କେହି ଶୁଭ ଲାଭ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ମନୋମାରଣମାତ୍ରେଣ ସାଧ୍ଯେନ ସ୍ଵାତ୍ମସଂଵିଦା । ନିସ୍ସପତ୍ନମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅନିଙ୍ଗନମ୍ ଇହୋଷ୍ଯତାମ୍
ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବଶ କରିଲେ, ଏଠାରେ ଅଟୁଟ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଦୋଷ ନାହିଁ, ବିଘ୍ନ ନାହିଁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ହେଉ।
ଈପ୍ସିତାଵେଦନାଙ୍ଗ୍ଯାଂ ତୁ ମନଃପ୍ରଶମନଶ୍ରିଯି । ଗୁରୂପଦେଶଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥମନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯା ଯୁକ୍ତଯସ୍ ତୃଣମ୍
ଇଚ୍ଛିତ ଅନୁଭୂତିର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ମହିମା ମଧ୍ୟରେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟଗୁଡିକ ତୁଳନାରେ କାଉଡି ଭଳି।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଗତଂ ଶାନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଦା । ଅସଙ୍କଲ୍ପନଶସ୍ତ୍ରେଣ ଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଗଦଂ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ଅଭିଧାନ ନଥିବା ବୁଝିବାର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ମନର ରୋଗ କାଟି ଦିଆଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵସଂଵେଦନସାଧ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାନର୍ଥନାଶନେ । ଶାନ୍ତସ୍ଯାଚ୍ଛାଭ୍ରଵପୁଷି ପୁଂସଃ କେଵ କଦର୍ଥନା
ଏହି ଅବସ୍ଥା, ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଜାଣିବା ଏବଂ ମନର ଭୁଲ ଧାରଣା ନଶ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଲୋକର ସ୍ବଭାବ ନିର୍ମଳ ମେଘ ପରି ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ବି ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ?
ନୂନଂ ଦୈଵମ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ମୂଢସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପିତମ୍ । ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ନଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଭ୍ରମିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଢାଯାଇଥିବା ଭାଗ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରାହ କରି, ଉଦ୍ୟମ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମନକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
ତାଂ ମହାପଦଵୀମ୍ ଏକାଂ କାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁସରଂଶ୍ ଚିରମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଚିଦ୍ଭକ୍ଷିତଂ କୃତ୍ଵା ଚିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଅପି ପରଂ ଭଵ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନୁସରଣ କରି, ମନକୁ ଚେତନାରେ ଲିନ କରି, ମନରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ଉଠିଯାଅ।
ଭଵଭାଵନଯା ମୁକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତଃ ପରମଯା ଧିଯା । ଧାରଯାତ୍ମାନମ୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଽଗ୍ରସ୍ତଚିତ୍ତଂ ଚିତଃ ପରମ୍
ଭବର ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ ହେଇ, ନିଜକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଧରି ରଖ, ଏବଂ ଚିତ୍ତକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର କର।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନୀତ୍ଵା ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍ । ତାଂ ମହାପଦଵୀମ୍ ଏହି ଯତ୍ର ନାସି ନ ଚେତରତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଚିତ୍ତକୁ ଅଚିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ, ସେଇ ମହାପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଏହି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଂଵେଦନଵିପର୍ଯାସରୂପିଣାରିର୍ ଇଵାବଲଃ । ଜେତୁମ୍ ଆଶୁ ମନୋ ରାମ ପୌରୁଷେନୈଵ ଶକ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ମନ ଭ୍ରମର ଆକାର ନେଇଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁ ପରି, କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରାଯିବା ସମ୍ଭବ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗଶ୍ ଶ୍ରିଯୋ ମୂଲମ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜନ୍ତୋର୍ ମନୋଜଯୋ ଯେନ ତ୍ରିଲୋକୀଵିଜଯସ୍ ତୃଣମ୍
ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଶାନ୍ତିରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ ଜୟ କରାଯାଇଛି, ତିନି ଲୋକର ଜୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃଣ ସମାନ।
ନ ଶସ୍ତ୍ରଦହନୋତ୍ପାତପାତା ଯସ୍ଯାଂ ମନାଗ୍ ଅପି । ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରଵ୍ଯାଵୃତ୍ତୌ ତସ୍ଯାଂ କେଵ କଦର୍ଥନା
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେଉଁସି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିପଦ୍, କିମ୍ବା ପତନର ଅତି ସାନା ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ନିଜର ସ୍ଵଭାବର ଶାନ୍ତି; ଏଠାରେ କିଏ କିପରି ବିଘ୍ନ କରିପାରିବ?
ଅପି ସ୍ଵଵେଦନାକ୍ରାନ୍ତାଵ୍ ଅଶକ୍ତା ଯେ ନରାଧମାଃ । କଥଂ ଵ୍ଯଵହରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯଵହାରଦଶାସୁ ତେ
ଯେଉଁ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାରେ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ?
ପୁମାନ୍ ଦୃତୋ ଽସ୍ମି ଜାତୋ ଽସ୍ମି ଜୀଵାମୀତି କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଚେତସୋ ଵୃତ୍ତଯୋ ଯାନ୍ତି ଚପଲସ୍ଯାସଦୁତ୍ଥିତାଃ
‘ମୁଁ ପୁରୁଷ’, ‘ମୁଁ ଦେଖାଯାଉଛି’, ‘ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି’, ‘ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ’ — ଏହି ଭାବଗୁଡିକ ଭ୍ରାନ୍ତି; ଏଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ମନର ଚଳାଚଳ, ଅସତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନ କଶ୍ଚନେହ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ନେହ କଶ୍ଚନ । ସ୍ଵଯଂ ଵେତ୍ତି ମୃତିଂ ଦେହେ ଲୋକମ୍ ଅନ୍ଯଂ ଗତଂ ମନଃ
ଏଠାରେ କେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ମରେନାହିଁ, କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ମନ ଦେହ ଛାଡି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଗଲା ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ଇତୋ ଯାତଂ ପରେ ଲୋକେ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତଯା ମନଃ । ନ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଆମୋକ୍ଷମ୍ ଅତୋ ମୃତିଭଯଂ କୁତଃ
ଏଠାରୁ ମନ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେଠି ଏହା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ—ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କାହିଁକି?
ଦେହରୂପେଣ ଵିଚରଦ୍ ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଚିତ୍ତମ୍ ଆମୋକ୍ଷମ୍ ଆସ୍ତେ ଽସ୍ଯ ରୂପମ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନ ଦେହର ଆକାର ନେଇ ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ; ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଥାଏ—ଏହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ।
ସୁତେ ଭ୍ରାତରି ଭୃତ୍ଯାଦୌ କ୍ଲେଶ ଆକ୍ରମଣଂ ନୃଣାମ୍ । ନ ସ୍ଵଚିତ୍ତେ ସ୍ଵଚୈତନ୍ଯଵ୍ଯାଵୃତ୍ତ୍ଯାତ୍ମେତି ମେ ମତିଃ
ପୁଅ, ଭାଇ, କ୍ଷେତ୍ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମନରେ ହୁଏନାହିଁ; ନିଜ ଚେତନା ଅବିରତ ରହିଥିବାରୁ—ଏହି ମୋର ମତ।
ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାଚ୍ ଚ ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଚାରିତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନାସ୍ତି କିଲୋପାଯଶ୍ ଚିତ୍ତୋପଶମନାଦ୍ ଋତେ
ଉପର, ତଳ, ଦିଗ୍ଦିଗାନ୍ତରେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖିଛି—ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଛଡ଼ା ଏଠି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଋତେ ପଥ୍ଯେ ତତେ ଶୁଦ୍ଧେ ବୋଧେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଉଦିତେ ଚିତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉପଜାଯତେ
ସତ୍ପଥରୁ ଅଲଗା, ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ମନର ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯାଯତେ ହୃଦଯାକାଶେ ଚିତିଶ୍ ଚିଚ୍ଚକ୍ରଧାରଯା । ମନୋ ମାରଯ ନିଶ୍ଶଙ୍କଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରମଥ୍ନନ୍ତି ନାଧଯଃ
ଚେତନା ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରେ; ଭୟ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ନଷ୍ଟ କର, ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଭୋଗାଇବେ ନାହିଁ।
ଯଦି ରମ୍ଯମ୍ ଅରମ୍ଯତ୍ଵେ ତ୍ଵଯା ସଂଵିଦିତଂ ଵିଦା । ଛିନ୍ନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଅଙ୍ଗାନି ଚିତ୍ତସ୍ଯେତି ମତିର୍ ମମ
ଯଦି ଅରମ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରିଛ, ତେବେ ମନର ସେଇ ଅଂଶଗୁଡିକ କଟିଯାଇଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନଃ । ତଦଭାଵନମାତ୍ରେଣ ଦାତ୍ରେଣେଵ ଵିଲୂଯତେ
ଏହା 'ମୁଁ', ଏହା 'ମୋର', ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ; ଏହିପରି ଭାବନା ନ ରଖିଲେ, ଦାନ କରିବା ପରି ମନ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଛିନ୍ନାଭ୍ରମ୍ ଅମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥା ଶରଦି ଧୂଯତେ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ତଥା ନିର୍ଵାସନଂ ମନଃ
ଯେପରି ଭାଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ଶୁଭ୍ର ଶରତ ଆକାଶରେ ହରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକତାତ୍ମକ ସତ୍ୟରେ ମନ ଏହି ଭାବନାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଵହନ୍ତି ଯତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିପଵନାସ୍ ତତ୍ର ଭୀର୍ ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵାଯତ୍ତେ ମୃଦୁନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ କିମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପନେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ବହିଥାଏ, ସେଠି ଭୟ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର, ମୃଦୁ ଓ ପରିସ୍କାର, ତାହାରେ ଚିନ୍ତା ନଥିଲେ କଣ ଭୟ ରହିପାରିବ?
ଇଦଂ ଶ୍ରେଯ ଇଦଂ ନେତି ସିଦ୍ଧମ୍ ଆବାଲମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ବାଲଂ ପୁତ୍ରମ୍ ଇଵୋଦାରେ ମନଶ୍ ଶ୍ରେଯସି ଯୋଜଯେତ୍
‘ଏହା ଭଲ, ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ’—ଏପରି ଧାରଣା ଶିଶୁକାଳରୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପିତା ଯେପରି ଶିଶୁ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇଥାଏ, ମନକୁ ଭଲରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ଅକ୍ଷପଞ୍ଚାନନଂ ଚେତସ୍ସିଂହଂ ସଂସୃତିବୃଂହଣମ୍ । ଘ୍ନନ୍ତି ଯେ ତେ ଜଯନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣପଦପାତିନଃ
ଯେମାନେ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସିଂହ—ଯାହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲକୁ ବଢାଇଥାଏ—କୁ ନିଆଁ ଦେଇ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ମୁକ୍ତିର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବିଜୟୀ।
ଭୀମାସ୍ ସମ୍ଭ୍ରମଦାଯିନ୍ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାଦ୍ ଇମାଃ । ଵିପଦସ୍ ସମ୍ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରୋର୍ ଇଵ
ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ଭାବନାର ଉତ୍ପତିରୁ ଆସେ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଦେଖାଯାଏ।