ଯସ୍ମିନ୍ ଘନନଵସ୍ନେହଂ ମୁଖେ ପତ୍ତ୍ରାଙ୍କୁରଶ୍ରିଯଃ । କାନ୍ତେନ ରଚିତା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶୀର୍ଯତେ ତତ୍ ତୁ ଜଙ୍ଗଲେ
ଯେ ମୁହଁକୁ ପ୍ରେମିକ ତାଜା ଚନ୍ଦନ ଓ ମୁକୁଳିତ ଓଠର ଶୋଭାରେ ସଜାଇଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ମୁହଁ ଅବଶେଷେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖସିଯାଏ।
କେଶାଶ୍ ଶ୍ମଶାନଵୃକ୍ଷେଷୁ ଯାନ୍ତି ଚାମରଲେଶତାମ୍ । ଅସ୍ଥୀନ୍ଯ୍ ଉଡୁଵଦ୍ ଆଭାନ୍ତି ଦିନୈର୍ ଅଵନିମଣ୍ଡଲେ
ଶ୍ମଶାନ ଗଛରେ କେଶ ଚାମର ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଦିନ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ମାଟି ଉପରେ ତାରା ଭଳି ଚମକେ।
ପିବନ୍ତି ପାଂସଵୋ ରକ୍ତଂ କ୍ରଵ୍ଯାଦାଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ । ଚର୍ମାନଲଶିଖା ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଖଂ ଯାନ୍ତି ପ୍ରାଣଵାଯଵଃ
ଧୂଳି ରକ୍ତ ପିଏ, ମାଂସ ଖାଉଥିବା ପଶୁମାନେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଚର୍ମକୁ ଦହିଦେଉଛି, ଆତ୍ମାର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶକୁ ଚଳିଯାଉଛି।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ଲଲନାଙ୍ଗାନାମ୍ ଅଚିରେଣୈଵ ଭାଵିନୀ । ସ୍ଥିତିର୍ ମଯା ଵଃ କଥିତା କିଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନୁଧାଵଥ
ଏହିପରି ଶରୀରର ନିକଟତମ ଭବିଷ୍ୟତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଛ?
ଭୂତପଞ୍ଚକସଙ୍ଘଟ୍ଟସଂସ୍ଥାନଂ ଲଲନାଭିଧମ୍ । ରସାଦ୍ ଅଭିଵହତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ କଥଂ ନାମ ଧିଯାନ୍ଵିତଃ
ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣରେ ତିଆରି ଏହି ଶରୀର, ଯାହାକୁ ଲୋକେ ଶରୀର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହା ମାତ୍ର ସ୍ୱାଦ ବୋଝେ; ଏହାକୁ କିପରି ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଭାବିବା?
ଶାଖାଵିତାନଗହନା କଟ୍ଵମ୍ଲଫଲଶାଲିନୀ । ପ୍ରତାନୋତ୍ତାଲତାମ୍ ଏତି ଚିନ୍ତା କାନ୍ତାନୁସାରିଣୀ
ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଚିନ୍ତା, ଗଛର ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହେବା ପରି, ଉଚ୍ଚ ଓ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ କଟୁ ଓ ତିତିଳା ଫଳ ଲାଗେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଭୂତତଯା ଚେତୋ ଧନଗର୍ଧାନ୍ଧମ୍ ଆକୁଲମ୍ । ପରଂ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଯୂଥଭ୍ରଷ୍ଟୋ ମୃଗୋ ଯଥା
କେବେ କେବେ ମନ ଧନର ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଗଭୀର ମୋହରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଝୁଣ୍ଡରୁ ଛୁଟିଯାଇଥିବା ମୃଗ।
ଶୋଚ୍ଯତାଂ ପରମାମ୍ ଏତି ତରୁଣସ୍ ତରୁଣୀରତଃ । ନିବଦ୍ଧଃ କରିଣୀଲୋଭାଦ୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯଖାତେ ଯଥା ଦ୍ଵିପଃ
ଯୁବକ ଯୁବତୀ ସହ ରତିରେ ଲିନ ହେଲେ, ସେ ସର୍ବାଧିକ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେପରି ମହିଳା ହାତୀ ପାଇଁ ଲୋଭରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ହାତୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ିକୁଏଁ ଫସିଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀ ତସ୍ଯ ଭୋଗେଚ୍ଛା ନିସ୍ସ୍ତ୍ରୀକସ୍ଯ ନ ଭୋଗଭୂଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜଗତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଜଗତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଜଣା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଜଣା ନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୋଗର କିଛି ଆଧାର ନାହିଁ। ଜଣାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଛାଡିଦେଲା ଭଳି; ଏହି ଜଗତକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ମଣିଷ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖୀ ହୁଏ।
ଆପାତମାତ୍ରରମଣେଷୁ ଦୁରନ୍ତରେଷୁ ଭୋଗେଷୁ ନାହମ୍ ଅଲିପକ୍ଷତିପେଲଵେଷୁ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରମେ ମରଣରୋଗଜରାଦିଭୀତ୍ଯା ଶାମ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ପରମ୍ ଉପୈମି ଵନଂ ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍
ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଭୋଗରେ ମୋର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ମଧୁମକ୍ଷିକାର କମଳ ପଙ୍ଖ ଭଳି ସୁକୁମାର ଆନନ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ରୁଚି ଦେଉନି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଭୟରୁ ମୁଁ ନିଜକୁ ପ୍ରସନ୍ନ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେଁ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେଁ।
ଅପର୍ଯାପ୍ତଂ ହି ବାଲତ୍ଵଂ ବାଲ୍ଯଂ ପିବତି ଯୌଵନମ୍ । ଯୌଵନଂ ଚ ଜରା ପଶ୍ଚାତ୍ ପଶ୍ଯ କର୍କଶତାଂ ମିଥଃ
ଶିଶୁବୟସ୍ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବକାଳ ଏହି ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଶୋଷି ନେଇଯାଏ; ତା'ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଯୁବକାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଦେଖ, କେମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ବୟସ୍ ଏକାଉପରେ ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଆସିଥାଏ।
ହିମାଶନିର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜଂ ଵାତ୍ଯେଵ ଶରଦମ୍ବୁଦମ୍ । ଦେହଂ ଜରା ଜରଯତି ସରିତ୍ ତୀରତରୁଂ ଯଥା
ଯେପରି ହିମ ପଡିଲେ ପଦ୍ମ ମୁର୍ଝାଯାଏ, ବା ବାତ୍ୟା ଶରଦ୍ ମେଘକୁ ଚିଥରିଦେଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଶିରି ଦେଏ, ଯେପରି ନଦୀ ତଟର ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଏ।
ଶିଥିଲାଦୀର୍ଘସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଜରାଜୀର୍ଣକଲେଵରମ୍ । ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି କାମିନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଂ କରଭଂ ତଥା
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଦେହ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ନାରୀମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ହାତୀ ଛୁଆଁ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି।
ଶ୍ଵାସାଯାସକଦର୍ଥିନ୍ଯା ଗୃହୀତେ ଜରସା ଜନେ । ପଲାଯ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି ପ୍ରଜ୍ଞା ସପତ୍ନ୍ଯେଵ ହତାଙ୍ଗନା
ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅତିଷ୍ଠ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଦୂରେଇଯାଏ, ଯେପରି ହାରିଥିବା ସହପତ୍ନୀ ଘର ଛାଡି ଚାଲିଯାଏ।
ଦାସାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ ଚୈଵ ବାନ୍ଧଵାସ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା । ହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମତ୍ତକମ୍ ଇଵ ନରଂ ଵାର୍ଦ୍ଧକକମ୍ପିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାସ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ହସନ୍ତି।
ଦୁଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞଂ ଜରଢଂ ଦୀନଂ ହୀନଂ ଗୁଣପରାକ୍ରମୈଃ । ଗୃଧ୍ରୋ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଇଵାଦୀର୍ଘଂ ଗର୍ଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଵୃଦ୍ଧତାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି, ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନୁଷ୍ୟ, ସେଠି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏମିତି ଆସେ, ଯେପରି ଗିଧ ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ନଜର ଦେଇ ଆସେ।
ଦୈନ୍ଯଦୋଷମଯୀ ଦୀର୍ଘା ହୃଦି ଦାହପ୍ରଦାଯିନୀ । ସର୍ଵାପଦାମ୍ ଏକସଖୀ ଵର୍ଧତେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ସ୍ପୃହା
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆଶା ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଦୟକୁ ଜଳାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗତିର ଏକମାତ୍ର ସଙ୍ଗୀ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ମଯା କଷ୍ଟଂ ପରତ୍ରେତ୍ଯ୍ ଅତିଦାରୁଣମ୍ । ଅପ୍ରତୀକାରଯୋଗ୍ଯଂ ହି ଵର୍ଧତେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଭଯମ୍
ମୁଁ ପରଲୋକରେ କଣ କଷ୍ଟକର କାମ କରିବି? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏମିତି ଭୟ ବଢ଼େ, ଯାହାକୁ କେବେ ରୋକିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ।
କୋ ଽହଂ ଵରାକଃ କିମ୍ ଇଵ କରୋମି କଥମ୍ ଏଵ ଵା । ତିଷ୍ଠାମି ମୌନମ୍ ଏଵେତି ଦୀନତୋଦେତି ଵାର୍ଦ୍ଧକେ
ମୁଁ କିଏ, ଏତେ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ? କଣ କରୁଛି, କିପରି ରହୁଛି? ମୁଁ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଯାଏ—ଏମିତି ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଗର୍ଧୋ ଽଭ୍ଯୁଦେତି ସୋଲ୍ଲାସମ୍ ଉପଭୋକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ହୃଦଯଂ ଦହ୍ଯତେ ନୂନଂ ଶକ୍ତିଦୌସ୍ସ୍ଥ୍ଯେନ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ
ଭୋକ ଉତ୍ସାହ ସହ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିପାରେନି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳିଯାଏ।
ଜରାଜୀର୍ଣବକୀ ଯାଵତ୍ କାସକ୍ରେଙ୍କାରକାରିଣୀ । ରୌତି ରୋଗୋରଗାକୀର୍ଣା କାଯଦ୍ରୁମଶିରସ୍ସ୍ଥିତା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ଉପରେ ବୟସର ପୁରୁଣା ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ବକଟିଏ, ଯାହା କାଶ ଓ ଖଂଖାର ଶବ୍ଦ କରେ, ରୋଗର ସାପମାନେ ଯାହାକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ଦେହର ବୃକ୍ଷର ଶିଖରରେ ବସି ଚିତ୍କାର କରେ—
ତାଵଦ୍ ଆଗତ ଏଵାଶୁ କୁତୋ ଽପି ପରିଦୃଶ୍ଯତେ । ଘନାନ୍ଧତିମିରାକାଙ୍କ୍ଷୀ ମୁନେ ମରଣକୌଶିକଃ
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁର ପେଚା କେଉଁଠୁ ତୁରନ୍ତ ଆସୁଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି।
ସାଯଂସନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଜାତୈଵ ତମସ୍ ସମନୁଧାଵତି । ଜରା ଵପୁଷି ଦୃଷ୍ଟୈଵ ମୃତିଂ ସମନୁଧାଵତି
ଯେପରି ଗୋଧୂଳି ବେଳେ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଧାଉଛି, ସେପରି ଦେହରେ ବୟସ ଦେଖାଗଲେ ମୃତ୍ୟୁ ତାହାକୁ ଧାଉଛି।
ଜରାକୁସୁମିତଂ ଦେହଦ୍ରୁମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଦୂରତଃ । ମୃତିଭୃଙ୍ଗୀ ଦ୍ରୁତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନରସ୍ଯାଯାତି ସୂତ୍ସୁକା
ଯେତେବେଳେ ଦୂରରୁ ଦେହର ବୃକ୍ଷଟି ବୟସର ଫୁଲରେ ଫୁଲିଉଠିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା ତୁରନ୍ତ ଏବଂ ଆଗ୍ରହରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସେ।
ଶୂନ୍ଯଂ ନଗରମ୍ ଆଭାତି ଭାତି ଚ୍ଛିନ୍ନଲତୋ ଦ୍ରୁମଃ । ଭାତ୍ଯ୍ ଅନାଵୃଷ୍ଟିମାନ୍ ଦେଶୋ ନ ଜରାଜର୍ଜରଂ ଵପୁଃ
ଏକ ଖାଲି ସହର ଦେଖାଯାଏ, ଶାଖା କଟା ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ବର୍ଷା ବିନା ଜମି ଦେଖାଯାଏ—କିନ୍ତୁ ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଦେହ କେବେ ଦେଖାଯାଏନି।
କ୍ଷଣାନ୍ ନିଗିରଣାଯୈଵ କାସକ୍ଵଣିତକାରିଣୀ । ଗୃଧ୍ରୀଵାମିଷମ୍ ଆଦତ୍ତେ ତରସୈଵ ନରଂ ଜରା
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବୟସ କାଶର ଶବ୍ଦ କରି, ଗିଧ ଯେପରି ମାଂସ ଛିଣିନେଇଥାଏ, ସେପରି ଶକ୍ତିରେ ଲୋକକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ସୋତ୍ସୁକେଵାଶୁ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶିରସି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରଲୁନାତି ଜରା ଦେହଂ କୁମାରୀ କୈରଵଂ ଯଥା
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଦେଖି, ଏକ କ୍ଷଣରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରି ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଯୁବତୀ ଜଳପଦ୍ମକୁ ଛିଣିନେଇଥାଏ।
ସୀତ୍କାରକାରିଣୀ ପାଂସୁପରୁଷା ପରିଜର୍ଜରମ୍ । ଶରୀରଂ ଶାତଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵାତ୍ଯେଵ ତରୁପଲ୍ଲଵମ୍
ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଧୁଳିରେ ରଫ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ଚିରି ଦେଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦ କରେ, ଯେପରି ଝଡ଼ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଫାଟିଦିଏ।
ଜରସୋପହତୋ ଦେହୋ ଧତ୍ତେ ଜର୍ଜରତାଂ ଗତଃ । ତୁଷାରନିକରାକୀର୍ଣପରିମ୍ଲାନାମ୍ବୁଜଶ୍ରିଯମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଆଘାତରେ ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପୋଷ୍ଟିକା ଓ ହିମରେ ଢାକା, ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଥିବା ପଦ୍ମର ରୂପ।
ଜରାଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନୋଦିତୈଵେଯଂ ଶିରଶ୍ଶିଖରିପୃଷ୍ଠତଃ । ଵିକାସଯତି ସଂରବ୍ଧଵାତାଂ କାସକୁମୁଦ୍ଵତୀମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରରୁ ଉଦୟ ହୋଇ, ଖାସିର ତୀବ୍ର ପବନ ପରି ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା କମଳ।