ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ଯଥା ହେମ୍ନୋ ନ ହୈମଵନିତା ତଥା । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନକ୍ରିଯାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ଚେତସଃ
ଯେପରି ସୁନାରୁ ତିଆରି ଗହନା ସୁନାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟର ଶୋଭା ମନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଧାରାକଣୋର୍ମିଫେନଶ୍ରୀର୍ ଯଥା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ତଥା ଵିଚିତ୍ରଵିଭଵା ନାନାତେଯଂ ହି ଚେତସଃ
ଯେପରି ପାଣିରେ ଧାରା, ଫେଣ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵେଯଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦୃଶୋଦିତା । ରସାଵେଶାଦ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭୂମିକାମ୍
ନିଜର ମନର ଚଳନା ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଯେଉଁ ରସକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାଏ ଅଭିନେତା ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ।
ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ହି ଲଵଣଃ ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଯଥା । ତଥେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ମନୋମନନମାତ୍ରକମ୍
ଯେପରି ଲବଣଙ୍କୁ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉଛି।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ତେନାଶୁ ଭୂଯତେ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଉଁପରି ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; ମନର କଳ୍ପନାର ଏହି ସୃଷ୍ଟି— ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି ଗଢ଼।
ନାନାପୁରସରିଚ୍ଛୈଲରୂପତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଦେହିନାମ୍ । ତନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵେଦଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଂ ମନଃ
ଦେହୀମାନେଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସହର, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ସୁରତ୍ଵାଦ୍ ଦୈତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାଗତ୍ଵାନ୍ ନଗତାମ୍ ଅପି । ପ୍ରତିଭାସଵଶାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆପଦଂ ଲଵଣୋ ଯଥା
ମନ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ କେବେ ଦେବତା, କେବେ ଦାନବ, କେବେ ସାପ, କେବେ ପାହାଡ଼ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଲବଣଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିଲା।
ନରତ୍ଵାଦ୍ ଏତି ନାରୀତ୍ଵଂ ପିତୃତ୍ଵାତ୍ ପୁତ୍ରତାଂ ପୁନଃ । ଯଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତି ନଟସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତଥା ମନଃ
ପୁରୁଷ ହେବା ପରେ ନାରୀ ହୋଇଯାଏ, ପିତା ହେବା ପରେ ପୁଣି ପୁଅ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ଏକ ନଟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବ ବଦଳାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ବଦଳାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପତଃ ପ୍ରମ୍ରିଯତେ ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ମନଶ୍ ଚିରତରାଭ୍ଯସ୍ତାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନାକୃତି
ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ଶୋଇଯାଏ, ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଯାଏ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ମନ, ନିଜର ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଯାଏ।
ମନୋ ମନନସମ୍ମୂଢମ୍ ଊଢଵାସନମାରୁତାତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯୋନିମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯାଭଯେ
ମନ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶର ପବନରେ ବହିଯାଏ; ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟତା ଅନୁଭବ କରେ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ମନସି ତିଲେ ତୈଲମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଦେଶକାଲଵଶତୋ ଘନଂ ଵା ତନୁ ଵା ଭଵେତ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରେ ଥାଏ, ଯେପରିକି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଥାଏ; ଦେଶ ଓ କାଳର ଅନୁସାରେ, ଏହା ଗଢ଼ି ହେବା କିମ୍ବା ପତଳା ହେବା ଦେଖାଯାଏ।
ତୈଲଂ ତିଲସ୍ଯ ଚ କ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ଚେତସୋ ମନନାସଙ୍ଗାଦ୍ ଘନୀଭୂତେ ସୁଖାସୁଖେ
ଯେପରି ତିଳ ଦଳିଲେ ତେଲ ନିକଳି ଦୀର୍ଘ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଏ, ସେପରି ମନର ଚିନ୍ତାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଗଢି ଏକ ଦୃଢ ସ୍ୱରୂପ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ଦେଶକାଲାଭିଧାନେନ ରାମ ସଙ୍କଲ୍ପ ଏଵ ହି । କଥ୍ଯତେ ତଦ୍ଵଶାଦ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ ଦେଶକାଲୌ ସ୍ଥିତିଂ ଗତୌ
ହେ ରାମ, 'ସ୍ଥାନ' ଓ 'ସମୟ' କୁ ଯେଉଁ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେ ମନର କଳ୍ପନା ଅଟୁଟ। ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ପ୍ରଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏତି ଯାତି ନନ୍ଦତି ଵଲ୍ଗତି । ମନଶ୍ ଶରୀରସଙ୍କଲ୍ପେ ଫଲିତେ ନ ଶରୀରକମ୍
ମନ ଶରୀରର କଳ୍ପନାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ଚଳି ଯାଏ, ଆନନ୍ଦ କରେ, ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କଳ୍ପନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଶରୀର ନାହିଁ।
ନାନାସ୍ଫାଲସମୁଲ୍ଲାସୈସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପକଲ୍ପିତୈଃ । ମନୋ ଵଲ୍ଗତି ଦେହେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵଶ୍ଵଵାର ଇଵାଜିରେ
ମନ ଏହି ଦେହରେ ନିଜ କଳ୍ପନାର ଅନେକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍କଳନାରେ ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ, ଯେପରି ଘୋଡା ନିଜ ଅଂଗନାରେ ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ।
ଚାପଲେ ପ୍ରସରସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯେନ ନ ଦୀଯତେ । ମନୋ ଵିନଯମ୍ ଆଧତ୍ତେ ତସ୍ଯାଲାନ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ମନ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଦଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ହାତୀ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ମନୋ ଯସ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ତମ୍ଭ ଇଵୋତ୍ତମଃ । ସଦ୍ଵସ୍ତୁନୋ ଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ ଶିଷ୍ଟାଃ କର୍ଦମକୀଟକାଃ
ଯାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ନାହିଁ, ଏକ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିତିରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡର ପରି ଅଡ଼ି ରହିଥାଏ, ସେଇ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ କାଦାରେ ରହୁଥିବା କୀଟ ପରି।
ଯସ୍ଯାଚାପଲତାଂ ଯାତଂ ମନ ଏକତ୍ର ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଅନୁତ୍ତମପଦେନାସୌ ଧ୍ଯାନେନାନୁଗତୋ ଽନଘଃ
ଯାହାର ମନ ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ଏବେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ସଂଯମାନ୍ ମନସଶ୍ ଶାନ୍ତିମ୍ ଏତି ସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମଃ । ମନ୍ଦରେ ଽସ୍ପନ୍ଦତାଂ ଯାତେ ଯଥା କ୍ଷୀରମହାର୍ଣଵଃ
ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ଜଗତର ଅସ୍ଥିରତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଦୁଧର ସାଗରକୁ ଉତ୍ପାତ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଲେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମନସୋ ଵୃଦ୍ଧଯୋ ଯା ଯା ଭୋଗସଙ୍କଲ୍ପଵିଭ୍ରମୈଃ । ସଂସାରଵିଷଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତା ଏଵାଙ୍କୁରଯୋନଯଃ
ମନରେ ଉପଜୁଥିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ ଆଶାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ — ସେଗୁଡିଏ ହେଉଛି ସଂସାରର ବିଷବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ।
ଚିତ୍ତଂ ଚଲତ୍କୁଵଲଯଂ ଵଲଯନ୍ତ ଏତେ ମୂଢା ମହାଜଡଜଵେ ମଦମୋହମନ୍ଦାଃ । ଆଵର୍ତଵର୍ତିନି ଵିଲୂନଵିଶୀର୍ଣଚିତ୍ତାଶ୍ ଚକ୍ରଭ୍ରମେ ପୁରୁଷଦୁର୍ଭ୍ରମରାଃ ପତନ୍ତି
ମନ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି, ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି — ଏମାନେ ଅତି ଅଜ୍ଞ, ଅତି ଅବୁଦ୍ଧିରେ ତ୍ୱରିତ, ମଦ ଓ ମୋହରେ ମନ୍ଦ। ଏମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଭାଙ୍ଗି ଚିରିଯାଇଛି, ଚକ୍ରର ଭ୍ରମଣରେ ହାରାଇଥିବା ମହୁମାନେ ପରି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଅସ୍ଯ ଚିତ୍ତମହାଵ୍ଯାଧେଶ୍ ଚିକିତ୍ସାଯାଂ ଵରୌଷଧମ୍ । ସ୍ଵାଯତ୍ତଂ ଶୃଣୁ ଯୁକ୍ତ୍ଯାତ୍ମସୁସାଧଂ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍
ମନର ବଡ଼ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ, ନିଜ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଏହା, ସହଜରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା — ଏହା ନିଜ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ବିବେକ ସହିତ ନିଜରେ ନିଜେ ଲାଗୁ କରିବାକୁ ଶୁଣ।
ସ୍ଵେନୈଵ ପୌରୁଷେଣାଶୁ ସ୍ଵସଂଵେଦନରୂପିଣା । ଯତ୍ନେନ ଚିତ୍ତଵେତାଲସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଷ୍ଟଂ ଵସ୍ତୁ ଜୀଯତେ
ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା, ତୁରନ୍ତ ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତି ସହିତ, ଚିତ୍ତର ଭୂତକୁ ଶମ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ି ହୁଏ।
ତ୍ଯଜନ୍ନ୍ ଅଭିମତଂ ଵସ୍ତୁ ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତି ନିରାମଯଃ । ଜିତମ୍ ଏଵ ମନସ୍ ତେନ କୁଦାନ୍ତ ଇଵ ଦନ୍ତିନା
ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ ନିଜ ମନକୁ ସତ୍ୟରେ ଜିତିଛି—ଏହିପରି ଏକ ହାତୀକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକକୁ ହାତୀ ନିୟନ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵସଂଵେଦନଯତ୍ନେନ ପାଲ୍ଯତେ ଚିତ୍ତବାଲକଃ । ଅଵସ୍ତୁନୋ ଵସ୍ତୁନି ଚ ଯୋଜ୍ଯତେ ବୋଧ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରି, ଶିଶୁ ସଦୃଶ ମନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟକୁ ଏହାକୁ ଯୋଡିବା ଏବଂ ଏହାକୁ ଶିଖାଇବା ଦରକାର।
ଶାସ୍ତ୍ରସଙ୍ଗମଧୀରେଣ ଚିନ୍ତାତପ୍ତମ୍ ଅତାପିନା । ଛିନ୍ଦ୍ଧି ତ୍ଵମ୍ ଅଯସେଵାଯୋ ମନସୈଵ ମନୋ ମୁନେ
ମୁନି, ତୁମେ ନିଜର ମନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାରେ ଜଳିଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ମନକୁ କାଟିଦିଅ—ଯେପରି ଲୋହାକୁ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା କାଟାଯାଏ।
ଅଯତ୍ନେନ ଯଥା ବାଲ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଭଵ୍ଯୈସ୍ ତଥୈଵ ଚେତୋ ଽନ୍ତଃ କିମ୍ ଇଵାତ୍ରାତିଦୁଷ୍କରମ୍
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁର ମନ ସହଜରେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମନକୁ ଉତ୍ତମ ଦିଗରେ ମୁଖାମୁଖି କରିପାରିବା—ଏଠାରେ କଣ ଏତେ ଅସୁବିଧା ଅଛି?
ସତ୍କର୍ମଣି ସମାକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଉଦର୍କୋଦଯଦାଯିନି । ସ୍ଵପୌରୁଷେଣୈଵ ମନଶ୍ ଚେତନେନ ନିଯୋଜଯେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜ କର୍ମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେ ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ସଚେତନତା ସହିତ ମନକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତମ୍ ଏକାନ୍ତହିତଂ ସ୍ଵେପ୍ସିତତ୍ଯାଗଵେଦନମ୍ । ଯସ୍ଯ ଦୁଷ୍କରତାଂ ଯାତଂ ଧିକ୍ ତଂ ପୁରୁଷକୀଟକମ୍
ଯଦି କେହି ନିଜ ହିତ ପାଇଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଥିବା ଜିନିଷ ଛାଡିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀଟ ଭଳି ଅପମାନ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଅରମ୍ଯଂ ରମ୍ଯରୂପେଣ ଭାଵଯିତ୍ଵା ସ୍ଵସଂଵିଦା । ମଲ୍ଲେନେଵ ଶିଶୁଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଯତ୍ନେନୈଵ ଜୀଯତେ
ଅପ୍ରୀତିକର କଥାକୁ ନିଜ ବୁଝିବାରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ମନଟି ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି ଅସାନିରେ ଏକ ମଲ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଶାସିତ ହୋଇଯାଏ।