ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ ଯେଷାମ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଯୋଃ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ମହାତ୍ମାନୋ ନମସ୍ଯାସ୍ ତେ ସୁପଣ୍ଡିତାଃ
ଯେମାନେ ମନ ଓ ଶରୀର, ଏହି ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ପଣ୍ଡିତ; ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ।
କୁସୁମୋଲ୍ଲାସିଧମ୍ମିଲା ହେଲାଵଲିତଲୋଚନା । କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମାଙ୍ଗେଷୁ ଲଗ୍ନାପ୍ଯ୍ ଅମନସୋ ଽଙ୍ଗନା
ଫୁଟିଥିବା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଖେଳମେଳା ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଯୁବତୀ, ଯଦିଓ କାଠ ବା ଦେଉଳ ଭଳି ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ରହିଥାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଵୀତରାଗେଣ କାନନେ । କ୍ରଵ୍ଯାଦଚର୍ଵିତୋ ଽଙ୍ଗସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵକରୋ ଽପି ନ ଲକ୍ଷିତଃ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଏକ ନିରାସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହାତକୁ ଜନ୍ତୁ କାମୁଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି ।
ସୁଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଦୁଃଖାନି ଦୁଃଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଖାନି ଚ । ସୁଖେନୈଵାଶୁ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ମନସୋ ଽତିଶଯାନ୍ ମୁନେଃ
ଏକ ମୁନିଙ୍କର ମନ, ଗଭୀର ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ, ସହଜରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ କଥ୍ଯମାନାପି ଯତ୍ନତଃ । ଲତା ପରଶୁକୃତ୍ତେଵ କଥା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ବତ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯଥେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରି କିଛି କଥା କହାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଲତାକୁ କୁହାଡ଼ିରେ କାଟିଦେଲେ ଯେମିତି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିତଟାରୂଢେ ଗୃହସ୍ଥେନାପି ଜନ୍ତୁନା । ଶ୍ଵଭ୍ରାଭ୍ରକନ୍ଦରଭ୍ରାନ୍ତିଦୁଃଖଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତିର ଗଭୀରତାରେ ଫସିଯାଏ, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଖଣ୍ଡ, ମେଘ ଓ ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲସିତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ପୁରପର୍ଵତାଃ । ଆକାଶ ଇଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିର୍ମିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଭିତରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଏମିତି ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ମନୋ ଵିଲୁଲିତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵାଦ୍ରିପୁରାଵଲୀମ୍ । ତନୋତି ଚଲିତୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ଵୀଚୀଚଯମ୍ ଇଵାତ୍ମନି
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହି ମନ ନିଜ ଭିତରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ନିଜେ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠାଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଜଲାଦ୍ ଯଦ୍ଵତ୍ ତରଙ୍ଗାପୀଡଵୀଚଯଃ । ଦେହାନ୍ତର୍ ମନସସ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ରିପୁରରାଜଯଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଭିତର ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଓ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉପଜେ, ସେପରି ଦେହ ଭିତରେ ମନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ।
ଅଙ୍କୁରସ୍ଯ ଯଥା ପତ୍ତ୍ରଲତାପୁଷ୍ପଫଲଶ୍ରିଯଃ । ମନସୋ ଽସ୍ଯ ତଥା ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଭୂତଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ଯଥା ହେମ୍ନୋ ନ ହୈମଵନିତା ତଥା । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନକ୍ରିଯାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ଚେତସଃ
ଯେପରି ସୁନାରୁ ତିଆରି ଗହନା ସୁନାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟର ଶୋଭା ମନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଧାରାକଣୋର୍ମିଫେନଶ୍ରୀର୍ ଯଥା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ତଥା ଵିଚିତ୍ରଵିଭଵା ନାନାତେଯଂ ହି ଚେତସଃ
ଯେପରି ପାଣିରେ ଧାରା, ଫେଣ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵେଯଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦୃଶୋଦିତା । ରସାଵେଶାଦ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭୂମିକାମ୍
ନିଜର ମନର ଚଳନା ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଯେଉଁ ରସକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାଏ ଅଭିନେତା ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ।
ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ହି ଲଵଣଃ ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଯଥା । ତଥେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ମନୋମନନମାତ୍ରକମ୍
ଯେପରି ଲବଣଙ୍କୁ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉଛି।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ତେନାଶୁ ଭୂଯତେ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଉଁପରି ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; ମନର କଳ୍ପନାର ଏହି ସୃଷ୍ଟି— ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି ଗଢ଼।
ନାନାପୁରସରିଚ୍ଛୈଲରୂପତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଦେହିନାମ୍ । ତନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵେଦଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଂ ମନଃ
ଦେହୀମାନେଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସହର, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ସୁରତ୍ଵାଦ୍ ଦୈତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାଗତ୍ଵାନ୍ ନଗତାମ୍ ଅପି । ପ୍ରତିଭାସଵଶାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆପଦଂ ଲଵଣୋ ଯଥା
ମନ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ କେବେ ଦେବତା, କେବେ ଦାନବ, କେବେ ସାପ, କେବେ ପାହାଡ଼ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଲବଣଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିଲା।
ନରତ୍ଵାଦ୍ ଏତି ନାରୀତ୍ଵଂ ପିତୃତ୍ଵାତ୍ ପୁତ୍ରତାଂ ପୁନଃ । ଯଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତି ନଟସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତଥା ମନଃ
ପୁରୁଷ ହେବା ପରେ ନାରୀ ହୋଇଯାଏ, ପିତା ହେବା ପରେ ପୁଣି ପୁଅ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ଏକ ନଟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବ ବଦଳାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ବଦଳାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପତଃ ପ୍ରମ୍ରିଯତେ ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ମନଶ୍ ଚିରତରାଭ୍ଯସ୍ତାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନାକୃତି
ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ଶୋଇଯାଏ, ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଯାଏ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ମନ, ନିଜର ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଯାଏ।
ମନୋ ମନନସମ୍ମୂଢମ୍ ଊଢଵାସନମାରୁତାତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯୋନିମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯାଭଯେ
ମନ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶର ପବନରେ ବହିଯାଏ; ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟତା ଅନୁଭବ କରେ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ମନସି ତିଲେ ତୈଲମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଦେଶକାଲଵଶତୋ ଘନଂ ଵା ତନୁ ଵା ଭଵେତ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରେ ଥାଏ, ଯେପରିକି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଥାଏ; ଦେଶ ଓ କାଳର ଅନୁସାରେ, ଏହା ଗଢ଼ି ହେବା କିମ୍ବା ପତଳା ହେବା ଦେଖାଯାଏ।
ତୈଲଂ ତିଲସ୍ଯ ଚ କ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ଚେତସୋ ମନନାସଙ୍ଗାଦ୍ ଘନୀଭୂତେ ସୁଖାସୁଖେ
ଯେପରି ତିଳ ଦଳିଲେ ତେଲ ନିକଳି ଦୀର୍ଘ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଏ, ସେପରି ମନର ଚିନ୍ତାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଗଢି ଏକ ଦୃଢ ସ୍ୱରୂପ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ଦେଶକାଲାଭିଧାନେନ ରାମ ସଙ୍କଲ୍ପ ଏଵ ହି । କଥ୍ଯତେ ତଦ୍ଵଶାଦ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ ଦେଶକାଲୌ ସ୍ଥିତିଂ ଗତୌ
ହେ ରାମ, 'ସ୍ଥାନ' ଓ 'ସମୟ' କୁ ଯେଉଁ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେ ମନର କଳ୍ପନା ଅଟୁଟ। ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ପ୍ରଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏତି ଯାତି ନନ୍ଦତି ଵଲ୍ଗତି । ମନଶ୍ ଶରୀରସଙ୍କଲ୍ପେ ଫଲିତେ ନ ଶରୀରକମ୍
ମନ ଶରୀରର କଳ୍ପନାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ଚଳି ଯାଏ, ଆନନ୍ଦ କରେ, ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କଳ୍ପନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଶରୀର ନାହିଁ।
ନାନାସ୍ଫାଲସମୁଲ୍ଲାସୈସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପକଲ୍ପିତୈଃ । ମନୋ ଵଲ୍ଗତି ଦେହେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵଶ୍ଵଵାର ଇଵାଜିରେ
ମନ ଏହି ଦେହରେ ନିଜ କଳ୍ପନାର ଅନେକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉତ୍କଳନାରେ ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ, ଯେପରି ଘୋଡା ନିଜ ଅଂଗନାରେ ଦୂର୍ଦ୍ରୁତ ହୁଏ।
ଚାପଲେ ପ୍ରସରସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯେନ ନ ଦୀଯତେ । ମନୋ ଵିନଯମ୍ ଆଧତ୍ତେ ତସ୍ଯାଲାନ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ମନ ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଦଣ୍ଡରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ହାତୀ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ମନୋ ଯସ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ତମ୍ଭ ଇଵୋତ୍ତମଃ । ସଦ୍ଵସ୍ତୁନୋ ଽସୌ ପୁରୁଷଶ୍ ଶିଷ୍ଟାଃ କର୍ଦମକୀଟକାଃ
ଯାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ନାହିଁ, ଏକ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିତିରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡର ପରି ଅଡ଼ି ରହିଥାଏ, ସେଇ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ କାଦାରେ ରହୁଥିବା କୀଟ ପରି।
ଯସ୍ଯାଚାପଲତାଂ ଯାତଂ ମନ ଏକତ୍ର ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଅନୁତ୍ତମପଦେନାସୌ ଧ୍ଯାନେନାନୁଗତୋ ଽନଘଃ
ଯାହାର ମନ ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ଏବେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ସଂଯମାନ୍ ମନସଶ୍ ଶାନ୍ତିମ୍ ଏତି ସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମଃ । ମନ୍ଦରେ ଽସ୍ପନ୍ଦତାଂ ଯାତେ ଯଥା କ୍ଷୀରମହାର୍ଣଵଃ
ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ଜଗତର ଅସ୍ଥିରତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଦୁଧର ସାଗରକୁ ଉତ୍ପାତ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଲେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମନସୋ ଵୃଦ୍ଧଯୋ ଯା ଯା ଭୋଗସଙ୍କଲ୍ପଵିଭ୍ରମୈଃ । ସଂସାରଵିଷଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତା ଏଵାଙ୍କୁରଯୋନଯଃ
ମନରେ ଉପଜୁଥିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ ଆଶାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ — ସେଗୁଡିଏ ହେଉଛି ସଂସାରର ବିଷବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ କାରଣ।