ସର୍ଵଭାଵାନୁଗତଯା ନ ଚେତ୍ଯାର୍ଥଵିଭିନ୍ନଯା । ରାମାତ୍ମସତ୍ତଯାମୂକମ୍ ଅପି ଦେହସମଂ ଜଡମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରିଥିବା ଓ ଜଣାପଡୁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇନଥିବା ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମାର ସାର ଦ୍ୱାରା, ମୌନ ଓ ଜଡ଼ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ଵଲ୍ଗତି ଵ୍ଯସ୍ତମନନୈଷଣମ୍ ଊର୍ଜଯା । ବହିର୍ଗିରିସରିଦ୍ଵ୍ଯୋମସମୁଦ୍ରପୁରଲୀଲଯା
ମନ ଭିତରେ ଛିଟିଆ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଓ ବାହାରେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ।
ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚାଭିମତଂ ଵସ୍ତୁ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମୃଷ୍ଟତାମ୍ । ଅନୀହିତଂ ଚ ଵିଷତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଦେଇଥାଏ; ଓ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ବିଷରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଅସଲି ଅମୃତ ଥାଏ।
ପ୍ରସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଅଲମ୍ ଆତ୍ମଚମତ୍କୃତିମ୍ । ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତାକାରଂ ରୂପଂ ସୃଜତି ଵସ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମନ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାହିଁଥିବା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ।
ସ୍ପନ୍ଦେଷୁ ଵାଯୁତାମ୍ ଏତି ପ୍ରକାଶେଷୁ ପ୍ରକାଶତାମ୍ । ଦ୍ରଵେଷୁ ଦ୍ରଵତାମ୍ ଏତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ଚଳନରେ ଏହା ବାୟୁ ସଦୃଶ ହୁଏ, ଆଲୋକରେ ଆଲୋକ ସଦୃଶ ହୁଏ, ତରଳ ଜିନିଷରେ ତରଳତା ହୁଏ—ଏହି ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ କଠିନତାମ୍ ଏତି ଶୂନ୍ଯଵୃତ୍ତିଷୁ ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ସର୍ଵତ୍ରେଚ୍ଛାସ୍ଥିତୌ ଯାତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏହା କଠିନତା ହୁଏ, ଶୂନ୍ୟ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ, ସମସ୍ତଠାରେ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଏହି ଚେତନାରେ ଭିଜା ମନ ନିଜ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।
ଶୁକ୍ଲଂ କୃଷ୍ଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କୃଷ୍ଣଂ ନଯତି ଶୁକ୍ଲତାମ୍ । ଵିନୈଵ ଦେଶକାଲାଭ୍ଯାଂ ଶକ୍ତିଂ ପଶ୍ଯାସ୍ଯ ଚେତସଃ
ଏହି ମନ ଧଳାକୁ କଳା କରେ, କଳାକୁ ଧଳା କରିଦିଏ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଭିନ୍ନ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଚର୍ଵିତସ୍ଯାପି ଜିହ୍ଵଯା । ଭୋଜନସ୍ଯାତିମୃଷ୍ଟସ୍ଯ ନ ସ୍ଵାଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଁଠି ଲଗି ରହିଲେ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ କେତେ ଭଲ ଚେବାଇ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଆସଲ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦଲୋକିତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରେ ଯଥା ରୂପମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ନିର୍ମନସ୍ ତଥା
ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେଇ ଦେଖାଯାଏ; ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେନି, ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଣ ଵିନୋଦେତି ମନୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ଉନ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରସୂତାନି ମନସୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ ମନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ ଯେଷାମ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଯୋଃ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ମହାତ୍ମାନୋ ନମସ୍ଯାସ୍ ତେ ସୁପଣ୍ଡିତାଃ
ଯେମାନେ ମନ ଓ ଶରୀର, ଏହି ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ପଣ୍ଡିତ; ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ।
କୁସୁମୋଲ୍ଲାସିଧମ୍ମିଲା ହେଲାଵଲିତଲୋଚନା । କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମାଙ୍ଗେଷୁ ଲଗ୍ନାପ୍ଯ୍ ଅମନସୋ ଽଙ୍ଗନା
ଫୁଟିଥିବା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଖେଳମେଳା ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଯୁବତୀ, ଯଦିଓ କାଠ ବା ଦେଉଳ ଭଳି ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ରହିଥାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଵୀତରାଗେଣ କାନନେ । କ୍ରଵ୍ଯାଦଚର୍ଵିତୋ ଽଙ୍ଗସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵକରୋ ଽପି ନ ଲକ୍ଷିତଃ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଏକ ନିରାସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହାତକୁ ଜନ୍ତୁ କାମୁଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି ।
ସୁଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଦୁଃଖାନି ଦୁଃଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଖାନି ଚ । ସୁଖେନୈଵାଶୁ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ମନସୋ ଽତିଶଯାନ୍ ମୁନେଃ
ଏକ ମୁନିଙ୍କର ମନ, ଗଭୀର ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ, ସହଜରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ କଥ୍ଯମାନାପି ଯତ୍ନତଃ । ଲତା ପରଶୁକୃତ୍ତେଵ କଥା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ବତ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯଥେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରି କିଛି କଥା କହାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଲତାକୁ କୁହାଡ଼ିରେ କାଟିଦେଲେ ଯେମିତି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିତଟାରୂଢେ ଗୃହସ୍ଥେନାପି ଜନ୍ତୁନା । ଶ୍ଵଭ୍ରାଭ୍ରକନ୍ଦରଭ୍ରାନ୍ତିଦୁଃଖଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତିର ଗଭୀରତାରେ ଫସିଯାଏ, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଖଣ୍ଡ, ମେଘ ଓ ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲସିତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ପୁରପର୍ଵତାଃ । ଆକାଶ ଇଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିର୍ମିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଭିତରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଏମିତି ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ମନୋ ଵିଲୁଲିତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵାଦ୍ରିପୁରାଵଲୀମ୍ । ତନୋତି ଚଲିତୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ଵୀଚୀଚଯମ୍ ଇଵାତ୍ମନି
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହି ମନ ନିଜ ଭିତରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ନିଜେ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠାଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଜଲାଦ୍ ଯଦ୍ଵତ୍ ତରଙ୍ଗାପୀଡଵୀଚଯଃ । ଦେହାନ୍ତର୍ ମନସସ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ରିପୁରରାଜଯଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଭିତର ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଓ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉପଜେ, ସେପରି ଦେହ ଭିତରେ ମନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ।
ଅଙ୍କୁରସ୍ଯ ଯଥା ପତ୍ତ୍ରଲତାପୁଷ୍ପଫଲଶ୍ରିଯଃ । ମନସୋ ଽସ୍ଯ ତଥା ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଭୂତଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ଯଥା ହେମ୍ନୋ ନ ହୈମଵନିତା ତଥା । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନକ୍ରିଯାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ଚେତସଃ
ଯେପରି ସୁନାରୁ ତିଆରି ଗହନା ସୁନାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟର ଶୋଭା ମନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଧାରାକଣୋର୍ମିଫେନଶ୍ରୀର୍ ଯଥା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ତଥା ଵିଚିତ୍ରଵିଭଵା ନାନାତେଯଂ ହି ଚେତସଃ
ଯେପରି ପାଣିରେ ଧାରା, ଫେଣ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵେଯଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦୃଶୋଦିତା । ରସାଵେଶାଦ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭୂମିକାମ୍
ନିଜର ମନର ଚଳନା ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଯେଉଁ ରସକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାଏ ଅଭିନେତା ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ।
ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ହି ଲଵଣଃ ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଯଥା । ତଥେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ମନୋମନନମାତ୍ରକମ୍
ଯେପରି ଲବଣଙ୍କୁ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉଛି।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ତେନାଶୁ ଭୂଯତେ । ମନୋମନନନିର୍ମାଣଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଉଁପରି ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; ମନର କଳ୍ପନାର ଏହି ସୃଷ୍ଟି— ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି ଗଢ଼।
ନାନାପୁରସରିଚ୍ଛୈଲରୂପତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଦେହିନାମ୍ । ତନୋତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵେଦଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଂ ମନଃ
ଦେହୀମାନେଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ସହର, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ସୁରତ୍ଵାଦ୍ ଦୈତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ନାଗତ୍ଵାନ୍ ନଗତାମ୍ ଅପି । ପ୍ରତିଭାସଵଶାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆପଦଂ ଲଵଣୋ ଯଥା
ମନ ଭ୍ରମର ଶକ୍ତିରେ କେବେ ଦେବତା, କେବେ ଦାନବ, କେବେ ସାପ, କେବେ ପାହାଡ଼ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ, ଯେପରି ଲବଣଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିଲା।
ନରତ୍ଵାଦ୍ ଏତି ନାରୀତ୍ଵଂ ପିତୃତ୍ଵାତ୍ ପୁତ୍ରତାଂ ପୁନଃ । ଯଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତି ନଟସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତଥା ମନଃ
ପୁରୁଷ ହେବା ପରେ ନାରୀ ହୋଇଯାଏ, ପିତା ହେବା ପରେ ପୁଣି ପୁଅ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ଏକ ନଟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବ ବଦଳାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବ ବଦଳାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପତଃ ପ୍ରମ୍ରିଯତେ ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ମନଶ୍ ଚିରତରାଭ୍ଯସ୍ତାଜ୍ ଜୀଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନାକୃତି
ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ଶୋଇଯାଏ, ଇଚ୍ଛାରେ ମନ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଯାଏ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ମନ, ନିଜର ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଯାଏ।
ମନୋ ମନନସମ୍ମୂଢମ୍ ଊଢଵାସନମାରୁତାତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯୋନିମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯାଭଯେ
ମନ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶର ପବନରେ ବହିଯାଏ; ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିର୍ଭୟତା ଅନୁଭବ କରେ।