ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଯସ୍ଯାସୌ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ । ଶରୀରେ ମୋହମ୍ ଆପନ୍ନେ ନ ଶଵେ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ମୁଢ଼ିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ମୁଢ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ମୋହରେ ପଡ଼ିଲେ, ମୃତଦେହକୁ କେବେ ମୁଢ଼ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନଃ ପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷି ଶୃଣ୍ଵଚ୍ ଶ୍ରଵଣତାଂ ଗତମ୍ । ତ୍ଵଗ୍ଭାଵଂ ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ ଏତି ଘ୍ରାଣତାମ୍ ଏତି ଶିଙ୍ଘନାତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ଚକୁର ଗୁଣ ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେଖିଥାଏ; କାନର ଭାବ ନେଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୁଣିଥାଏ; ଛୁଅଁ ଲାଗିଲେ ଛୁଆଁର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କଲେ ସେ ଘ୍ରାଣ ହୁଏ।
ରସନାଦ୍ ରସତାମ୍ ଏତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ଵୃତ୍ତିଷୁ । ନାଟକେ ନଟଵଦ୍ ଦେହେ ମନ ଏଵାଭିଵର୍ତତେ
ଚଖିବା ସହିତ ମନ ରସ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେହ ଭିତରେ କେବଳ ମନ ନାଟକର ଅଭିନେତା ପରି କାମ କରେ।
ଲଘୁ ଦୀର୍ଘଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସତ୍ତାସତ୍ତାଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କଟୁତାଂ ନଯତି ସ୍ଵାଦୁ ରିପୁଂ ନଯତି ମିତ୍ରତାମ୍
ମନ କିଛିକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଲମ୍ବା କରିପାରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣିପାରେ, ମିଠାକୁ ତିତା କରିଦେଇପାରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ କରିଦେଇପାରେ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସୋ ଵୃତ୍ତିଵର୍ତିନଃ । ତତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ହି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତନ୍ମାତ୍ରାନୁଭଵାଦ୍ ଇହ
ଏହି ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥଲିତଚେତସଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନା ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମର ପ୍ରଭାବରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଜେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନର ଜିନିଷରେ ଲଗିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଗଲା।
ଚିତ୍ତାନୁଭାଵଵଶତୋ ମୁହୂର୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ଯୁଗମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପୁରାଭ୍ଯନ୍ତରଵର୍ତିନଃ
ମନର ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗର ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ମନୋଜ୍ଞଯା ମନୋଵୃତ୍ତ୍ଯା ସୁଖତାଂ ଯାତି ରୌରଵମ୍ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାପ୍ଯସ୍ଵରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସୁବଦ୍ଧସ୍ଯେଵ ବନ୍ଧନମ୍
ମନର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ମିଳିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଵାଧୀନତା ପରି ଲାଗେ।
ଜିତେ ମନସି ସର୍ଵୈଵ ଵିଜିତୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଵଲୀ । ଶୀର୍ଯତେ ଚ ଯଥା ତନ୍ତୌ ଦଗ୍ଧେ ସୌକ୍ତିକମାଲିକା
ମନକୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତାଯାଏ; ଯେପରି ତାନ୍ତୁ ଜଳିଗଲେ ମୁକୁତା ମାଳା ଖସିଯାଏ।
ସର୍ଵତସ୍ ସ୍ଥିତଯା ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପଯା ନିର୍ଵିକାରଯା । ସମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ନିତ୍ଯଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ସାକ୍ଷିଭୂତଯା
ସବୁଠାରେ ନିଜ ରୂପରେ, ସଦା ଏକାକାର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାଶକ୍ତି ରହିଛି, ସେ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ ପରି ସବୁବେଳେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ସର୍ଵଭାଵାନୁଗତଯା ନ ଚେତ୍ଯାର୍ଥଵିଭିନ୍ନଯା । ରାମାତ୍ମସତ୍ତଯାମୂକମ୍ ଅପି ଦେହସମଂ ଜଡମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରିଥିବା ଓ ଜଣାପଡୁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇନଥିବା ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମାର ସାର ଦ୍ୱାରା, ମୌନ ଓ ଜଡ଼ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ଵଲ୍ଗତି ଵ୍ଯସ୍ତମନନୈଷଣମ୍ ଊର୍ଜଯା । ବହିର୍ଗିରିସରିଦ୍ଵ୍ଯୋମସମୁଦ୍ରପୁରଲୀଲଯା
ମନ ଭିତରେ ଛିଟିଆ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଓ ବାହାରେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ।
ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚାଭିମତଂ ଵସ୍ତୁ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମୃଷ୍ଟତାମ୍ । ଅନୀହିତଂ ଚ ଵିଷତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଦେଇଥାଏ; ଓ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ବିଷରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଅସଲି ଅମୃତ ଥାଏ।
ପ୍ରସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଅଲମ୍ ଆତ୍ମଚମତ୍କୃତିମ୍ । ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତାକାରଂ ରୂପଂ ସୃଜତି ଵସ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମନ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାହିଁଥିବା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ।
ସ୍ପନ୍ଦେଷୁ ଵାଯୁତାମ୍ ଏତି ପ୍ରକାଶେଷୁ ପ୍ରକାଶତାମ୍ । ଦ୍ରଵେଷୁ ଦ୍ରଵତାମ୍ ଏତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ଚଳନରେ ଏହା ବାୟୁ ସଦୃଶ ହୁଏ, ଆଲୋକରେ ଆଲୋକ ସଦୃଶ ହୁଏ, ତରଳ ଜିନିଷରେ ତରଳତା ହୁଏ—ଏହି ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ କଠିନତାମ୍ ଏତି ଶୂନ୍ଯଵୃତ୍ତିଷୁ ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ସର୍ଵତ୍ରେଚ୍ଛାସ୍ଥିତୌ ଯାତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏହା କଠିନତା ହୁଏ, ଶୂନ୍ୟ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ, ସମସ୍ତଠାରେ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଏହି ଚେତନାରେ ଭିଜା ମନ ନିଜ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।
ଶୁକ୍ଲଂ କୃଷ୍ଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କୃଷ୍ଣଂ ନଯତି ଶୁକ୍ଲତାମ୍ । ଵିନୈଵ ଦେଶକାଲାଭ୍ଯାଂ ଶକ୍ତିଂ ପଶ୍ଯାସ୍ଯ ଚେତସଃ
ଏହି ମନ ଧଳାକୁ କଳା କରେ, କଳାକୁ ଧଳା କରିଦିଏ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଭିନ୍ନ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଚର୍ଵିତସ୍ଯାପି ଜିହ୍ଵଯା । ଭୋଜନସ୍ଯାତିମୃଷ୍ଟସ୍ଯ ନ ସ୍ଵାଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଁଠି ଲଗି ରହିଲେ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ କେତେ ଭଲ ଚେବାଇ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଆସଲ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦଲୋକିତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରେ ଯଥା ରୂପମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ନିର୍ମନସ୍ ତଥା
ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେଇ ଦେଖାଯାଏ; ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେନି, ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଣ ଵିନୋଦେତି ମନୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ଉନ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରସୂତାନି ମନସୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ ମନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ ଯେଷାମ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଯୋଃ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ମହାତ୍ମାନୋ ନମସ୍ଯାସ୍ ତେ ସୁପଣ୍ଡିତାଃ
ଯେମାନେ ମନ ଓ ଶରୀର, ଏହି ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକତାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଓ ପଣ୍ଡିତ; ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ।
କୁସୁମୋଲ୍ଲାସିଧମ୍ମିଲା ହେଲାଵଲିତଲୋଚନା । କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମାଙ୍ଗେଷୁ ଲଗ୍ନାପ୍ଯ୍ ଅମନସୋ ଽଙ୍ଗନା
ଫୁଟିଥିବା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଖେଳମେଳା ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଯୁବତୀ, ଯଦିଓ କାଠ ବା ଦେଉଳ ଭଳି ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ରହିଥାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଵୀତରାଗେଣ କାନନେ । କ୍ରଵ୍ଯାଦଚର୍ଵିତୋ ଽଙ୍ଗସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵକରୋ ଽପି ନ ଲକ୍ଷିତଃ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଏକ ନିରାସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହାତକୁ ଜନ୍ତୁ କାମୁଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି ।
ସୁଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଦୁଃଖାନି ଦୁଃଖୀକର୍ତୁଂ ସୁଖାନି ଚ । ସୁଖେନୈଵାଶୁ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ମନସୋ ଽତିଶଯାନ୍ ମୁନେଃ
ଏକ ମୁନିଙ୍କର ମନ, ଗଭୀର ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ କରିବାକୁ, କିମ୍ବା ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ, ସହଜରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ କଥ୍ଯମାନାପି ଯତ୍ନତଃ । ଲତା ପରଶୁକୃତ୍ତେଵ କଥା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ବତ
ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଯଥେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରି କିଛି କଥା କହାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଲତାକୁ କୁହାଡ଼ିରେ କାଟିଦେଲେ ଯେମିତି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିତଟାରୂଢେ ଗୃହସ୍ଥେନାପି ଜନ୍ତୁନା । ଶ୍ଵଭ୍ରାଭ୍ରକନ୍ଦରଭ୍ରାନ୍ତିଦୁଃଖଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତିର ଗଭୀରତାରେ ଫସିଯାଏ, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଖଣ୍ଡ, ମେଘ ଓ ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ମନସ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲସିତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ପୁରପର୍ଵତାଃ । ଆକାଶ ଇଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିର୍ମିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଭିତରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଏମିତି ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ମନୋ ଵିଲୁଲିତଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵାଦ୍ରିପୁରାଵଲୀମ୍ । ତନୋତି ଚଲିତୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ଵୀଚୀଚଯମ୍ ଇଵାତ୍ମନି
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହି ମନ ନିଜ ଭିତରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ନିଜେ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠାଏ।
ଅନ୍ତର୍ ଅବ୍ଧେର୍ ଜଲାଦ୍ ଯଦ୍ଵତ୍ ତରଙ୍ଗାପୀଡଵୀଚଯଃ । ଦେହାନ୍ତର୍ ମନସସ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ରିପୁରରାଜଯଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଭିତର ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଓ ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଉପଜେ, ସେପରି ଦେହ ଭିତରେ ମନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ।
ଅଙ୍କୁରସ୍ଯ ଯଥା ପତ୍ତ୍ରଲତାପୁଷ୍ପଫଲଶ୍ରିଯଃ । ମନସୋ ଽସ୍ଯ ତଥା ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଭୂତଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।