ଶତ୍ରୁତ୍ଵଂ ଶଙ୍କତେ ମିତ୍ରେ କଲଙ୍କମଲିନଂ ମନଃ । ମଦାଵିଷ୍ଟମତିର୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭ୍ରମତ୍ ପଶ୍ଯତି ଭୂତଲମ୍
ଯାହାର ମନ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଦୂଷିତ, ସେ ସ୍ନେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଶତୃତ୍ୱ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ବୁଦ୍ଧି ମଦରେ ମତ୍ତ, ସେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖେ।
ପର୍ଯାକୁଲେ ହି ମନସି ଶଶିନୋ ଜାଯତେ ଽଶନିଃ । ଅମୃତଂ ଵିଷଭାଵେନ ଭୁକ୍ତଂ ଯାତି ଵିଷକ୍ରିଯାମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅମୃତକୁ ବିଷର ଭାବରେ ଖାଇଲେ, ସେଠାରେ ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରପତ୍ତନନିର୍ମାଣମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯତି । ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେଉଁ ମନ ଆଦତରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି, ସେ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖେ, ଯେପରିକି ସ୍ବପ୍ନରେ ସହର ଓ ଗାଁ ତିଆରି ହେଉଛି। ଏହିପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖେ।
ମୋହୈକକାରଣଂ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସୋ ଵାସନୋଲ୍ବଣା । ଉତ୍ଖାତଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଚୈଵ ସା
ମନର ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଭ୍ରମର କାରଣ । ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ମୂଳସହିତ ଉଖଣି ଦେବା ଦରକାର ।
ଵାସନାଵାଗୁରାକୃଷ୍ଟୋ ମନୋହରିଣକୋ ନୃଣାମ୍ । ପରାଂ ଵିଵଶତାମ୍ ଏତି ସଂସାରଵନଗୁଲ୍ମକେ
ମନ ଏହି ଆସକ୍ତିର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ମୃଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସହାୟ କରି ଛାଡ଼େ ।
ଯେନୋଚ୍ଛିନ୍ନା ଵିଚାରେଣ ଜୀଵସ୍ଯ ଜ୍ଞେନ ଵାସନା । ନିରଭ୍ରସ୍ଯେଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାଲୋକୋ ଵିରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ଆସକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ମେଘହୀନ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ ।
ଅତସ୍ ତ୍ଵଂ ମନ ଏଵେଦଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଦେହକମ୍ । ଜଡୋ ଦେହୋ ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ନ ଜଡଂ ନାଜଡଂ ଵିଦୁଃ
ତେଣୁ ଏହି ମନକୁ ମାନବ ବୋଲି ଜାଣ; ଦେହକୁ ନୁହେଁ । ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି ।
ଯତ୍ କୃତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ କୃତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଯତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ହେ ରାମ, ମନେ ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହି କାମ ସତ୍ୟରେ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ। ମନେ ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନଂ ମନଃ ପର୍ଵତମଣ୍ଡଲମ୍ । ମନୋ ଵ୍ଯୋମ ମନୋ ଭୂମିର୍ ମନୋ ଵାଯୁର୍ ମନୋ ମହାନ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନ ମାତ୍ର। ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଭୂମି, ପବନ, ଏହି ସମସ୍ତ ମହାତ୍ତ୍ୱ ମନ ଅଟେ।
ମନୋ ଯଦି ପଦାର୍ଥଂ ତୁ ତଦ୍ଭାଵେନ ନ ଯୋଜଯେତ୍ । ତତସ୍ ସୂର୍ଯାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତେ ନ ପ୍ରକାଶାଃ କଦାଚନ
ମନ ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତାହାର ଭାବ ସହିତ ଜଡ଼ି ନଦେଉ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯିବେ ନାହିଁ।
ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଯସ୍ଯାସୌ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ । ଶରୀରେ ମୋହମ୍ ଆପନ୍ନେ ନ ଶଵେ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ମୁଢ଼ିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ମୁଢ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ମୋହରେ ପଡ଼ିଲେ, ମୃତଦେହକୁ କେବେ ମୁଢ଼ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନଃ ପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷି ଶୃଣ୍ଵଚ୍ ଶ୍ରଵଣତାଂ ଗତମ୍ । ତ୍ଵଗ୍ଭାଵଂ ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ ଏତି ଘ୍ରାଣତାମ୍ ଏତି ଶିଙ୍ଘନାତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ଚକୁର ଗୁଣ ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେଖିଥାଏ; କାନର ଭାବ ନେଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୁଣିଥାଏ; ଛୁଅଁ ଲାଗିଲେ ଛୁଆଁର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କଲେ ସେ ଘ୍ରାଣ ହୁଏ।
ରସନାଦ୍ ରସତାମ୍ ଏତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ଵୃତ୍ତିଷୁ । ନାଟକେ ନଟଵଦ୍ ଦେହେ ମନ ଏଵାଭିଵର୍ତତେ
ଚଖିବା ସହିତ ମନ ରସ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେହ ଭିତରେ କେବଳ ମନ ନାଟକର ଅଭିନେତା ପରି କାମ କରେ।
ଲଘୁ ଦୀର୍ଘଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସତ୍ତାସତ୍ତାଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କଟୁତାଂ ନଯତି ସ୍ଵାଦୁ ରିପୁଂ ନଯତି ମିତ୍ରତାମ୍
ମନ କିଛିକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଲମ୍ବା କରିପାରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣିପାରେ, ମିଠାକୁ ତିତା କରିଦେଇପାରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ କରିଦେଇପାରେ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସୋ ଵୃତ୍ତିଵର୍ତିନଃ । ତତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ହି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତନ୍ମାତ୍ରାନୁଭଵାଦ୍ ଇହ
ଏହି ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥଲିତଚେତସଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନା ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମର ପ୍ରଭାବରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଜେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନର ଜିନିଷରେ ଲଗିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଗଲା।
ଚିତ୍ତାନୁଭାଵଵଶତୋ ମୁହୂର୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ଯୁଗମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପୁରାଭ୍ଯନ୍ତରଵର୍ତିନଃ
ମନର ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗର ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ମନୋଜ୍ଞଯା ମନୋଵୃତ୍ତ୍ଯା ସୁଖତାଂ ଯାତି ରୌରଵମ୍ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାପ୍ଯସ୍ଵରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସୁବଦ୍ଧସ୍ଯେଵ ବନ୍ଧନମ୍
ମନର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ମିଳିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଵାଧୀନତା ପରି ଲାଗେ।
ଜିତେ ମନସି ସର୍ଵୈଵ ଵିଜିତୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଵଲୀ । ଶୀର୍ଯତେ ଚ ଯଥା ତନ୍ତୌ ଦଗ୍ଧେ ସୌକ୍ତିକମାଲିକା
ମନକୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତାଯାଏ; ଯେପରି ତାନ୍ତୁ ଜଳିଗଲେ ମୁକୁତା ମାଳା ଖସିଯାଏ।
ସର୍ଵତସ୍ ସ୍ଥିତଯା ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପଯା ନିର୍ଵିକାରଯା । ସମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ନିତ୍ଯଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ସାକ୍ଷିଭୂତଯା
ସବୁଠାରେ ନିଜ ରୂପରେ, ସଦା ଏକାକାର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାଶକ୍ତି ରହିଛି, ସେ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ ପରି ସବୁବେଳେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ସର୍ଵଭାଵାନୁଗତଯା ନ ଚେତ୍ଯାର୍ଥଵିଭିନ୍ନଯା । ରାମାତ୍ମସତ୍ତଯାମୂକମ୍ ଅପି ଦେହସମଂ ଜଡମ୍
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରିଥିବା ଓ ଜଣାପଡୁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇନଥିବା ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମାର ସାର ଦ୍ୱାରା, ମୌନ ଓ ଜଡ଼ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ଵଲ୍ଗତି ଵ୍ଯସ୍ତମନନୈଷଣମ୍ ଊର୍ଜଯା । ବହିର୍ଗିରିସରିଦ୍ଵ୍ଯୋମସମୁଦ୍ରପୁରଲୀଲଯା
ମନ ଭିତରେ ଛିଟିଆ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଓ ବାହାରେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ।
ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚାଭିମତଂ ଵସ୍ତୁ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମୃଷ୍ଟତାମ୍ । ଅନୀହିତଂ ଚ ଵିଷତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଦେଇଥାଏ; ଓ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ବିଷରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଅସଲି ଅମୃତ ଥାଏ।
ପ୍ରସୃଜ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଅଲମ୍ ଆତ୍ମଚମତ୍କୃତିମ୍ । ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତାକାରଂ ରୂପଂ ସୃଜତି ଵସ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି, ମନ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାହିଁଥିବା ଆକୃତି ତିଆରି କରେ।
ସ୍ପନ୍ଦେଷୁ ଵାଯୁତାମ୍ ଏତି ପ୍ରକାଶେଷୁ ପ୍ରକାଶତାମ୍ । ଦ୍ରଵେଷୁ ଦ୍ରଵତାମ୍ ଏତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ଚଳନରେ ଏହା ବାୟୁ ସଦୃଶ ହୁଏ, ଆଲୋକରେ ଆଲୋକ ସଦୃଶ ହୁଏ, ତରଳ ଜିନିଷରେ ତରଳତା ହୁଏ—ଏହି ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ କଠିନତାମ୍ ଏତି ଶୂନ୍ଯଵୃତ୍ତିଷୁ ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ସର୍ଵତ୍ରେଚ୍ଛାସ୍ଥିତୌ ଯାତି ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଚ୍ଛୁରିତଂ ମନଃ
ପୃଥିବୀରେ ଏହା କଠିନତା ହୁଏ, ଶୂନ୍ୟ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ, ସମସ୍ତଠାରେ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଏହି ଚେତନାରେ ଭିଜା ମନ ନିଜ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।
ଶୁକ୍ଲଂ କୃଷ୍ଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କୃଷ୍ଣଂ ନଯତି ଶୁକ୍ଲତାମ୍ । ଵିନୈଵ ଦେଶକାଲାଭ୍ଯାଂ ଶକ୍ତିଂ ପଶ୍ଯାସ୍ଯ ଚେତସଃ
ଏହି ମନ ଧଳାକୁ କଳା କରେ, କଳାକୁ ଧଳା କରିଦିଏ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଭିନ୍ନ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ।
ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ର ସଂସକ୍ତେ ଚର୍ଵିତସ୍ଯାପି ଜିହ୍ଵଯା । ଭୋଜନସ୍ଯାତିମୃଷ୍ଟସ୍ଯ ନ ସ୍ଵାଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ମନ ଅନ୍ୟ କୋଉଁଠି ଲଗି ରହିଲେ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ କେତେ ଭଲ ଚେବାଇ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଖାଦ୍ୟର ଆସଲ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦଲୋକିତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରେ ଯଥା ରୂପମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ନିର୍ମନସ୍ ତଥା
ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେଇ ଦେଖାଯାଏ; ମନ ଯାହାକୁ ଦେଖେନି, ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଣ ଵିନୋଦେତି ମନୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ଉନ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରସୂତାନି ମନସୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ ମନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ମନ ନଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।