ନ ଚ ଶାମ୍ବରିକୋତ୍ଥେଯଂ ମାଯା ମନସି ମୋହନୀ । ଅର୍ଥସ୍ଯ ଗୃଧ୍ନଵୋ ହ୍ଯ୍ ଏତେ ନିତ୍ଯଂ ଶାମ୍ବରିକାଃ କିଲ
ଏହି ମାୟା ଶାମ୍ବରିକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମନର ଭ୍ରମ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଏହି ଶାମ୍ବରିକମାନେ ସବୁବେଳେ ଲାଭ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯତ୍ନେନ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେ ଽର୍ଥଂ ନାନ୍ତର୍ଧାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ । ଇତି ସନ୍ଦେହଦୋଲାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୌ ଲୁଠିତା ଵଯମ୍
ସେମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆମେ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛୁ.
ସଭାଯାମ୍ ଅଵସଂ ତସ୍ଯାମ୍ ଅହଂ ରାମ ତଦା କିଲ । ତେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ମଯୈତନ୍ ନାପ୍ତତଶ୍ ଶ୍ରୂତମ୍
ହେ ରାମ, ସେ ସଭାରେ ମୁଁ ସେତିବେଳେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଥିଲି, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଥିଲି, ଅନ୍ୟରୁ ଶୁଣିନଥିଲି.
ଅତିବହୁକଲନାଵିଵର୍ଧିତାଙ୍ଗଂ ନଯ ନିଜଚିତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଶମଂ ମହାତ୍ମନ୍ । ଶମମ୍ ଉପଗମିତେ ପରଂ ସ୍ଵଭାଵେ ପରମମ୍ ଉପୈଷ୍ଯସି ପାଵନଂ ପଦଂ ତତ୍
ଅତିରିକ୍ତ କଳ୍ପନାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନେଇଯାଅ, ହେ ମହାତ୍ମା; ଯେତେବେଳେ ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତି ଆସିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସେ ପବିତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକୁ ପାଇବ.
ପରସ୍ମାତ୍ କାରଣାଦ୍ ଆଦୌ ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯପଦପାତିନୀ । କଲନାପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କଲଙ୍କକଲନାନ୍ତରମ୍
ଆରମ୍ଭରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣରୁ, ଚେତନା ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଭାବରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହା କଳ୍ପନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଅଶୁଦ୍ଧ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ.
ଅସତ୍ସ୍ଵ୍ ଏଵ ଵିମୋହେଷୁ ରାମୈଵମ୍ପ୍ରାଯଵୃତ୍ତିଷୁ । ଘନେଷୁ ତୁଚ୍ଛତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିରାଯ ପରିମଜ୍ଜତି
ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ମନ ଏଭଳି ଚଳନା କରି, ଘନ ମାୟାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଅତି ତୁଚ୍ଛ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ ମ୍ଲାନା ଵିସ୍ତାରଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଦୁଃଖଂ ଦୋଷସହସ୍ରେଣ ଵେତାଲମ୍ ଇଵ ବାଲକଃ
ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ମନର ଝୁକାଅ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ହଜାର ଦୋଷ ସହିତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭେତାଳ ସହିତ ଦୁଃଖ ପାଏ।
ସଦ୍ ଏଵ ହି ମହାଦୁଃଖମ୍ ଅସତ୍ତାଂ ନଯତି କ୍ଷଣମ୍ । ନିଷ୍କଲଙ୍କା ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ ଅନ୍ଧକାରମ୍ ଇଵାର୍କରୁକ୍
ଯଥାପି ସତ୍ୟ କିଛି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଅସତ୍ୟତାକୁ ଆଣିଦିଏ; ନିର୍ମଳ ମନର ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
ନଯଦ୍ ଅଭ୍ଯାଶତାଂ ଦୂରମ୍ ଅଭ୍ଯାଶଂ ଦୂରତାଂ ନଯତ୍ । ମନୋ ଵଲ୍ଗତି ଭୂତେଷୁ ବାଲୋ ବାଲଖଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ନିକଟକୁ ଦୂର କରିଦିଏ ଏବଂ ଦୂରକୁ ନିକଟ କରିଦିଏ, ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ଉଡ଼େ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ।
ଅଭଯଂ ଭଯମ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଚେତସୋ ଵାସନାଵତଃ । ଦୂରତୋ ମୁଗ୍ଧପାନ୍ଥସ୍ଯ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଯାତି ପିଶାଚତାମ୍
ଯେଉଁ ମନିଷ୍ୟର ମନ ଅଜ୍ଞତା ଓ ଆଦତରେ ଭରିଥାଏ, ସେ ଭୟହୀନ ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରିକି ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଦୂରରୁ ଗଛକୁ ଭୂତ ବୋଲି ଭାବେ।
ଶତ୍ରୁତ୍ଵଂ ଶଙ୍କତେ ମିତ୍ରେ କଲଙ୍କମଲିନଂ ମନଃ । ମଦାଵିଷ୍ଟମତିର୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭ୍ରମତ୍ ପଶ୍ଯତି ଭୂତଲମ୍
ଯାହାର ମନ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଦୂଷିତ, ସେ ସ୍ନେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଶତୃତ୍ୱ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ବୁଦ୍ଧି ମଦରେ ମତ୍ତ, ସେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖେ।
ପର୍ଯାକୁଲେ ହି ମନସି ଶଶିନୋ ଜାଯତେ ଽଶନିଃ । ଅମୃତଂ ଵିଷଭାଵେନ ଭୁକ୍ତଂ ଯାତି ଵିଷକ୍ରିଯାମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅମୃତକୁ ବିଷର ଭାବରେ ଖାଇଲେ, ସେଠାରେ ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରପତ୍ତନନିର୍ମାଣମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯତି । ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେଉଁ ମନ ଆଦତରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି, ସେ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖେ, ଯେପରିକି ସ୍ବପ୍ନରେ ସହର ଓ ଗାଁ ତିଆରି ହେଉଛି। ଏହିପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖେ।
ମୋହୈକକାରଣଂ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସୋ ଵାସନୋଲ୍ବଣା । ଉତ୍ଖାତଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଚୈଵ ସା
ମନର ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଭ୍ରମର କାରଣ । ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ମୂଳସହିତ ଉଖଣି ଦେବା ଦରକାର ।
ଵାସନାଵାଗୁରାକୃଷ୍ଟୋ ମନୋହରିଣକୋ ନୃଣାମ୍ । ପରାଂ ଵିଵଶତାମ୍ ଏତି ସଂସାରଵନଗୁଲ୍ମକେ
ମନ ଏହି ଆସକ୍ତିର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ମୃଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସହାୟ କରି ଛାଡ଼େ ।
ଯେନୋଚ୍ଛିନ୍ନା ଵିଚାରେଣ ଜୀଵସ୍ଯ ଜ୍ଞେନ ଵାସନା । ନିରଭ୍ରସ୍ଯେଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାଲୋକୋ ଵିରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ଆସକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ମେଘହୀନ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ ।
ଅତସ୍ ତ୍ଵଂ ମନ ଏଵେଦଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଦେହକମ୍ । ଜଡୋ ଦେହୋ ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ନ ଜଡଂ ନାଜଡଂ ଵିଦୁଃ
ତେଣୁ ଏହି ମନକୁ ମାନବ ବୋଲି ଜାଣ; ଦେହକୁ ନୁହେଁ । ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି ।
ଯତ୍ କୃତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ କୃତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଯତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ହେ ରାମ, ମନେ ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହି କାମ ସତ୍ୟରେ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ। ମନେ ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନଂ ମନଃ ପର୍ଵତମଣ୍ଡଲମ୍ । ମନୋ ଵ୍ଯୋମ ମନୋ ଭୂମିର୍ ମନୋ ଵାଯୁର୍ ମନୋ ମହାନ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନ ମାତ୍ର। ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଭୂମି, ପବନ, ଏହି ସମସ୍ତ ମହାତ୍ତ୍ୱ ମନ ଅଟେ।
ମନୋ ଯଦି ପଦାର୍ଥଂ ତୁ ତଦ୍ଭାଵେନ ନ ଯୋଜଯେତ୍ । ତତସ୍ ସୂର୍ଯାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତେ ନ ପ୍ରକାଶାଃ କଦାଚନ
ମନ ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତାହାର ଭାବ ସହିତ ଜଡ଼ି ନଦେଉ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯିବେ ନାହିଁ।
ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଯସ୍ଯାସୌ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ । ଶରୀରେ ମୋହମ୍ ଆପନ୍ନେ ନ ଶଵେ ମୂଢ ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ମୁଢ଼ିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ମୁଢ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ମୋହରେ ପଡ଼ିଲେ, ମୃତଦେହକୁ କେବେ ମୁଢ଼ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନଃ ପଶ୍ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷି ଶୃଣ୍ଵଚ୍ ଶ୍ରଵଣତାଂ ଗତମ୍ । ତ୍ଵଗ୍ଭାଵଂ ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ ଏତି ଘ୍ରାଣତାମ୍ ଏତି ଶିଙ୍ଘନାତ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ଚକୁର ଗୁଣ ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେଖିଥାଏ; କାନର ଭାବ ନେଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୁଣିଥାଏ; ଛୁଅଁ ଲାଗିଲେ ଛୁଆଁର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ କଲେ ସେ ଘ୍ରାଣ ହୁଏ।
ରସନାଦ୍ ରସତାମ୍ ଏତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ଵୃତ୍ତିଷୁ । ନାଟକେ ନଟଵଦ୍ ଦେହେ ମନ ଏଵାଭିଵର୍ତତେ
ଚଖିବା ସହିତ ମନ ରସ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେହ ଭିତରେ କେବଳ ମନ ନାଟକର ଅଭିନେତା ପରି କାମ କରେ।
ଲଘୁ ଦୀର୍ଘଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସତ୍ତାସତ୍ତାଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । କଟୁତାଂ ନଯତି ସ୍ଵାଦୁ ରିପୁଂ ନଯତି ମିତ୍ରତାମ୍
ମନ କିଛିକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଲମ୍ବା କରିପାରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣିପାରେ, ମିଠାକୁ ତିତା କରିଦେଇପାରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ କରିଦେଇପାରେ।
ଯ ଏଵ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚେତସୋ ଵୃତ୍ତିଵର୍ତିନଃ । ତତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ହି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତନ୍ମାତ୍ରାନୁଭଵାଦ୍ ଇହ
ଏହି ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥଲିତଚେତସଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନା ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମର ପ୍ରଭାବରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଜେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନର ଜିନିଷରେ ଲଗିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଗଲା।
ଚିତ୍ତାନୁଭାଵଵଶତୋ ମୁହୂର୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ଯୁଗମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଵୈରିଞ୍ଚପୁରାଭ୍ଯନ୍ତରଵର୍ତିନଃ
ମନର ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗର ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଗଲା।
ମନୋଜ୍ଞଯା ମନୋଵୃତ୍ତ୍ଯା ସୁଖତାଂ ଯାତି ରୌରଵମ୍ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାପ୍ଯସ୍ଵରାଜ୍ଯସ୍ଯ ସୁବଦ୍ଧସ୍ଯେଵ ବନ୍ଧନମ୍
ମନର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟ ମିଳିବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଵାଧୀନତା ପରି ଲାଗେ।
ଜିତେ ମନସି ସର୍ଵୈଵ ଵିଜିତୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଵଲୀ । ଶୀର୍ଯତେ ଚ ଯଥା ତନ୍ତୌ ଦଗ୍ଧେ ସୌକ୍ତିକମାଲିକା
ମନକୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତାଯାଏ; ଯେପରି ତାନ୍ତୁ ଜଳିଗଲେ ମୁକୁତା ମାଳା ଖସିଯାଏ।
ସର୍ଵତସ୍ ସ୍ଥିତଯା ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପଯା ନିର୍ଵିକାରଯା । ସମଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ନିତ୍ଯଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ସାକ୍ଷିଭୂତଯା
ସବୁଠାରେ ନିଜ ରୂପରେ, ସଦା ଏକାକାର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାଶକ୍ତି ରହିଛି, ସେ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ ପରି ସବୁବେଳେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।