ମଯୋକ୍ତଂ ତନଯାସ୍ଯାଂ ତୁ ଚିତାଯାଂ ପତିତାତ୍ ପୁନଃ । ଉତ୍କୃତ୍ଯୋତ୍କୃତ୍ଯ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ମତ୍ତୋ ମାଂସଂ କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ଵଯା
ମୋ ଝିଅ ମୋତେ କହିଲା: 'ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶବଦାହରେ ପଡ଼ିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ତୁମ ଦେହର ମାଂସ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି କରି ତୁରନ୍ତ ଖାଇଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ।'
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵଂ ଚିତାଯାଂ କ୍ଷିପାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଲୁଠିତୋ ଽସ୍ମି ଜଵାତ୍ ତାଵଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସିଂହାସନାନ୍ ନୃପଃ
ଏପରି କହି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଶବଦାହରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିଲି, ହଠାତ୍ ଏହି ସିଂହାସନରୁ ଲୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲି, ରାଜା।
ତତସ୍ ତୂର୍ଯନିନାଦେନ ଜଯଶବ୍ଦେନ ଚାଭିତଃ । ଭୃଶମ୍ ଏଵ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽହଂ ସ୍ମୃତ୍ଯା ଚ ଵଲିତସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ଦୁନିଆ ଭରି ଢୋଳ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ମୁଁ ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହେଲି, ସ୍ମୃତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଗଲା।
ଇତି ଶାମ୍ବରିକେଣେହ ମୋହ ଉତ୍ପାଦିତୋ ମମ । ଅଜ୍ଞାନେନେଵ ଜୀଵସ୍ଯ ଦଶାଶତସମନ୍ଵିତଃ
ଏହିପରି, ଶାମ୍ବରିକଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଭାରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲି, ଯେପରି ଜଣେ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାଙ୍କାଯାଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଆତ୍ମୋଦନ୍ତଂ ଭଵତ୍ସ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏନଂ କଥିତଵାନ୍ ଅହମ୍ । ମାର୍କାଣ୍ଡେଯ ଇଵାନନ୍ତଂ କଲ୍ପଦୁଃଖଂ ସୁରାଜସୁ
ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ମୋ ଜୀବନର କଥା ଏହିପରି ଭାବେ କହିଲି, ଯେପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ କଳ୍ପର ଦୁଃଖର କଥା କହିଥିଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରେ ଲଵଣେ ଭୂରିତେଜସି । ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଜଗାମାସୌ ତତ୍ର ଶାମ୍ବରିକଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ଲବଣ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ଶାମ୍ବରିକ ସେଠାରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଅଥେଦମ୍ ଊଚୁସ୍ ତେ ସଭ୍ଯା ଵିସ୍ମଯାକୁଲଚେତସଃ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଲୋକନଵ୍ଯଗ୍ରପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାଃ
ତାପରେ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁରେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି, ଏହିପରି କହିଲେ:
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଚିତ୍ରେଯଂ ମାଯା ନନୁ ଵିଲକ୍ଷଣା । କୋ ନୁ ଶାମ୍ବରିକୋ ନାମ କ୍ଵ ଚାସାଵ୍ ଅଗ୍ରତୋ ଗତଃ
ହାଁ, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅସାଧାରଣ! ଏହି ଶାମ୍ବରିକ କିଏ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ?
ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ଵିଚିତ୍ରା ହି ଶକ୍ତଯଶ୍ ଶତଶୋ ଵିଧେଃ । ଯଦ୍ ଵିଵେକିମନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଷ ଵିମୋହଯତି ମାଯଯା
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ କେତେ ଅନେକ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ! ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଜ୍ଞାତଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ କ୍ଵ ନାମାଯଂ ମହୀପତିଃ । କ୍ଵ ସାମାନ୍ଯମନୋଵୃତ୍ତିଯୋଗ୍ଯା ଵିପୁଲସମ୍ଭ୍ରମାଃ
ଯିଏ ଏହି ସଂସାରର ଘଟଣାବଳୀକୁ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ରାଜା ଏବେ କେଉଁଠି? ଏବଂ ସାଧାରଣ ମନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି ଗଲା?
ନ ଚ ଶାମ୍ବରିକୋତ୍ଥେଯଂ ମାଯା ମନସି ମୋହନୀ । ଅର୍ଥସ୍ଯ ଗୃଧ୍ନଵୋ ହ୍ଯ୍ ଏତେ ନିତ୍ଯଂ ଶାମ୍ବରିକାଃ କିଲ
ଏହି ମାୟା ଶାମ୍ବରିକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମନର ଭ୍ରମ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଏହି ଶାମ୍ବରିକମାନେ ସବୁବେଳେ ଲାଭ ଉପରେ ମନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯତ୍ନେନ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେ ଽର୍ଥଂ ନାନ୍ତର୍ଧାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ । ଇତି ସନ୍ଦେହଦୋଲାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତୌ ଲୁଠିତା ଵଯମ୍
ସେମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆମେ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛୁ.
ସଭାଯାମ୍ ଅଵସଂ ତସ୍ଯାମ୍ ଅହଂ ରାମ ତଦା କିଲ । ତେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ମଯୈତନ୍ ନାପ୍ତତଶ୍ ଶ୍ରୂତମ୍
ହେ ରାମ, ସେ ସଭାରେ ମୁଁ ସେତିବେଳେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଥିଲି, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଥିଲି, ଅନ୍ୟରୁ ଶୁଣିନଥିଲି.
ଅତିବହୁକଲନାଵିଵର୍ଧିତାଙ୍ଗଂ ନଯ ନିଜଚିତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଶମଂ ମହାତ୍ମନ୍ । ଶମମ୍ ଉପଗମିତେ ପରଂ ସ୍ଵଭାଵେ ପରମମ୍ ଉପୈଷ୍ଯସି ପାଵନଂ ପଦଂ ତତ୍
ଅତିରିକ୍ତ କଳ୍ପନାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନେଇଯାଅ, ହେ ମହାତ୍ମା; ଯେତେବେଳେ ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତି ଆସିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସେ ପବିତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକୁ ପାଇବ.
ପରସ୍ମାତ୍ କାରଣାଦ୍ ଆଦୌ ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯପଦପାତିନୀ । କଲନାପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କଲଙ୍କକଲନାନ୍ତରମ୍
ଆରମ୍ଭରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣରୁ, ଚେତନା ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଭାବରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହା କଳ୍ପନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଅଶୁଦ୍ଧ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ.
ଅସତ୍ସ୍ଵ୍ ଏଵ ଵିମୋହେଷୁ ରାମୈଵମ୍ପ୍ରାଯଵୃତ୍ତିଷୁ । ଘନେଷୁ ତୁଚ୍ଛତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିରାଯ ପରିମଜ୍ଜତି
ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ମନ ଏଭଳି ଚଳନା କରି, ଘନ ମାୟାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଅତି ତୁଚ୍ଛ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ ମ୍ଲାନା ଵିସ୍ତାରଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଦୁଃଖଂ ଦୋଷସହସ୍ରେଣ ଵେତାଲମ୍ ଇଵ ବାଲକଃ
ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ମନର ଝୁକାଅ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ହଜାର ଦୋଷ ସହିତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭେତାଳ ସହିତ ଦୁଃଖ ପାଏ।
ସଦ୍ ଏଵ ହି ମହାଦୁଃଖମ୍ ଅସତ୍ତାଂ ନଯତି କ୍ଷଣମ୍ । ନିଷ୍କଲଙ୍କା ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ ଅନ୍ଧକାରମ୍ ଇଵାର୍କରୁକ୍
ଯଥାପି ସତ୍ୟ କିଛି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଅସତ୍ୟତାକୁ ଆଣିଦିଏ; ନିର୍ମଳ ମନର ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
ନଯଦ୍ ଅଭ୍ଯାଶତାଂ ଦୂରମ୍ ଅଭ୍ଯାଶଂ ଦୂରତାଂ ନଯତ୍ । ମନୋ ଵଲ୍ଗତି ଭୂତେଷୁ ବାଲୋ ବାଲଖଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ନିକଟକୁ ଦୂର କରିଦିଏ ଏବଂ ଦୂରକୁ ନିକଟ କରିଦିଏ, ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ଉଡ଼େ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ।
ଅଭଯଂ ଭଯମ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଚେତସୋ ଵାସନାଵତଃ । ଦୂରତୋ ମୁଗ୍ଧପାନ୍ଥସ୍ଯ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଯାତି ପିଶାଚତାମ୍
ଯେଉଁ ମନିଷ୍ୟର ମନ ଅଜ୍ଞତା ଓ ଆଦତରେ ଭରିଥାଏ, ସେ ଭୟହୀନ ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରିକି ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଦୂରରୁ ଗଛକୁ ଭୂତ ବୋଲି ଭାବେ।
ଶତ୍ରୁତ୍ଵଂ ଶଙ୍କତେ ମିତ୍ରେ କଲଙ୍କମଲିନଂ ମନଃ । ମଦାଵିଷ୍ଟମତିର୍ ଜନ୍ତୁର୍ ଭ୍ରମତ୍ ପଶ୍ଯତି ଭୂତଲମ୍
ଯାହାର ମନ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଦୂଷିତ, ସେ ସ୍ନେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଶତୃତ୍ୱ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ବୁଦ୍ଧି ମଦରେ ମତ୍ତ, ସେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖେ।
ପର୍ଯାକୁଲେ ହି ମନସି ଶଶିନୋ ଜାଯତେ ଽଶନିଃ । ଅମୃତଂ ଵିଷଭାଵେନ ଭୁକ୍ତଂ ଯାତି ଵିଷକ୍ରିଯାମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଜୁଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅମୃତକୁ ବିଷର ଭାବରେ ଖାଇଲେ, ସେଠାରେ ବିଷର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରପତ୍ତନନିର୍ମାଣମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯତି । ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେଉଁ ମନ ଆଦତରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି, ସେ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖେ, ଯେପରିକି ସ୍ବପ୍ନରେ ସହର ଓ ଗାଁ ତିଆରି ହେଉଛି। ଏହିପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖେ।
ମୋହୈକକାରଣଂ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସୋ ଵାସନୋଲ୍ବଣା । ଉତ୍ଖାତଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମୂଲଚ୍ଛେଦେନ ଚୈଵ ସା
ମନର ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ଭ୍ରମର କାରଣ । ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ମୂଳସହିତ ଉଖଣି ଦେବା ଦରକାର ।
ଵାସନାଵାଗୁରାକୃଷ୍ଟୋ ମନୋହରିଣକୋ ନୃଣାମ୍ । ପରାଂ ଵିଵଶତାମ୍ ଏତି ସଂସାରଵନଗୁଲ୍ମକେ
ମନ ଏହି ଆସକ୍ତିର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ମୃଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସହାୟ କରି ଛାଡ଼େ ।
ଯେନୋଚ୍ଛିନ୍ନା ଵିଚାରେଣ ଜୀଵସ୍ଯ ଜ୍ଞେନ ଵାସନା । ନିରଭ୍ରସ୍ଯେଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାଲୋକୋ ଵିରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ଆସକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ମେଘହୀନ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ ।
ଅତସ୍ ତ୍ଵଂ ମନ ଏଵେଦଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ନ ଦେହକମ୍ । ଜଡୋ ଦେହୋ ମନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ନ ଜଡଂ ନାଜଡଂ ଵିଦୁଃ
ତେଣୁ ଏହି ମନକୁ ମାନବ ବୋଲି ଜାଣ; ଦେହକୁ ନୁହେଁ । ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି ।
ଯତ୍ କୃତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ କୃତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଯତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ମନସା ରାମ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ହେ ରାମ, ମନେ ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହି କାମ ସତ୍ୟରେ କରାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ। ମନେ ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନଂ ମନଃ ପର୍ଵତମଣ୍ଡଲମ୍ । ମନୋ ଵ୍ଯୋମ ମନୋ ଭୂମିର୍ ମନୋ ଵାଯୁର୍ ମନୋ ମହାନ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନ ମାତ୍ର। ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଭୂମି, ପବନ, ଏହି ସମସ୍ତ ମହାତ୍ତ୍ୱ ମନ ଅଟେ।
ମନୋ ଯଦି ପଦାର୍ଥଂ ତୁ ତଦ୍ଭାଵେନ ନ ଯୋଜଯେତ୍ । ତତସ୍ ସୂର୍ଯାଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତେ ନ ପ୍ରକାଶାଃ କଦାଚନ
ମନ ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତାହାର ଭାବ ସହିତ ଜଡ଼ି ନଦେଉ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯିବେ ନାହିଁ।