ଅଶ୍ଵୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମତ୍ପ୍ରଭୁଣା ପ୍ରଭୋ ସମ୍ପ୍ରହିତସ୍ ତ୍ଵଯି । ରାଜତେ ହି ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ମହତାମ୍ ଅର୍ପଣାଚ୍ ଛୁଭା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଘୋଡ଼ାଟି ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛି; ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଠି ବସ୍ତୁର ଶୋଭା ଅଧିକ ଉଜ୍ଵଳ ହୁଏ ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତି ତସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚୈନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ । ଜଲଦସ୍ତନିତେ ଶାନ୍ତେ ଚାତକୋ ଭୂଧରଂ ଯଥା
ସେଉଁଠି ଏପରି କହିବା ପରେ, ମାୟାବୀ ଏମିତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେମିତି ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖେ।
ସଦଶ୍ଵମ୍ ଏନମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଭୁଵନଂ ଵିହର ପ୍ରଭୋ । ସ୍ଵପ୍ରତାପାହିତାନଲ୍ପଶୋଭାମ୍ ଉର୍ଵୀଂ ରଵିର୍ ଯଥା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ସାରା ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ତେଜରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ।
ଅଶ୍ଵମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ ଆସ ତେନୋକ୍ତ ଇତି ପାର୍ଥିଵଃ । ନିର୍ହ୍ରାଦସୂଚିତଂ ମେଘଂ ସ ମଯୂର ଇଵୋତ୍ସୁକଃ
ମାୟାବୀଙ୍କ କଥା ଭାବି, ରାଜା ଘୋଡ଼ାକୁ ତକି ରହିଲେ, ଯେପରି ଉତ୍ସୁକ ମୟୂର ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ଆସୁଥିବା ମେଘକୁ ଦେଖେ।
ଅଥାନିମେଷଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ରାଜା ଚିତ୍ରୋପମାକୃତିଃ । ବଭୂଵାଲୋକଯନ୍ନ୍ ଅଶ୍ଵଂ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମମ୍
ତାପରେ, ରାଜା ନିର୍ମିଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ତକି ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା, ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ଏକ ଆକୃତି ଦଢ଼ି ରହିଛି।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ପିଞ୍ଛାଶ୍ଵୌ ତସ୍ଥୌ ସ ସ୍ଥଗିତେକ୍ଷଣଃ । ଦୃଷ୍ଟକ୍ଷୁବ୍ଧସମୁଦ୍ରାଦ୍ରିର୍ ଭୀରୁର୍ ଏକତରୋ ଯଥା
ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପଞ୍ଚୀର ପୁଛ ଭଳି ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖି, ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁ ଲୁଚାଇ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦଢ଼ିଆ ରହିଗଲା, ଯେପରି ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଭୟଭୀତ ପାହାଡ଼ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଯାଏ।
ତସ୍ଥୌ ମୁହୂର୍ତଯୁଗ୍ମଂ ତୁ ଧ୍ଯାନାସକ୍ତ ଇଵାତ୍ମନି । ଵୀତରାଗୋ ମୁନିର୍ ବୁଦ୍ଧଃ ପରାନନ୍ଦ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଦୁଇଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ନିଜ ମନରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି, ଯେପରି ରାଗରହିତ ମୁନି କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ।
ବୋଧିତଃ କେନଚିନ୍ ନାସୌ ସ୍ଵପ୍ରତାପଜିତୋର୍ଜିତଃ । ଭଯାତ୍ କାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଭୂପଶ୍ ଚିନ୍ତାଂ ଚିନ୍ତଯତୀତି ହ
କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେନି, କାରଣ ସେ ନିଜ ମହିମାରେ ନିଜକୁ ଅପରାଜିତ କରିଥିଲେ; ହେତୁ ହେବ, ଭୟରୁ ଏହି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ବଭୂଵୁଃ କେଵଲଂ ତତ୍ର ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦସିତଚାମରାଃ । ଚାମରିଣ୍ଯୋ ହି ଶର୍ଵର୍ଯସ୍ ସ୍ତମ୍ଭିତେନ୍ଦୁକରା ଇଵ
ସେଠାରେ କେବଳ ଚାମରୀଗୁଡ଼ିକ ଏକଦମ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଲା, ଯେପରି ରାତି ନିଜେ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ହାତ ଏକେଠାରେ ଅଟକିଯାଇଛି।
ଵିରେଜୁର୍ ଵିସ୍ମଯାପୂର୍ଣା ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ ତେ ସଭାସଦଃ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦକିଞ୍ଜଲ୍କଦଲାଃ ପଦ୍ମାଃ ପଙ୍କକୃତା ଇଵ
ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେପରି ମାଟିରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରଶଶାମ ସଭାସ୍ଥାନେ ଜନକୋଲାହଲଶ୍ ଶନୈଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତପ୍ରାଵୃଷୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନସ୍ ସାମ୍ଭୋଦମ୍ ଇଵ ଗର୍ଜିତମ୍
ସଭା ଭିତରେ ଲୋକମାନଙ୍କର କୋଳାହଳ ଦେଖିଦେଖି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ଯେପରି ବର୍ଷା ପରେ ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସନ୍ଦେହସାଗରୋନ୍ମଗ୍ନା ଜଗ୍ମୁଶ୍ ଚିନ୍ତାଂ ସୁମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ଵିଷୀଦତି ଗଦାପାଣାଵ୍ ଅସୁରାଜାଵ୍ ଇଵାମରାଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସନ୍ଦେହର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇ, ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଗଦାଧାରୀ ଦାନବ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ମନମରା ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିତତଵିସ୍ମଯଜିହ୍ମତଯା ତଯା ଜନତଯା ଭଵମୋହନିଷଣ୍ଣଯା । ସ୍ତିମିତଚକ୍ଷୁଷି ଭୂମିପତୌ ସ୍ଥିତେ ମୁକୁଲିତାବ୍ଜଵନସ୍ଯ ଧୃତା ଦ୍ଯୁତିଃ
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବାଙ୍କି ଓ ସଂସାର ମୋହରେ ଆବୃତ ଲୋକମାନେ ଥିବାବେଳେ, ରାଜା ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ; ତେଣୁ ପଦ୍ମବନର ଅଭା ଅନ୍ୟ ସମୟରୁ କମ୍ ଲାଗୁଥିଲା।
ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵିତଯେନାଥ ବୋଧମ୍ ଆପ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରାଵୃଷେଣ୍ଯାମ୍ବୁନିର୍ମୁକ୍ତମ୍ ଅମ୍ଭୋରୁହମ୍ ଇଵୋତ୍ତମମ୍
ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ରାଜାଙ୍କର ହୁଷ ଫେରିଗଲା, ବର୍ଷାକାଳର ପାଣିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମଫୁଲ ଭଳି।
ଆସନାତ୍ ସାଙ୍ଗଦୋତ୍ତଂସଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସାଵ୍ ଅକମ୍ପତ । ସଵନାଭୋଗଶୃଙ୍ଗାଗ୍ରୋ ଭୂକମ୍ପ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ହସ୍ତବଳୟ ଓ ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜା, ଜାଗି ଉଠିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ କମ୍ପିଗଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଢାକିଥିବା ପାହାଡ଼ ଭୂକମ୍ପରେ କମ୍ପିଥାଏ।
ବଭାଵ୍ ଅର୍ଧପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସାଵ୍ ଆସନେ ପରିକମ୍ପିତଃ । ଵିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଇଵ ପାତାଲାଵରଣେ ମନ୍ଦରାଚଲଃ
ଅଧଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଆସନରେ ବସି କମ୍ପିଥିଲେ, ଯେପରି ପାତାଳ ଉପଦ୍ରବରେ ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼ ହିଲିଯାଏ।
ପତନ୍ତଂ ଧାରଯାମ୍ ଆସୁସ୍ ତଂ ପୁରୋଗା ନୃପଂ ଭୁଜୈଃ । ମେରୁଂ ପ୍ରଲଯଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଂ କୁଲଶୈଲାସ୍ ତଟୈର୍ ଇଵ
ରାଜା ଝରିପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧରି ସମ୍ଭାଳିଲେ, ଯେପରି ବଡ଼ ପ୍ରଳୟରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ପାଖପାଖିର ଶୃଙ୍ଗମାନେ ଧରି ରଖନ୍ତି।
ପୁରୋଗୈର୍ ଧାର୍ଯମାଣୋ ଽସୌ ପର୍ଯାକୁଲମତିର୍ ନୃପଃ । ଵୀଚିଵିକ୍ଷୋଭିତସ୍ଯେନ୍ଦୋର୍ ବଭାର ଵଦନେ ଶ୍ରିଯମ୍
ସେ ରାଜା, ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ଧରିଥିବାବେଳେ, ମନ ଅତି ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକଳ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଏମିତି ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁପରି ତରଙ୍ଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶ କରେ।
କୋ ଽଯଂ ପ୍ରଦେଶଃ କସ୍ଯେଯଂ ସଭେତି ସ ନୃପଶ୍ ଶନୈଃ । ଦଧ୍ଵାନ ମଜ୍ଜଦମ୍ଭୋଜକୋଶସ୍ଥ ଇଵ ଷଟ୍ପଦଃ
‘ଏହି ସ୍ଥାନ କଉଁଠି? ଏହି ସଭା କାହାର?’—ରାଜା ଧୀରେ ଧୀରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପଦ୍ମର ମଣିରେ ଅଟକି ଅଛି, କେଉଁଠି ବସିବେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ।
ଅଥୋଵାଚ ସଭା ଦେଵ କିମ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ସାଦରମ୍ । ରଣନ୍ମଧୁକରୀ ଭାନୁଂ ଦୃଷ୍ଟରାହୁମ୍ ଇଵାବ୍ଜିନୀ
ତାପରେ ସଭା ଆଦର ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲା, ‘ପ୍ରଭୁ, ଏହି କ’ଣ?’—ଏଠି ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପଚାରେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ରାହୁ ଯାଇଥିବା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖାଏ।
ଅଥୈନଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପୁରୋଗା ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ ତଥା । ପ୍ରଲଯୋଲ୍ଲାସସନ୍ତ୍ରସ୍ତଂ ମାର୍କାଣ୍ଡେଯମ୍ ଇଵାମରାଃ
ତାପରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ପଚାରିଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବିନାଶର ଭୟରେ ଅତି ଭୟଭୀତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯୀତ୍ଥଂ ସଂସ୍ଥିତେ ଦେଵ ଵଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆକୁଲାଃ । ଅଭେଦ୍ଯମ୍ ଅପି ଭିନ୍ଦନ୍ତି ନିର୍ନିମିତ୍ତଭ୍ରମା ମନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଆମେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛୁ। ଯେଉଁମାନେ ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଅକାରଣ ଭ୍ରମରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଆପାତରମଣୀଯେଷୁ ପର୍ଯନ୍ତଵିରସେଷୁ ଚ । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵିକଲ୍ପେଷୁ କେଷୁ ତେ ଲୁଠିତଂ ମନଃ
ଆରମ୍ଭରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ରୁଚିହୀନ ହୋଇଯାଉଥିବା ଭୋଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ, ଆପଣଙ୍କର ମନ କେଉଁଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଛି?
ସତତୋଦାରଵୃତ୍ତାସୁ କଥାସୁ ପରିଶୀଲିତମ୍ । ମନସ୍ ତେ ନିର୍ମଲଂ କସ୍ମାତ୍ ସମ୍ଭ୍ରମେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି
ସଦା ଉତ୍ତମ କଥାରେ ଲିନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବା ଆପଣଙ୍କର ମନ କାହିଁକି ଏବେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ଡୁବିଯାଉଛି?
ତୁଚ୍ଛାଲମ୍ବନମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଂ ଲୋକଵୃତ୍ତିଷୁ । ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ନ ମହତ୍ତ୍ଵଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ସାଧାରଣ ଓ ଭଙ୍ଗୁର ଜଗତୀୟ ଆଶ୍ରୟ ଉପରେ ଭରସା କଲେ, ମନ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହା କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏନା।
ସାତତ୍ଯେନ ହି ଯୈଵାସ୍ଯ ମନସୋ ଵୃତ୍ତିର୍ ଉତ୍ଥିତା । ଶରୀରମଦମତ୍ତାସୁ ତାମ୍ ଏଵାନୁଵିଧାଵତି
ଯେଉଁ ମନର ଧାରା ଲଗାତାର ଉଠେ, ଦେହ ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ସେଇ ଧାରାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଅତୁଚ୍ଛାଲମ୍ବନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଗୁଣହାରି ଚ । ତଵାପି ହି ମନଶ୍ ଚିତ୍ରମ୍ ଆଲୂନମ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ତୁମର ମନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କୌଣସି ତୁଚ୍ଛ ଜିନିଷରେ ଆଶ୍ରୟ କରେନାହିଁ, ସଫା, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ ଏବଂ ଗୁଣରେ ଆକର୍ଷକ।
ଅନଭ୍ଯସ୍ତଵିଵେକଂ ହି ଦେଶକାଲଵଶାନୁଗମ୍ । ମନ୍ତ୍ରୌଷଧଵଶଂ ଯାତି ମନୋ ନୋଦାରଵୃତ୍ତିମତ୍
ଯେଉଁ ମନ ଚିନ୍ତାର ସଠିକ୍ ଅଭ୍ୟାସ କରିନାହିଁ, ସେହି ଦେଶ ଓ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିର ଅଧୀନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାରା ଥିବା ମନ ଏମିତି ହୁଏନାହିଁ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ କଥମ୍ ଆଲୂନଶୀର୍ଣତା । ଦୁନୋତି ଵିତତଂ ଚେତୋ ଵାତ୍ଯେଵ ଵିବୁଧାଚଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ବିବେକ ରହିଛି, ସେଠାରେ କେଉଁସି ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା କିପରି ହେବ? ଏକ ବିସ୍ତୃତ ମନ ପବନରେ ପର୍ବତ ଯେପରି ଅଚଳ ରହେ, ସେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ଇତି ଜାତାସୁ ଗୀର୍ଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ଭୂପତେଃ କାନ୍ତିର୍ ଆନନମ୍ । ଭୂଷଯାମ୍ ଆସ ଶୀତାଂଶୁଂ ମାସାନ୍ତ ଇଵ ପୂର୍ଣତା
ଏହି ପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବା ସହିତ, ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଏମିତି ଜ୍ୟୋତି ଖିଳିଉଠିଲା, ଯେପରି ମାସର ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ ।