ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିପର୍ଯାକୁଲୀକୃତମ୍ । ଭାଵାଦ୍ ଭାଵାନ୍ତରଂ ଯାତି ଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନଟଵନ୍ ମନଃ
ଦିଗ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନଟର ଭଳି ବଦଳାଏ।
ସଦ୍ ଅସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସତ୍ତାଂ ଚାସନ୍ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତାଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚାଦତ୍ତେ ସୁଖଦୁଃଖାନି ଭାଵିତମ୍
ମନ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ କରେ; ଏବଂ ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଭାବିଥାଏ, କେବଳ ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଥାନିଶ୍ଚଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥୈଵ ଚପଲଂ ମନଃ । ହସ୍ତପାଦାଦିସଙ୍ଘାତସ୍ ତଥା ପ୍ରଯତତେ ସଦା
ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ କିଛିକୁ ଧରେ, ସେପରି ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସଦା ସେହିପରି କାମ କରନ୍ତି।
ତତସ୍ ସୈଵ କ୍ରିଯା ଚିତ୍ତସମୀହିତମ୍ ଅଲଂ ଫଲମ୍ । କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଲତା କାଲେ ସିକ୍ତେଵ ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଜଳ ଦେଲେ ବେଳେ ଲତା ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ରାଂ କ୍ରୀଡନକଶ୍ରେଣୀଂ ଯଥା ପଙ୍କାଦ୍ ଗୃହେ ଶିଶୁଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ରାମ ଵିକଲ୍ପାତ୍ କୁରୁତେ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଘରେ ଏକ ଶିଶୁ କାଦୁଁ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହେ ରାମ, ମନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ।
ମନଶ୍ଶିଶୁଜନକ୍ରୀଡାମୃଦୂଦ୍ଗାରଲଵେଷ୍ଵ୍ ଅତଃ । କିମ୍ ଏକଂ ତତ୍ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପଂ ଜଗତି କଲ୍ପ୍ଯତେ
ଯେପରି ମନ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳ, କାଦୁଁ ଓ ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେପରି ସଂସାରରେ ଏତେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିବା ସତ୍ୱେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆକୃତିକୁ କାହିଁକି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ?
କରୋତ୍ଯ୍ ଋତୁକରଃ କାଲୋ ଯଥା ରୂପାନ୍ଯତାଂ ତରୋଃ । ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵଂ ପଦାର୍ଥାନାଂ ତେଷାମ୍ ଏଵାନ୍ଯତାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ଋତୁ ଆସିଲେ ଗଛର ଆକୃତି ବଦଳିଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର କାରଣ।
ମନୋରଥେ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାସୁ ଚ । ଗୋଷ୍ପଦଂ ଯୋଜନଵ୍ଯୂହସ୍ ସ୍ଵାସୁ ଲୀଲାସୁ ଚେତସଃ
ମନରେ ଯେମିତି କଳ୍ପନା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ, ଏହି ମନ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଗାଈର ଖୁରର ଛୋଟ ଗଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ଦୂରିର ଝିଅ ପରି ତିଆରି କରେ।
କଲ୍ପଂ କ୍ଷଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କ୍ଷଣଂ ନଯତି କଲ୍ପତାମ୍ । ମନସ୍ ତଦାଯତ୍ତମ୍ ଅତୋ ଦେଶକାଲକ୍ରମଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ମନ ବଡ଼ ଏକ ଯୁଗକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପରିଣତ କରେ, ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ ଭଳି ଲମ୍ବା କରିଦିଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଦେଶ ଓ ସମୟର ଅନୁକ୍ରମ ମନରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ତୀଵ୍ରମନ୍ଦତ୍ଵସଂଵେଗାଦ୍ ବହୁତ୍ଵାଲ୍ପତ୍ଵଭେଦତଃ । ଵିଲମ୍ବତେ ନ ଚ ଚିରଂ ନ ଚ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଶକ୍ତିତଃ
ଚେଷ୍ଟାର ତୀବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀରତା, ବେଶି କିମ୍ବା କମ୍ ଥିବାରୁ ମନ କେବେ କେବେ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାମୋହସମ୍ଭ୍ରମାନର୍ଥଦେଶକାଲଗମାଗମାଃ । ଚେତସଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ପାଦପାଦ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵାଃ
ଭ୍ରମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଓ ବସ୍ତୁ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଆସିଯିବା-ଯିବା, ଏସବୁ କିଛି ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଡାଳିରୁ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଜଲମ୍ ଏଵ ଯଥାମ୍ଭୋଧିର୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯଥାନଲଃ । ତଥା ଵିଵିଧସଂରମ୍ଭସ୍ ସଂସାରଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ତେଣୁଏ ତାପ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ସେଇପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସକର୍ତୃକର୍ମକରଣଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚେତ୍ଯମ୍ ଆତତମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନଦୃଶ୍ଯାଢ୍ଯଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଉଛି— କାରଣକର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଦର୍ଶକ, ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସବୁ ଅଛି— ସେସବୁ ତୁମର ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତଂ ଜଗନ୍ତି ଭୁଵନାନି ଵନାନ୍ତରାଣି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଉପାଗତମ୍ ଆତ୍ମଭେଦୈଃ । କେଯୂରମୌଲିକଟକୈସ୍ ତଦତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଯକ୍ତୈକକାଞ୍ଚନଧିଯେଵ ଜନେନ ହେମ
ମନ ନିଜେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକ ଓ ଅଟବୀ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି, ଯେପରି ଏକ ହେମ ଲୋକେ ଏକାକି ଭାବ ଛାଡ଼ି ଅଳଂକାର, ମୁଣ୍ଡା ଓ ବାହୁବନ୍ଧ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଇମମ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ । ଜାଗତୀହେନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀଶ୍ ଚିତ୍ତାଯତ୍ତା ସ୍ଥିତା ଯଥା
ଏଠି ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼ିବ କିପରି ସମସ୍ତ ସଂସାରର ମାୟାର ଅଳଂକାର ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ନାନାନଗଵନାକୁଲଃ । ଉତ୍ତରାଃ ପାଣ୍ଡଵା ନାମ ସ୍ଫୀତୋ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ସହର ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଥିବା, ଉତ୍ତର ପାଣ୍ଡବ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି।
ନୀରନ୍ଧ୍ରନଵଜମ୍ବୀରଵନଵିଶ୍ରାନ୍ତତାପସଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରୀକୃତଲତାଦୋଲୋପଵନପତ୍ତନଃ
ସେଠାରେ ତରୁଣ ଜମ୍ବିର ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିଥିବା ଝୁଲାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି।
ଵାତୋଦ୍ଧୂତାବ୍ଜକିଞ୍ଜଲ୍କପୁଞ୍ଜପିଞ୍ଜରପର୍ଵତଃ । ଲସତ୍କୁସୁମସମ୍ଭାରଵନମାଲାଵତଂସକଃ
ସେଠାରେ ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ରେଣୁର ଗୋଚ୍ଛରେ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଫୁଲର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
କରଞ୍ଜମଞ୍ଜରୀକୁଞ୍ଜଗୁପ୍ତପର୍ଯନ୍ତଜଙ୍ଗଲଃ । ଖର୍ଜୂରାନ୍ତରିତଗ୍ରାମଘୁଙ୍ଘୁମଧ୍ଵନିତାମ୍ବରଃ
ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ କରଞ୍ଜ ଫୁଲର ଝାଡ଼ରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଖଜୁରୀ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଗୁଞ୍ଜାଉଛି।
ପାକପିଙ୍ଗମିଲଚ୍ଛ୍ରେଣିଶାଲିକେଦାରପିଙ୍ଗଲଃ । ନୀଲକଣ୍ଠରଵୋଦ୍ଦାମଵନମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତଃ
ପକାଉଥିବା ଧାନ, ସୁନା ରଙ୍ଗର କାଉ, ଗହମ ଖେତ ଧାଡ଼ିରେ ଶୋଭିତ, ମୟୂର ଦଳର ହୁଲାସରେ, ଅପୂର୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ମାଳାରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେଶ ଅତି ସୁନ୍ଦର।
ସାରସାରଵସଂରମ୍ଭରଣତ୍କମଲକାନନଃ । ତମାଲପଟଲାନୀଲଗିରିଗ୍ରାମକକୁଣ୍ଡଲଃ
ସାରସ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଥିବା, ତମାଳ ଗଛର ଘନ ଛାୟା ଓ ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ଆକର୍ଷକ।
ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଵ୍ଯୂହଵିରାଵାହିତକାକଲିଃ । ନଦୀପରିସରୋନ୍ନିଦ୍ରପାରିଭଦ୍ରଦ୍ରୁମାରୁଣଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ନଦୀ ପାରିରେ ଘୁମାଉଥିବା ପାରିଭଦ୍ର ଗଛରେ ଲାଲିମା ଛାଇଥିବା ଏହି ଦେଶ ଅତି ମନୋହର।
ଗାଯତ୍କଲମକେଦାରଦାରିକାହୂତମନ୍ମଥଃ । ପୁଷ୍ପସ୍ଥଲଵଲଦ୍ଵାତଵ୍ଯାଧୂତକୁସୁମାମ୍ବୁଦଃ
କେଦାରରେ ଝୁମୁଥିବା ଝିଅମାନଙ୍କର ମିଠା ଗୀତରେ କାମଦେବ ଆହ୍ୱାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଫୁଲ ଭରା ମାଠରୁ ବାତାସରେ ଫୁଲର ମେଘ ଉଡ଼ିଯାଉଛି।
ଦରୀଗୃହଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତସିଦ୍ଧଚାରଣଵନ୍ଦିତଃ । ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଇଵ ସମାହୂଯ ଲାଵଣ୍ଯମ୍ ଅଭିନିର୍ମିତଃ
ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ନିଜ ଘରରୁ ବାହାରି ଯାଇ ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନେ ହୁଏ ଯେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଡାକି ଆଣି ତିଆରି କରାଯାଇଛି।
ଗାଯତ୍କିନ୍ନରପର୍ଯନ୍ତକଦଲୀଷଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଃ । ମନ୍ଦାନିଲବଲୋଦ୍ଧୂତପୁଷ୍ପୋପଵନପାଣ୍ଡୁରଃ
ସେଠାରେ କିନ୍ନର ଦମ୍ପତିମାନେ କଦଳୀ ଗଛମାଳିକାର ପାଶରେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ମନ୍ଦ ପବନରେ ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନ ହଲକା ହୋଇ ଧଳା ପଡ଼ିଛି।
ତତ୍ରାସ୍ତି ଲଵଣୋ ନାମ ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରକୁଲୋଦ୍ଭୂତୋ ଭୂମାଵ୍ ଇଵ ଦିଵାକରଃ
ସେଠାରେ ଲବଣ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମିକ ଓ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଭୂମିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଯଦ୍ଯଶଃକୁସୁମୋତ୍ତଂସପାଣ୍ଡୁରସ୍କନ୍ଧମଣ୍ଡଲାଃ । ତତ୍ର ଶୈଲା ଵିରାଜନ୍ତେ ହରାଃ ପ୍ରୋଦ୍ଧୂଲିତା ଇଵ
ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଯଶସ୍ୱୀ ମାଳାରେ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ମନେ ହୁଏ ହରାଙ୍କ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ ହଲାଇ ଶୂଭାୟମାନ କରାଯାଇଛି।
କୃପାଣଶକଲୋତ୍କୃତ୍ତନିଶ୍ଶେଷାରାତିମଣ୍ଡଲାତ୍ । ଅରାତିଲୋକଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯଦନୁସ୍ମରଣାଜ୍ ଜ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ କଟା ଟୁକୁଡା ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯୋଦାରସମାରମ୍ଭମ୍ ଆର୍ଯଲୋକାନୁପାଲନମ୍ । ଚରିତଂ ସଂସ୍ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ହରେର୍ ଇଵ ଚିରଂ ଜନାଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦାର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ସଦ୍ଗୁଣୀମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର କଥା ଲୋକମାନେ ହରିଙ୍କ କଥା ପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯାପ୍ସରୋଭିର୍ ଅଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରମୂର୍ଧସ୍ଵ୍ ଅମରସଦ୍ମସୁ । ଵିକାସିପୁଲକୋଲ୍ଲାସଂ ଗୀଯନ୍ତେ ଗୁଣଗୀତଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗ ଗୃହରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଗାଇ ଖୁସିରେ ଫୁଲିଉଠନ୍ତି।