ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପଦଶାମ୍ ଇଦମ୍ । ମନସ୍ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ କ୍ଲେଶୋ ନାତ୍ରୋପଯୁଜ୍ଯତେ
କେବଳ ଭାବନା ନ ଥିଲେ, ମନ ତାହାର ନିଜ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠାରେ କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯ ଵିକଲ୍ପ୍ଯାଶୁ ଵିଵେକୋପହିତଂ ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପମ୍ ଆରମ୍ଭି କରୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଵବୋଧନମ୍
ବିବେକର ସହାୟତାରେ ମନ ନିଜର ଭ୍ରମକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡି, ନିଜ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ମହୋଦଯୋ ମନୋନାଶୋ ମହୋତ୍ପାତୋ ଽସ୍ଯ ତୂଦଯଃ । ମନୋନାଶେ ପ୍ରଯତ୍ନଂ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମା ମନସୋ ଜଵେ
ମନର ନାଶ ଏକ ବଡ଼ ଜାଗୃତି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ତୁମେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏହାର ତ୍ୱରିତ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଵିରଲସୁଖଦୁଃଖଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡେ ଵିଷମକୃତାନ୍ତମହୋରଗେ ଵନେ ଽସ୍ମିନ୍ । ପ୍ରଭୁର୍ ଇଦମ୍ ଅଖିଲେ ଵିଵେକହୀନଂ ସୁଭଗ ମନୋ ମହଦ୍ ଆପଦେକହେତୁଃ
ଏହି ଅବିରତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ମୃତ୍ୟୁର ସାପ ଘୁରିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିବେକ ନଥିବା ମନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି ଓ ବଡ଼ ଅପଦର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି ମୁନି କହିବା ପରେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାଂଧ୍ୟାକୁ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିବା ସମୟକୁ ଚଲିଗଲେ।
ପରସ୍ମାଦ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ଚେତଃ କଣୋ ଲୋଲ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍ । ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭୁଵନଂ ତନୋତୀଦମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ
ପରମତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମନ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ।
ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦୀର୍ଘୀକରୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦୀର୍ଘଂ ନଯତି ଖର୍ଵତାମ୍ । ସ୍ଵତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଲଂ ସ୍ଵଂ ତଥୈଵାନ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ମନ ଛୋଟ କଥାକୁ ଦୃତ ଭାବେ ବଡ଼ ଦେଖାଏ, ବଡ଼ କଥାକୁ ଛୋଟ କରିଦେଉଛି; ନିଜର କଥାକୁ ଅନ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ନିଜ କରିଦେଉଛି।
ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରମ୍ ଅପି ଯଦ୍ ଵସ୍ତୁ ଭାଵନଯୈଵ ତତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପନ୍ନଯୈଵାଶୁ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଭାସୁରମ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେଠି ଏକ ହସ୍ତ ପରିମାଣ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଉଛି।
ଲବ୍ଧପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ପରମାତ୍ ପଦାଦ୍ ଉଲ୍ଲସିତଂ ମନଃ । ନିମେଷେଣୈଵ ସଂସାରାନ୍ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ପାଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଓ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ଚ । ସର୍ଵଂ ସର୍ଵପ୍ରକାରାଢ୍ଯଂ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିପର୍ଯାକୁଲୀକୃତମ୍ । ଭାଵାଦ୍ ଭାଵାନ୍ତରଂ ଯାତି ଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନଟଵନ୍ ମନଃ
ଦିଗ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନଟର ଭଳି ବଦଳାଏ।
ସଦ୍ ଅସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସତ୍ତାଂ ଚାସନ୍ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତାଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚାଦତ୍ତେ ସୁଖଦୁଃଖାନି ଭାଵିତମ୍
ମନ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ କରେ; ଏବଂ ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଭାବିଥାଏ, କେବଳ ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଥାନିଶ୍ଚଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥୈଵ ଚପଲଂ ମନଃ । ହସ୍ତପାଦାଦିସଙ୍ଘାତସ୍ ତଥା ପ୍ରଯତତେ ସଦା
ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ କିଛିକୁ ଧରେ, ସେପରି ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସଦା ସେହିପରି କାମ କରନ୍ତି।
ତତସ୍ ସୈଵ କ୍ରିଯା ଚିତ୍ତସମୀହିତମ୍ ଅଲଂ ଫଲମ୍ । କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଲତା କାଲେ ସିକ୍ତେଵ ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଜଳ ଦେଲେ ବେଳେ ଲତା ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ରାଂ କ୍ରୀଡନକଶ୍ରେଣୀଂ ଯଥା ପଙ୍କାଦ୍ ଗୃହେ ଶିଶୁଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ରାମ ଵିକଲ୍ପାତ୍ କୁରୁତେ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଘରେ ଏକ ଶିଶୁ କାଦୁଁ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହେ ରାମ, ମନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ।
ମନଶ୍ଶିଶୁଜନକ୍ରୀଡାମୃଦୂଦ୍ଗାରଲଵେଷ୍ଵ୍ ଅତଃ । କିମ୍ ଏକଂ ତତ୍ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପଂ ଜଗତି କଲ୍ପ୍ଯତେ
ଯେପରି ମନ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳ, କାଦୁଁ ଓ ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେପରି ସଂସାରରେ ଏତେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିବା ସତ୍ୱେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆକୃତିକୁ କାହିଁକି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ?
କରୋତ୍ଯ୍ ଋତୁକରଃ କାଲୋ ଯଥା ରୂପାନ୍ଯତାଂ ତରୋଃ । ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵଂ ପଦାର୍ଥାନାଂ ତେଷାମ୍ ଏଵାନ୍ଯତାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ଋତୁ ଆସିଲେ ଗଛର ଆକୃତି ବଦଳିଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର କାରଣ।
ମନୋରଥେ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାସୁ ଚ । ଗୋଷ୍ପଦଂ ଯୋଜନଵ୍ଯୂହସ୍ ସ୍ଵାସୁ ଲୀଲାସୁ ଚେତସଃ
ମନରେ ଯେମିତି କଳ୍ପନା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ, ଏହି ମନ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଗାଈର ଖୁରର ଛୋଟ ଗଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ଦୂରିର ଝିଅ ପରି ତିଆରି କରେ।
କଲ୍ପଂ କ୍ଷଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କ୍ଷଣଂ ନଯତି କଲ୍ପତାମ୍ । ମନସ୍ ତଦାଯତ୍ତମ୍ ଅତୋ ଦେଶକାଲକ୍ରମଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ମନ ବଡ଼ ଏକ ଯୁଗକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପରିଣତ କରେ, ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ ଭଳି ଲମ୍ବା କରିଦିଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଦେଶ ଓ ସମୟର ଅନୁକ୍ରମ ମନରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ତୀଵ୍ରମନ୍ଦତ୍ଵସଂଵେଗାଦ୍ ବହୁତ୍ଵାଲ୍ପତ୍ଵଭେଦତଃ । ଵିଲମ୍ବତେ ନ ଚ ଚିରଂ ନ ଚ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଶକ୍ତିତଃ
ଚେଷ୍ଟାର ତୀବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀରତା, ବେଶି କିମ୍ବା କମ୍ ଥିବାରୁ ମନ କେବେ କେବେ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାମୋହସମ୍ଭ୍ରମାନର୍ଥଦେଶକାଲଗମାଗମାଃ । ଚେତସଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ପାଦପାଦ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵାଃ
ଭ୍ରମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଓ ବସ୍ତୁ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଆସିଯିବା-ଯିବା, ଏସବୁ କିଛି ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଡାଳିରୁ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଜଲମ୍ ଏଵ ଯଥାମ୍ଭୋଧିର୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯଥାନଲଃ । ତଥା ଵିଵିଧସଂରମ୍ଭସ୍ ସଂସାରଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ତେଣୁଏ ତାପ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ସେଇପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସକର୍ତୃକର୍ମକରଣଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚେତ୍ଯମ୍ ଆତତମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନଦୃଶ୍ଯାଢ୍ଯଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଉଛି— କାରଣକର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଦର୍ଶକ, ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସବୁ ଅଛି— ସେସବୁ ତୁମର ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତଂ ଜଗନ୍ତି ଭୁଵନାନି ଵନାନ୍ତରାଣି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଉପାଗତମ୍ ଆତ୍ମଭେଦୈଃ । କେଯୂରମୌଲିକଟକୈସ୍ ତଦତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଯକ୍ତୈକକାଞ୍ଚନଧିଯେଵ ଜନେନ ହେମ
ମନ ନିଜେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକ ଓ ଅଟବୀ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି, ଯେପରି ଏକ ହେମ ଲୋକେ ଏକାକି ଭାବ ଛାଡ଼ି ଅଳଂକାର, ମୁଣ୍ଡା ଓ ବାହୁବନ୍ଧ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଇମମ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ । ଜାଗତୀହେନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀଶ୍ ଚିତ୍ତାଯତ୍ତା ସ୍ଥିତା ଯଥା
ଏଠି ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼ିବ କିପରି ସମସ୍ତ ସଂସାରର ମାୟାର ଅଳଂକାର ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ନାନାନଗଵନାକୁଲଃ । ଉତ୍ତରାଃ ପାଣ୍ଡଵା ନାମ ସ୍ଫୀତୋ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ସହର ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଥିବା, ଉତ୍ତର ପାଣ୍ଡବ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି।
ନୀରନ୍ଧ୍ରନଵଜମ୍ବୀରଵନଵିଶ୍ରାନ୍ତତାପସଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରୀକୃତଲତାଦୋଲୋପଵନପତ୍ତନଃ
ସେଠାରେ ତରୁଣ ଜମ୍ବିର ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିଥିବା ଝୁଲାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି।
ଵାତୋଦ୍ଧୂତାବ୍ଜକିଞ୍ଜଲ୍କପୁଞ୍ଜପିଞ୍ଜରପର୍ଵତଃ । ଲସତ୍କୁସୁମସମ୍ଭାରଵନମାଲାଵତଂସକଃ
ସେଠାରେ ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ରେଣୁର ଗୋଚ୍ଛରେ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଫୁଲର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
କରଞ୍ଜମଞ୍ଜରୀକୁଞ୍ଜଗୁପ୍ତପର୍ଯନ୍ତଜଙ୍ଗଲଃ । ଖର୍ଜୂରାନ୍ତରିତଗ୍ରାମଘୁଙ୍ଘୁମଧ୍ଵନିତାମ୍ବରଃ
ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ କରଞ୍ଜ ଫୁଲର ଝାଡ଼ରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଖଜୁରୀ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଗୁଞ୍ଜାଉଛି।
ପାକପିଙ୍ଗମିଲଚ୍ଛ୍ରେଣିଶାଲିକେଦାରପିଙ୍ଗଲଃ । ନୀଲକଣ୍ଠରଵୋଦ୍ଦାମଵନମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତଃ
ପକାଉଥିବା ଧାନ, ସୁନା ରଙ୍ଗର କାଉ, ଗହମ ଖେତ ଧାଡ଼ିରେ ଶୋଭିତ, ମୟୂର ଦଳର ହୁଲାସରେ, ଅପୂର୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ମାଳାରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେଶ ଅତି ସୁନ୍ଦର।