ଯୈଷା ହି ମାନସୀ ଶକ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନୁବନ୍ଧିନୀ । ଅନଯେଦଂ ମୁଧା ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପରିକଲ୍ପିତମ୍
ଏହି ମନର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ କଥାରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଦୁରନ୍ତୈଷା ଦୁଃଖାଯୈଷା ହି ଵର୍ଧତେ । ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ତନୋତୀଦମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ, ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏହାକୁ ଯଦି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଷା କୁଡ୍ଯଵଦ୍ ଆକାଶଂ ତୁଷାରମ୍ ଅନଲଂ ଯଥା । ପରିପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରାନ୍ତା ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଲୋକେ ଆକାଶକୁ ଦେଉଲ ଦେଖିବା ପରି, ତୁଷାରକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ନିଜର ମନର ଚରିତ୍ର।
ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରଂ ସଦ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । କଲ୍ପିତଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନ ଇଵୈତଯା
ଏହି ସଂସାରଟି ଦେଖିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଥିଲା ପରି ଲାଗେ, ତଥାପି ଏହାର ମୂଳରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହା ଅସତ୍।
ଭାଵନାମାତ୍ରମ୍ ଏଵାସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କର୍ତୃତାଂ ଗତମ୍ । ଜଗତାମ୍ ଆକୁଲଂ ଚକ୍ଷୁର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପିଞ୍ଛକତାମ୍ ଇଵ
ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଭାବନା ମାତ୍ର, ଯାହା କର୍ତ୍ତା ଭାବ ଧାରଣ କରିଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୟୂର ପଙ୍ଖ ହଲେଲାଇ ଉଡ଼ୁଥାଏ।
ଲଯମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵଂ ନଯ ରାମ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଯଥା ହିମଶିଲାଯାସ୍ ତୁ ତପନାଦ୍ ଦିଵସାଧିପଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତାହାର ମୂଳରେ ଲୟ କର। ଯେପରି ଦିନର ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିମ ପିଣ୍ଡକୁ ଗଳାଇ ଦିଏ, ସେପରି।
ହିମାଭାଵାର୍ଥିନୋ ଽର୍କସ୍ଯ ସ୍ଵୋଦଯେନ ହିତଂ ଯଥା । ସିଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନୋନାଶାର୍ଥିନୋ ଽର୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ହିମ ଗଳିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଉପକୃତିକର, ସେପରି ମନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ହି ଵିତତାନର୍ଥଦୁର୍ଗମା । ନାନେନ୍ଦ୍ରଜାଲକଲଣଂ ଶାମ୍ବରୀ ହେମ ଵର୍ଷତି
ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର ଜାଲ ବିସ୍ତାର କରିଛି; ଏହା ଏକ ଯାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ଭଳି, ସୁନା ବର୍ଷା କରୁଛି।
ସ୍ଵଵିନାଶକ୍ରିଯାଂ ଚୈତାଂ ମନ ଏଵ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ମନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵଧଂ ନାମ ନାଟକଂ ପରିନୃତ୍ଯତି
ମନେ ନିଜ ନାଶ କାମ କରେ; ଏହି ମନ ନିଜ ନାଶ ନାଟକରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ଆତ୍ମାନମ୍ ଈକ୍ଷତେ ଚେତସ୍ ସ୍ଵଵିନାଶାଯ କେଵଲମ୍ । ନ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିନାଶଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍
ମନ ନିଜକୁ କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ ଦେଖେ; ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଆସୁଥିବା ବିନାଶକୁ ଚିହ୍ନି ପାରେନାହିଁ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପଦଶାମ୍ ଇଦମ୍ । ମନସ୍ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ କ୍ଲେଶୋ ନାତ୍ରୋପଯୁଜ୍ଯତେ
କେବଳ ଭାବନା ନ ଥିଲେ, ମନ ତାହାର ନିଜ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠାରେ କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯ ଵିକଲ୍ପ୍ଯାଶୁ ଵିଵେକୋପହିତଂ ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପମ୍ ଆରମ୍ଭି କରୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଵବୋଧନମ୍
ବିବେକର ସହାୟତାରେ ମନ ନିଜର ଭ୍ରମକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡି, ନିଜ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ମହୋଦଯୋ ମନୋନାଶୋ ମହୋତ୍ପାତୋ ଽସ୍ଯ ତୂଦଯଃ । ମନୋନାଶେ ପ୍ରଯତ୍ନଂ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମା ମନସୋ ଜଵେ
ମନର ନାଶ ଏକ ବଡ଼ ଜାଗୃତି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ତୁମେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏହାର ତ୍ୱରିତ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଵିରଲସୁଖଦୁଃଖଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡେ ଵିଷମକୃତାନ୍ତମହୋରଗେ ଵନେ ଽସ୍ମିନ୍ । ପ୍ରଭୁର୍ ଇଦମ୍ ଅଖିଲେ ଵିଵେକହୀନଂ ସୁଭଗ ମନୋ ମହଦ୍ ଆପଦେକହେତୁଃ
ଏହି ଅବିରତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ମୃତ୍ୟୁର ସାପ ଘୁରିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିବେକ ନଥିବା ମନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି ଓ ବଡ଼ ଅପଦର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି ମୁନି କହିବା ପରେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାଂଧ୍ୟାକୁ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିବା ସମୟକୁ ଚଲିଗଲେ।
ପରସ୍ମାଦ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ଚେତଃ କଣୋ ଲୋଲ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍ । ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭୁଵନଂ ତନୋତୀଦମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ
ପରମତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମନ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ।
ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦୀର୍ଘୀକରୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦୀର୍ଘଂ ନଯତି ଖର୍ଵତାମ୍ । ସ୍ଵତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଲଂ ସ୍ଵଂ ତଥୈଵାନ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ମନ ଛୋଟ କଥାକୁ ଦୃତ ଭାବେ ବଡ଼ ଦେଖାଏ, ବଡ଼ କଥାକୁ ଛୋଟ କରିଦେଉଛି; ନିଜର କଥାକୁ ଅନ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ନିଜ କରିଦେଉଛି।
ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରମ୍ ଅପି ଯଦ୍ ଵସ୍ତୁ ଭାଵନଯୈଵ ତତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପନ୍ନଯୈଵାଶୁ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଭାସୁରମ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେଠି ଏକ ହସ୍ତ ପରିମାଣ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଉଛି।
ଲବ୍ଧପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ପରମାତ୍ ପଦାଦ୍ ଉଲ୍ଲସିତଂ ମନଃ । ନିମେଷେଣୈଵ ସଂସାରାନ୍ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ପାଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଓ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ଚ । ସର୍ଵଂ ସର୍ଵପ୍ରକାରାଢ୍ଯଂ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିପର୍ଯାକୁଲୀକୃତମ୍ । ଭାଵାଦ୍ ଭାଵାନ୍ତରଂ ଯାତି ଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନଟଵନ୍ ମନଃ
ଦିଗ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନଟର ଭଳି ବଦଳାଏ।
ସଦ୍ ଅସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସତ୍ତାଂ ଚାସନ୍ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତାଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚାଦତ୍ତେ ସୁଖଦୁଃଖାନି ଭାଵିତମ୍
ମନ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ କରେ; ଏବଂ ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଭାବିଥାଏ, କେବଳ ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଥାନିଶ୍ଚଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥୈଵ ଚପଲଂ ମନଃ । ହସ୍ତପାଦାଦିସଙ୍ଘାତସ୍ ତଥା ପ୍ରଯତତେ ସଦା
ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ କିଛିକୁ ଧରେ, ସେପରି ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସଦା ସେହିପରି କାମ କରନ୍ତି।
ତତସ୍ ସୈଵ କ୍ରିଯା ଚିତ୍ତସମୀହିତମ୍ ଅଲଂ ଫଲମ୍ । କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଲତା କାଲେ ସିକ୍ତେଵ ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଜଳ ଦେଲେ ବେଳେ ଲତା ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ରାଂ କ୍ରୀଡନକଶ୍ରେଣୀଂ ଯଥା ପଙ୍କାଦ୍ ଗୃହେ ଶିଶୁଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ରାମ ଵିକଲ୍ପାତ୍ କୁରୁତେ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଘରେ ଏକ ଶିଶୁ କାଦୁଁ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହେ ରାମ, ମନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ।
ମନଶ୍ଶିଶୁଜନକ୍ରୀଡାମୃଦୂଦ୍ଗାରଲଵେଷ୍ଵ୍ ଅତଃ । କିମ୍ ଏକଂ ତତ୍ପଦାର୍ଥେଷୁ ରୂପଂ ଜଗତି କଲ୍ପ୍ଯତେ
ଯେପରି ମନ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳ, କାଦୁଁ ଓ ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେପରି ସଂସାରରେ ଏତେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିବା ସତ୍ୱେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆକୃତିକୁ କାହିଁକି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ?
କରୋତ୍ଯ୍ ଋତୁକରଃ କାଲୋ ଯଥା ରୂପାନ୍ଯତାଂ ତରୋଃ । ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵଂ ପଦାର୍ଥାନାଂ ତେଷାମ୍ ଏଵାନ୍ଯତାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ଋତୁ ଆସିଲେ ଗଛର ଆକୃତି ବଦଳିଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର କାରଣ।
ମନୋରଥେ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାସୁ ଚ । ଗୋଷ୍ପଦଂ ଯୋଜନଵ୍ଯୂହସ୍ ସ୍ଵାସୁ ଲୀଲାସୁ ଚେତସଃ
ମନରେ ଯେମିତି କଳ୍ପନା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ, ଏହି ମନ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଗାଈର ଖୁରର ଛୋଟ ଗଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ଦୂରିର ଝିଅ ପରି ତିଆରି କରେ।
କଲ୍ପଂ କ୍ଷଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କ୍ଷଣଂ ନଯତି କଲ୍ପତାମ୍ । ମନସ୍ ତଦାଯତ୍ତମ୍ ଅତୋ ଦେଶକାଲକ୍ରମଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ମନ ବଡ଼ ଏକ ଯୁଗକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପରିଣତ କରେ, ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ ଭଳି ଲମ୍ବା କରିଦିଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଦେଶ ଓ ସମୟର ଅନୁକ୍ରମ ମନରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ତୀଵ୍ରମନ୍ଦତ୍ଵସଂଵେଗାଦ୍ ବହୁତ୍ଵାଲ୍ପତ୍ଵଭେଦତଃ । ଵିଲମ୍ବତେ ନ ଚ ଚିରଂ ନ ଚ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଶକ୍ତିତଃ
ଚେଷ୍ଟାର ତୀବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀରତା, ବେଶି କିମ୍ବା କମ୍ ଥିବାରୁ ମନ କେବେ କେବେ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।