ମନୋ ନାମ ଶରୀରଂ ହି ଜଗତସ୍ ସକଲସ୍ଯ ଚ । ଆତ୍ମଶକ୍ତିଶ୍ ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯାତ୍ମା ନ ନଶ୍ଯତି କଦାଚନ
ମନକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହ ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଚେତନା, ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯୋ ଽସାଵ୍ ଆତ୍ମା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନଶ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛସି । ନ ନଶ୍ଯତି କଦାଚିଦ୍ ସ କିଂ ମୁଧା ପରିତପ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ତେବେ, ଅକାରଣରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଵିଶୀର୍ଣେ ଽଭ୍ରେ ଯଥା ଵାତଶ୍ ଶୁଷ୍କେ ଽବ୍ଜେ ଷଟ୍ପଦୋ ଯଥା । ଯାତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତପଦଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥାତ୍ମା ଦେହସଙ୍କ୍ଷଯେ
ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବାତାସ ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଅନନ୍ତ ପଥକୁ ଯାଏ।
ସଂସାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିହରତୋ ମନୋ ଽପି ହି ନ ନଶ୍ଯତି । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିନା ଵିନା ଜନ୍ତୋର୍ ଆତ୍ମନାଶେ ତୁ କା କଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ ମନ ମଧ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା, ଆତ୍ମାର ନାଶ ବିଷୟରେ କଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଃ କୁଣ୍ଡବଦରନ୍ଯାଯୋ ଯୋ ଘଟାକାଶଯୋଃ କ୍ରମଃ । ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହାତ୍ମନୋସ୍ ସୈଵ ସଵିନାଶାଵିନାଶଯୋଃ
ଯେପରି କୁଣ୍ଡ ଓ ବଦର ଉପମା, କିମ୍ବା ଘଡ଼ିର ଭିତର ଆକାଶର କ୍ରମ ଅଛି, ସେପରି ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମକୁ ଅନୁସରେ—ସେଗୁଡ଼ିକି ନଷ୍ଟଶୀଳ କିମ୍ବା ଅନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାରେ।
ବଦରଂ ହସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଯଥା ସ୍ଫୁଟତି କୁଣ୍ଡକେ । ଆତ୍ମା ଗଗନମ୍ ଆଯାତି ତଥା ଚଲତି ଦେହକେ
ଯେପରି ବଦରା ଫଳ ହାତକୁ ଆସି କୁଣ୍ଡରେ ପଡି ଫୁଟିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହରେ ଚଳାଚଳ କରେ।
କୁମ୍ଭେ ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅକୁମ୍ଭତ୍ଵଂ କୁମ୍ଭାକାଶୋ ଯଥାମ୍ବରେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଯଂ ଦେହୀ ଦେହେ କ୍ଷୀଣେ ନିରାମଯଃ
ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ ଦେହୀ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।
ମନୋ ଦେହୋ ହି ଜନ୍ତୂନାଂ ଦେଶକାଲତିରୋହିତଃ । ମୁହୁର୍ ମୃତିପଟାଚ୍ଛନ୍ନଶ୍ ଶେତେ କିଂ ପରିଦେଵନା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଦେହ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରୁ ଲୁଚିଯାଇଥାଏ; ପୁନିପୁନି ମୃତ୍ୟୁର ପଟରେ ଢାକି ଶୟନ କରେ—ଏଥିରେ କାହିଁକି କନ୍ଦିବା?
ଦେଶକାଲତିରୋଧାନେ ମୂଢୋ ଽପି ମରଣେ ନରଃ । କିଂ ବିଭେତି ମହାବାହୋ ନେହ ନଶ୍ଯତି କଶ୍ଚନ
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଲୁଚିଯିବା ସମୟରେ ମୂଢ଼ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଭୟ କରିବ? ଏଠାରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅତସ୍ ତ୍ଵଂ ଵାସନାଂ ରାମ ମିଥ୍ଯୈଵାହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାମ୍ । ତ୍ଯଜ ପକ୍ଷୀଶ୍ଵରୋ ଵ୍ଯୋମଗମନୋତ୍କ ଇଵାଣ୍ଡକମ୍
ଏହିପରି, ରାମ, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ରହିଛି, ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାହାର ଡିମ୍ବଫୋଡ଼ାକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ତୁମେ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଯୈଷା ହି ମାନସୀ ଶକ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନୁବନ୍ଧିନୀ । ଅନଯେଦଂ ମୁଧା ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପରିକଲ୍ପିତମ୍
ଏହି ମନର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ କଥାରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଦୁରନ୍ତୈଷା ଦୁଃଖାଯୈଷା ହି ଵର୍ଧତେ । ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ତନୋତୀଦମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ, ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏହାକୁ ଯଦି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଷା କୁଡ୍ଯଵଦ୍ ଆକାଶଂ ତୁଷାରମ୍ ଅନଲଂ ଯଥା । ପରିପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରାନ୍ତା ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଲୋକେ ଆକାଶକୁ ଦେଉଲ ଦେଖିବା ପରି, ତୁଷାରକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ନିଜର ମନର ଚରିତ୍ର।
ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରଂ ସଦ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । କଲ୍ପିତଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନ ଇଵୈତଯା
ଏହି ସଂସାରଟି ଦେଖିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଥିଲା ପରି ଲାଗେ, ତଥାପି ଏହାର ମୂଳରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହା ଅସତ୍।
ଭାଵନାମାତ୍ରମ୍ ଏଵାସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କର୍ତୃତାଂ ଗତମ୍ । ଜଗତାମ୍ ଆକୁଲଂ ଚକ୍ଷୁର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପିଞ୍ଛକତାମ୍ ଇଵ
ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଭାବନା ମାତ୍ର, ଯାହା କର୍ତ୍ତା ଭାବ ଧାରଣ କରିଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୟୂର ପଙ୍ଖ ହଲେଲାଇ ଉଡ଼ୁଥାଏ।
ଲଯମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵଂ ନଯ ରାମ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଯଥା ହିମଶିଲାଯାସ୍ ତୁ ତପନାଦ୍ ଦିଵସାଧିପଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତାହାର ମୂଳରେ ଲୟ କର। ଯେପରି ଦିନର ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିମ ପିଣ୍ଡକୁ ଗଳାଇ ଦିଏ, ସେପରି।
ହିମାଭାଵାର୍ଥିନୋ ଽର୍କସ୍ଯ ସ୍ଵୋଦଯେନ ହିତଂ ଯଥା । ସିଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନୋନାଶାର୍ଥିନୋ ଽର୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ହିମ ଗଳିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଉପକୃତିକର, ସେପରି ମନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ହି ଵିତତାନର୍ଥଦୁର୍ଗମା । ନାନେନ୍ଦ୍ରଜାଲକଲଣଂ ଶାମ୍ବରୀ ହେମ ଵର୍ଷତି
ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର ଜାଲ ବିସ୍ତାର କରିଛି; ଏହା ଏକ ଯାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ଭଳି, ସୁନା ବର୍ଷା କରୁଛି।
ସ୍ଵଵିନାଶକ୍ରିଯାଂ ଚୈତାଂ ମନ ଏଵ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ମନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵଧଂ ନାମ ନାଟକଂ ପରିନୃତ୍ଯତି
ମନେ ନିଜ ନାଶ କାମ କରେ; ଏହି ମନ ନିଜ ନାଶ ନାଟକରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ଆତ୍ମାନମ୍ ଈକ୍ଷତେ ଚେତସ୍ ସ୍ଵଵିନାଶାଯ କେଵଲମ୍ । ନ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିନାଶଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍
ମନ ନିଜକୁ କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ ଦେଖେ; ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଆସୁଥିବା ବିନାଶକୁ ଚିହ୍ନି ପାରେନାହିଁ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପଦଶାମ୍ ଇଦମ୍ । ମନସ୍ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ କ୍ଲେଶୋ ନାତ୍ରୋପଯୁଜ୍ଯତେ
କେବଳ ଭାବନା ନ ଥିଲେ, ମନ ତାହାର ନିଜ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଠାରେ କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯ ଵିକଲ୍ପ୍ଯାଶୁ ଵିଵେକୋପହିତଂ ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପମ୍ ଆରମ୍ଭି କରୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାଵବୋଧନମ୍
ବିବେକର ସହାୟତାରେ ମନ ନିଜର ଭ୍ରମକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡି, ନିଜ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ମହୋଦଯୋ ମନୋନାଶୋ ମହୋତ୍ପାତୋ ଽସ୍ଯ ତୂଦଯଃ । ମନୋନାଶେ ପ୍ରଯତ୍ନଂ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମା ମନସୋ ଜଵେ
ମନର ନାଶ ଏକ ବଡ଼ ଜାଗୃତି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ତୁମେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏହାର ତ୍ୱରିତ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଵିରଲସୁଖଦୁଃଖଵୃକ୍ଷଷଣ୍ଡେ ଵିଷମକୃତାନ୍ତମହୋରଗେ ଵନେ ଽସ୍ମିନ୍ । ପ୍ରଭୁର୍ ଇଦମ୍ ଅଖିଲେ ଵିଵେକହୀନଂ ସୁଭଗ ମନୋ ମହଦ୍ ଆପଦେକହେତୁଃ
ଏହି ଅବିରତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ମୃତ୍ୟୁର ସାପ ଘୁରିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିବେକ ନଥିବା ମନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି ଓ ବଡ଼ ଅପଦର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି ମୁନି କହିବା ପରେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସାଂଧ୍ୟାକୁ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଅନ୍ଧାର ହେଉଥିବା ସମୟକୁ ଚଲିଗଲେ।
ପରସ୍ମାଦ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ଚେତଃ କଣୋ ଲୋଲ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍ । ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଭୁଵନଂ ତନୋତୀଦମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ
ପରମତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମନ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ।
ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦୀର୍ଘୀକରୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦୀର୍ଘଂ ନଯତି ଖର୍ଵତାମ୍ । ସ୍ଵତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଲଂ ସ୍ଵଂ ତଥୈଵାନ୍ଯତାମ୍ ଅପି
ଏହି ମନ ଛୋଟ କଥାକୁ ଦୃତ ଭାବେ ବଡ଼ ଦେଖାଏ, ବଡ଼ କଥାକୁ ଛୋଟ କରିଦେଉଛି; ନିଜର କଥାକୁ ଅନ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ନିଜ କରିଦେଉଛି।
ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରମ୍ ଅପି ଯଦ୍ ଵସ୍ତୁ ଭାଵନଯୈଵ ତତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପନ୍ନଯୈଵାଶୁ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଭାସୁରମ୍
ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେଠି ଏକ ହସ୍ତ ପରିମାଣ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଉଛି।
ଲବ୍ଧପ୍ରତିଷ୍ଠଂ ପରମାତ୍ ପଦାଦ୍ ଉଲ୍ଲସିତଂ ମନଃ । ନିମେଷେଣୈଵ ସଂସାରାନ୍ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ପାଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଓ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ଚ । ସର୍ଵଂ ସର୍ଵପ୍ରକାରାଢ୍ଯଂ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଏତଦ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।