ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ତେନ ତ୍ଯଜ ରାମ ନିରାଶ୍ରଯମ୍ । ସାଶ୍ରଯଂ ସତ୍ଯମ୍ ଆନନ୍ଦି ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଆଶ୍ରଯ
ଏହିପରି, ରାମ, ନିରାଧାର ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼। ଯାହା ଆଧାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଧିଯା ଵିଚାରଧର୍ମିଣ୍ଯା ମୋହସଂରମ୍ଭହୀନଯା । ଵିଚାରଯାଧୁନା ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ
ବିଚାରଶୀଳ ମନ ଦ୍ୱାରା, ଭ୍ରମର ଉତ୍ତେଜନା ଛାଡ଼ି, ଏବେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଓ ଅସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର।
ଅବଦ୍ଧୋ ବଦ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କିଂ ଶୋଚସି ମୁଧୈଵ ହି । ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କିଂ କଥଂ କେନ ବଧ୍ଯତେ
'ବାନ୍ଧା' କିମ୍ବା 'ଅବାନ୍ଧା' ବୋଲି କହିବାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ—ତୁମେ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଅସୀମ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ, କେଉଁଠି, କେମିତି, କିଏ ବାନ୍ଧିପାରିବ?
ନାନାନାନାତ୍ଵକଲନାସ୍ଵ୍ ଅଵିଭିନ୍ନେ ମହାତ୍ମନି । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ବଦ୍ଧଂ କିଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସତ୍ୟରେ କିଏ ବାନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଏ?
ଅନାର୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆର୍ତିସଦ୍ଭାଵାଚ୍ ଛିନ୍ନେ ଽଙ୍ଗେ କିଂ ଚ ତାମ୍ଯସି । ଭେଦାଭେଦଵିକାରାର୍ତିଃ କାଚିନ୍ ନାତ୍ମନି ଵିଦ୍ଯତେ
ତୁମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଥିବା ଭାବନାରୁ ତୁମେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଛ। ଦେହର ଏକ ଅଂଶ ଆହତ ହେଲେ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ।
ଦେହେ ନଷ୍ଟେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ କାତ୍ମନଃ କ୍ଷତିର୍ ଆଗତା । ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ପରିଦଗ୍ଧାଯାଂ ତତ୍ସ୍ଥଂ ହେମ ନ ନଶ୍ଯତି
ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆହତ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଆତ୍ମାକୁ କିଏ ଅପକାର କରିପାରିବ? ଯେପରି ଭାଣ୍ଡା ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭିତରର ସୁନା କିଛି ହାନି ପାଏନାହିଁ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ଅକ୍ଷତ ରହେ।
ଦେହଃ ପତତୁ ଵୋଦେତୁ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପାଗତା । କୋ ନଷ୍ଟଃ ପ୍ରକ୍ଷତେ ପୁଷ୍ପେ ଆମୋଦୋ ଵ୍ଯୋମସଂଶ୍ରଯଃ
ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେଉ—ଆମ ପାଖରେ କଣ ହାନି ହେଉଛି? ଫୁଲ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ରହିଥାଏ, ସେହି ସୁଗନ୍ଧ କେବେ ହାରାଏ କି?
ଆପତନ୍ତୁ ଵପୁଃପଦ୍ମଂ ସୁଖଦୁଃଖହିମଶ୍ରିଯଃ । ଆକାଶୋଡ୍ଡଯନେ ଽଲୀନାଂ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଏହି ଦେହ ଯଦି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶୀତଳତାରେ ପଡ଼ି ଯାଉ, ତଥାପି ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଭଳି ଲୀନ ହୋଇଛୁ, ସେମାନଙ୍କୁ କଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ କି?
ଦେହଃ ପତତୁ ଵୋଦେତୁ ଯାତୁ ଵା ଗଗନାନ୍ତରମ୍ । ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣରୂପସ୍ଯ କାସୌ ଭଵତି ତେ କ୍ଷତିଃ
ଦେହ ଯଦି ପଡ଼ିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ କିମ୍ବା ଆକାଶର ଦୂରକୁ ଚଳିଯାଉ, ତଥାପି ତୁମ ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପ ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା, ସେଠାରେ କଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ କି?
ଯଥା ପଯୋଦମରୁତୋର୍ ଯଥା ଷଟ୍ପଦପଦ୍ମଯୋଃ । ତଥା ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଚ୍ଛରୀରତ୍ଵଦାତ୍ମନୋଃ
ମେଘ ଓ ପବନ, କିମ୍ବା ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଓ ପଦ୍ମ ଯେପରି ସମ୍ପର୍କ ରଖିଥାଏ, ରାଘବ, ତେଣୁ ତୁମ ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଅଛି।
ମନୋ ନାମ ଶରୀରଂ ହି ଜଗତସ୍ ସକଲସ୍ଯ ଚ । ଆତ୍ମଶକ୍ତିଶ୍ ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯାତ୍ମା ନ ନଶ୍ଯତି କଦାଚନ
ମନକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହ ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଚେତନା, ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯୋ ଽସାଵ୍ ଆତ୍ମା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନଶ୍ଯତୀତ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛସି । ନ ନଶ୍ଯତି କଦାଚିଦ୍ ସ କିଂ ମୁଧା ପରିତପ୍ଯସେ
ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ତେବେ, ଅକାରଣରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଵିଶୀର୍ଣେ ଽଭ୍ରେ ଯଥା ଵାତଶ୍ ଶୁଷ୍କେ ଽବ୍ଜେ ଷଟ୍ପଦୋ ଯଥା । ଯାତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତପଦଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥାତ୍ମା ଦେହସଙ୍କ୍ଷଯେ
ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବାତାସ ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶରୀରରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ଅନନ୍ତ ପଥକୁ ଯାଏ।
ସଂସାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିହରତୋ ମନୋ ଽପି ହି ନ ନଶ୍ଯତି । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିନା ଵିନା ଜନ୍ତୋର୍ ଆତ୍ମନାଶେ ତୁ କା କଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ବେଳେ ମନ ମଧ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ା, ଆତ୍ମାର ନାଶ ବିଷୟରେ କଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଃ କୁଣ୍ଡବଦରନ୍ଯାଯୋ ଯୋ ଘଟାକାଶଯୋଃ କ୍ରମଃ । ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହାତ୍ମନୋସ୍ ସୈଵ ସଵିନାଶାଵିନାଶଯୋଃ
ଯେପରି କୁଣ୍ଡ ଓ ବଦର ଉପମା, କିମ୍ବା ଘଡ଼ିର ଭିତର ଆକାଶର କ୍ରମ ଅଛି, ସେପରି ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମକୁ ଅନୁସରେ—ସେଗୁଡ଼ିକି ନଷ୍ଟଶୀଳ କିମ୍ବା ଅନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାରେ।
ବଦରଂ ହସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଯଥା ସ୍ଫୁଟତି କୁଣ୍ଡକେ । ଆତ୍ମା ଗଗନମ୍ ଆଯାତି ତଥା ଚଲତି ଦେହକେ
ଯେପରି ବଦରା ଫଳ ହାତକୁ ଆସି କୁଣ୍ଡରେ ପଡି ଫୁଟିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହରେ ଚଳାଚଳ କରେ।
କୁମ୍ଭେ ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅକୁମ୍ଭତ୍ଵଂ କୁମ୍ଭାକାଶୋ ଯଥାମ୍ବରେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଅଯଂ ଦେହୀ ଦେହେ କ୍ଷୀଣେ ନିରାମଯଃ
ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ ଦେହୀ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।
ମନୋ ଦେହୋ ହି ଜନ୍ତୂନାଂ ଦେଶକାଲତିରୋହିତଃ । ମୁହୁର୍ ମୃତିପଟାଚ୍ଛନ୍ନଶ୍ ଶେତେ କିଂ ପରିଦେଵନା
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଦେହ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରୁ ଲୁଚିଯାଇଥାଏ; ପୁନିପୁନି ମୃତ୍ୟୁର ପଟରେ ଢାକି ଶୟନ କରେ—ଏଥିରେ କାହିଁକି କନ୍ଦିବା?
ଦେଶକାଲତିରୋଧାନେ ମୂଢୋ ଽପି ମରଣେ ନରଃ । କିଂ ବିଭେତି ମହାବାହୋ ନେହ ନଶ୍ଯତି କଶ୍ଚନ
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଲୁଚିଯିବା ସମୟରେ ମୂଢ଼ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଭୟ କରିବ? ଏଠାରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅତସ୍ ତ୍ଵଂ ଵାସନାଂ ରାମ ମିଥ୍ଯୈଵାହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାମ୍ । ତ୍ଯଜ ପକ୍ଷୀଶ୍ଵରୋ ଵ୍ଯୋମଗମନୋତ୍କ ଇଵାଣ୍ଡକମ୍
ଏହିପରି, ରାମ, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ରହିଛି, ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାହାର ଡିମ୍ବଫୋଡ଼ାକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ତୁମେ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଯୈଷା ହି ମାନସୀ ଶକ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନୁବନ୍ଧିନୀ । ଅନଯେଦଂ ମୁଧା ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ପରିକଲ୍ପିତମ୍
ଏହି ମନର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ କଥାରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ଦୁରନ୍ତୈଷା ଦୁଃଖାଯୈଷା ହି ଵର୍ଧତେ । ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ତନୋତୀଦମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ, ଦୁଃଖର କାରଣ। ଏହାକୁ ଯଦି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଷା କୁଡ୍ଯଵଦ୍ ଆକାଶଂ ତୁଷାରମ୍ ଅନଲଂ ଯଥା । ପରିପଶ୍ଯତି ଵିଭ୍ରାନ୍ତା ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଲୋକେ ଆକାଶକୁ ଦେଉଲ ଦେଖିବା ପରି, ତୁଷାରକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ନିଜର ମନର ଚରିତ୍ର।
ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରଂ ସଦ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍ । କଲ୍ପିତଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନ ଇଵୈତଯା
ଏହି ସଂସାରଟି ଦେଖିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଥିଲା ପରି ଲାଗେ, ତଥାପି ଏହାର ମୂଳରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଆସଲେ ତାହା ଅସତ୍।
ଭାଵନାମାତ୍ରମ୍ ଏଵାସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ କର୍ତୃତାଂ ଗତମ୍ । ଜଗତାମ୍ ଆକୁଲଂ ଚକ୍ଷୁର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପିଞ୍ଛକତାମ୍ ଇଵ
ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଭାବନା ମାତ୍ର, ଯାହା କର୍ତ୍ତା ଭାବ ଧାରଣ କରିଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୟୂର ପଙ୍ଖ ହଲେଲାଇ ଉଡ଼ୁଥାଏ।
ଲଯମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵଂ ନଯ ରାମ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଯଥା ହିମଶିଲାଯାସ୍ ତୁ ତପନାଦ୍ ଦିଵସାଧିପଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତାହାର ମୂଳରେ ଲୟ କର। ଯେପରି ଦିନର ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିମ ପିଣ୍ଡକୁ ଗଳାଇ ଦିଏ, ସେପରି।
ହିମାଭାଵାର୍ଥିନୋ ଽର୍କସ୍ଯ ସ୍ଵୋଦଯେନ ହିତଂ ଯଥା । ସିଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନୋନାଶାର୍ଥିନୋ ଽର୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ହିମ ଗଳିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଉପକୃତିକର, ସେପରି ମନ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ହି ଵିତତାନର୍ଥଦୁର୍ଗମା । ନାନେନ୍ଦ୍ରଜାଲକଲଣଂ ଶାମ୍ବରୀ ହେମ ଵର୍ଷତି
ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର ଜାଲ ବିସ୍ତାର କରିଛି; ଏହା ଏକ ଯାଦୁକରଙ୍କ ମାୟା ଭଳି, ସୁନା ବର୍ଷା କରୁଛି।
ସ୍ଵଵିନାଶକ୍ରିଯାଂ ଚୈତାଂ ମନ ଏଵ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ମନୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵଧଂ ନାମ ନାଟକଂ ପରିନୃତ୍ଯତି
ମନେ ନିଜ ନାଶ କାମ କରେ; ଏହି ମନ ନିଜ ନାଶ ନାଟକରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ଆତ୍ମାନମ୍ ଈକ୍ଷତେ ଚେତସ୍ ସ୍ଵଵିନାଶାଯ କେଵଲମ୍ । ନ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିନାଶଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍
ମନ ନିଜକୁ କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ ଦେଖେ; ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଆସୁଥିବା ବିନାଶକୁ ଚିହ୍ନି ପାରେନାହିଁ।