ଦ୍ରୋଣୈର୍ ନଵନଵତ୍ଯା ତୈସ୍ ତସ୍ଯାଂ ଦ୍ରୋଣେନ ଚାନ୍ଧସଃ । ତତ୍ର ଦ୍ରୋଣଶତଂ ହୀନଂ ରନ୍ଧିତଂ ବହୁଭୋଜିଭିଃ
ତାହାରେ ନବତିନଏ ମାପ ଏବଂ ଏକ ମାପ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଏକଶେ ମାପ କମିଗଲା, ଯାହା ଅନେକ ଲୋକ ଖାଇଗଲେ।
ତତୋ ଭୁକ୍ତଂ ଜନଶତୈର୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶତୈସ୍ ତଥା । ତ୍ରିଭିସ୍ ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତୈଃ
ତାପରେ ଶତଶତ ଲୋକ ଏବଂ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇଲେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଽପି ତେ । ସୁଖମ୍ ଅଦ୍ଯ ସ୍ଥିତାଃ ପୁତ୍ର ମୃଗଯାଵ୍ଯଵହାରିଣଃ
ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ସହରରେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ଏଯାଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି, ପୁଅ, ଶିକାର ଓ ନିଜ କାମକାଜରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଆଖ୍ଯାଯିକୈଷା କଥିତା ମଯା ରମ୍ଯା ତଵାନଘ । ଏତାଂ ହୃଦି କୁରୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିଦଗ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ମଧୁର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝିପାରିବ।
ଧାତ୍ର୍ଯେତି କଥିତା ରାମ ବାଲାଯାଖ୍ଯାଯିକା ଶୁଭା । ତୁଷ୍ଟିଂ ଜଗାମ ବାଲଶ୍ ଚ ଶୁଭାଖ୍ଯାଯିକଯାନଯା
ହେ ରାମ, ଧାତ୍ରୀ ଏହି ଶୁଭ ବାଳ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ବାଳକ ଖୁସି ହେଲା।
ଏଷା ହି କଥିତା ରାମ ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାନକଥାଂ ପ୍ରତି । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକା ତୁଭ୍ଯଂ ମଯା କମଲଲୋଚନ
ହେ କମଳନୟନ ରାମ, ମନର କଥା ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଏହି ବାଳ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।
ଇଯଂ ସଂସାରରଚନା ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଵମ୍ ଉପାଗତା । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକେଵୋଗ୍ରୈସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଵ୍ଯର୍ଥକଲ୍ପିତୈଃ
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ବାଳ କଥାରେ ଯେପରି, ଅନେକ ଅର୍ଥହୀନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା।
ଵିକଲ୍ପଜାଲିକୈଵେଯଂ ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମିକାନଘ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଦିକଲନାରୂପେଣ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହା ସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଜାଲ, ଯାହା ଦେଖାଯିବା ଆକାରରେ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏହାଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାଦ୍ ଇତରଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ କିଞ୍ଚନ । ସଙ୍କଲ୍ପଵଶତଃ କିଞ୍ଚିନ୍ ନକିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଵା
ଏଠାରେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ କେବେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଃ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାତାସ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଦିଗ୍ବଳୟ—ଏସବୁ କିଛି ମନର କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ, ନିଜର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି।
ରାଜପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ରଯୋ ନଦ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରଂ ତଥା । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପରଚନା ତଥେଯଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଯେପରି ତିନି ରାଜପୁତ୍ର, ନଦୀମାନେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନଗର ସବୁ କଳ୍ପନାର ଫଳ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଅଭିତଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ପଯୋମାତ୍ରାତ୍ମକୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ଅମ୍ଭସୀଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ଚିନ୍ତାମାତ୍ର ସବୁଠାରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଚମକୁଛି; ଯେପରି ଶାଗର କେବଳ ପାଣିରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛିର ମୂଳ ଅସଲେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ପ୍ରଥମଂ ପରମାତ୍ମନି । ତଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ଫାରତାଂ ଯାତଂ ଵ୍ଯାପାରୈର୍ ଦିଵସଂ ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତାମାତ୍ର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ଏହି ଚିନ୍ତା କାମକାଜ ଭିତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦିନ ଦିନେ ଦିନେ ଖୋଲିଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲକଲନୈଵ ଜଗତ୍ ସମଗ୍ରଂ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ନନୁ ଵିଦ୍ଧି ଵିଲାସି ଚେତ୍ଯମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ ନିର୍ଵିକଲ୍ପମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଅଵାପ୍ନୁହି ରାମ ଶାନ୍ତିମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ସବୁ କିଛି କେବଳ ଚିନ୍ତା ମାତ୍ର। ହେ ରାମ, ଏହି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵଶାନ୍ ମୂଢୋ ମୋହମ୍ ଏତି ନ ପଣ୍ଡିତଃ । ଅଯକ୍ଷେ ଯକ୍ଷସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୁହ୍ଯତେ ଶିଶୁନୈଵ ହି
ଯିଏ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଆଧୀନ ଥାଏ, ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ; ପଣ୍ଡିତ ଏପରି ହୁଏନି। ଯେପରି ଏକ ଅପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ଯକ୍ଷର ଚିନ୍ତାରେ ଛୋଟ ଶିଶୁ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
କୋ ଽସୌ ସଙ୍କଲ୍ପିତଃ କେନ ଯକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର । ଅସତୈଵ ମହାମୋହଂ ଯେନାଦତ୍ତେ ସଦୈଵ ହି
ଏହି କଳ୍ପିତ ପ୍ରାଣୀ କିଏ? ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ କିପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ? ଏହି ବଡ଼ ମୃଗମାରିଚିକା, ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ, ସେ କିଏ ପ୍ରତିପଳ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି?
ଅମୁନା ଭୂତସଙ୍ଗେନ ଯକ୍ଷୋ ଽହଙ୍କାରରୂପଧୃତ୍ । ଵେତାଲଶ୍ ଶିଶୁନେଵେହ ମିଥ୍ଯୈଵ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଯକ୍ଷ ଆତ୍ମବୁଧିର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ଭୂତ ପରି ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତେ ପରମଵସ୍ତୁନି । କୁତଃ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ନାମ କଥଂ ନାମ କିଲୋଦିତଃ
ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି 'ମୁଁ' କହିବା ଅଭିମାନ କିପରି, କେଉଁଠୁ, କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
ଵସ୍ତୁତୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପରମାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଭେଦତଃ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନାନ୍ ମାର୍ଗୀ ସରିତ୍ ତୀଵ୍ରାତପେ ଯଥା
ପରମ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନଥିବାରୁ, ପ୍ରକୃତରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ହୁଏ।
ମନୋମଣିର୍ ମହାରମ୍ଭସ୍ ସଂସାର ଇତି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ଯଥାମ୍ବୁନା
ମନର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଯାହା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ଏହି ଦୁନିଆର ଚକ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆତ୍ମା ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଚମକେ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ତେନ ତ୍ଯଜ ରାମ ନିରାଶ୍ରଯମ୍ । ସାଶ୍ରଯଂ ସତ୍ଯମ୍ ଆନନ୍ଦି ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଆଶ୍ରଯ
ଏହିପରି, ରାମ, ନିରାଧାର ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼। ଯାହା ଆଧାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଧିଯା ଵିଚାରଧର୍ମିଣ୍ଯା ମୋହସଂରମ୍ଭହୀନଯା । ଵିଚାରଯାଧୁନା ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ
ବିଚାରଶୀଳ ମନ ଦ୍ୱାରା, ଭ୍ରମର ଉତ୍ତେଜନା ଛାଡ଼ି, ଏବେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଓ ଅସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର।
ଅବଦ୍ଧୋ ବଦ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କିଂ ଶୋଚସି ମୁଧୈଵ ହି । ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କିଂ କଥଂ କେନ ବଧ୍ଯତେ
'ବାନ୍ଧା' କିମ୍ବା 'ଅବାନ୍ଧା' ବୋଲି କହିବାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ—ତୁମେ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଅସୀମ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ, କେଉଁଠି, କେମିତି, କିଏ ବାନ୍ଧିପାରିବ?
ନାନାନାନାତ୍ଵକଲନାସ୍ଵ୍ ଅଵିଭିନ୍ନେ ମହାତ୍ମନି । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ବଦ୍ଧଂ କିଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସତ୍ୟରେ କିଏ ବାନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଏ?
ଅନାର୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆର୍ତିସଦ୍ଭାଵାଚ୍ ଛିନ୍ନେ ଽଙ୍ଗେ କିଂ ଚ ତାମ୍ଯସି । ଭେଦାଭେଦଵିକାରାର୍ତିଃ କାଚିନ୍ ନାତ୍ମନି ଵିଦ୍ଯତେ
ତୁମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଥିବା ଭାବନାରୁ ତୁମେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଛ। ଦେହର ଏକ ଅଂଶ ଆହତ ହେଲେ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ।
ଦେହେ ନଷ୍ଟେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ କାତ୍ମନଃ କ୍ଷତିର୍ ଆଗତା । ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ପରିଦଗ୍ଧାଯାଂ ତତ୍ସ୍ଥଂ ହେମ ନ ନଶ୍ଯତି
ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆହତ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଆତ୍ମାକୁ କିଏ ଅପକାର କରିପାରିବ? ଯେପରି ଭାଣ୍ଡା ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭିତରର ସୁନା କିଛି ହାନି ପାଏନାହିଁ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ଅକ୍ଷତ ରହେ।
ଦେହଃ ପତତୁ ଵୋଦେତୁ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପାଗତା । କୋ ନଷ୍ଟଃ ପ୍ରକ୍ଷତେ ପୁଷ୍ପେ ଆମୋଦୋ ଵ୍ଯୋମସଂଶ୍ରଯଃ
ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେଉ—ଆମ ପାଖରେ କଣ ହାନି ହେଉଛି? ଫୁଲ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ରହିଥାଏ, ସେହି ସୁଗନ୍ଧ କେବେ ହାରାଏ କି?
ଆପତନ୍ତୁ ଵପୁଃପଦ୍ମଂ ସୁଖଦୁଃଖହିମଶ୍ରିଯଃ । ଆକାଶୋଡ୍ଡଯନେ ଽଲୀନାଂ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଏହି ଦେହ ଯଦି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶୀତଳତାରେ ପଡ଼ି ଯାଉ, ତଥାପି ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଭଳି ଲୀନ ହୋଇଛୁ, ସେମାନଙ୍କୁ କଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ କି?
ଦେହଃ ପତତୁ ଵୋଦେତୁ ଯାତୁ ଵା ଗଗନାନ୍ତରମ୍ । ତଦ୍ଵିଲକ୍ଷଣରୂପସ୍ଯ କାସୌ ଭଵତି ତେ କ୍ଷତିଃ
ଦେହ ଯଦି ପଡ଼ିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ କିମ୍ବା ଆକାଶର ଦୂରକୁ ଚଳିଯାଉ, ତଥାପି ତୁମ ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପ ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା, ସେଠାରେ କଣସି କ୍ଷତି ହୁଏ କି?
ଯଥା ପଯୋଦମରୁତୋର୍ ଯଥା ଷଟ୍ପଦପଦ୍ମଯୋଃ । ତଥା ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଚ୍ଛରୀରତ୍ଵଦାତ୍ମନୋଃ
ମେଘ ଓ ପବନ, କିମ୍ବା ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଓ ପଦ୍ମ ଯେପରି ସମ୍ପର୍କ ରଖିଥାଏ, ରାଘବ, ତେଣୁ ତୁମ ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ସମ୍ପର୍କ ଅଛି।