ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ସରିତ୍ତ୍ରିତଯମ୍ ଆସେଦୁସ୍ ତରଙ୍ଗତରଲାରଵମ୍
ପୁଣି ଦୂରକୁ ଯାଇ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ସେମାନେ ତିନିଟି ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାର ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ଉତ୍ସାହରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ତତ୍ରୈକା ପରିଶୁଷ୍କୈଵ ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ନ ଦ୍ଵଯୋଃ । ଵିଦ୍ଯତେ ସରିତୋର୍ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅନ୍ଧଲୋଚନଯୋର୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ଏକ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଶୁଷ୍କ ଥିଲା, ଦୁଇଟିରେ କେବଳ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା—ଯେପରିକି ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନଥାଏ।
ପରିଶୁଷ୍କା ଭୃଶଂ ଯାସୌ ତସ୍ଯାଂ ତେ ସସ୍ନୁର୍ ଆଦୃତାଃ । ଘର୍ମାର୍ତା ଦିଵି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମହରା ଇଵ
ସେଇ ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡିତ ଲୋକମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କ ପରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ଜଲକ୍ରୀଡାଂ ପୀତ୍ଵାମୃତସମଂ ପଯଃ । ଜଗ୍ମୁସ୍ ତେ ରାଜତନଯାଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସସ୍ ସୁଖମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା କରି, ଅମୃତ ସମାନ ମଧୁର ଜଳ ପିଇ, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଦାୟ ନେଲେ।
ଅଥାସେଦୁର୍ ଦିନସ୍ଯାନ୍ତେ ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ ନଵନିର୍ମାଣଂ ନଗରଂ ନଗସନ୍ନିଭମ୍
ତାପରେ, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳକୁ ଝୁଲିଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ନିର୍ମିତି ପାଇଁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ନଗର ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ।
ପତାକାପଦ୍ମିନୀଵ୍ଯାପ୍ତନୀଲାମ୍ବରଜଲାଶଯମ୍ । ଦୂରଶ୍ରୁତିସମୁଲ୍ଲାସଗାଯନ୍ନଗରମଣ୍ଡଲମ୍
ସେହି ସହରଟି ଝଣ୍ଡା ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀଣୀରେ ଶୋଭିତ, ନୀଳ ଜଳରେ ଚମକୁଥିଲା, ଏହାର କୀର୍ତ୍ତି ଦୂରଦୂରନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା, ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟର ମଣ୍ଡଳୀ ରହିଥିଲା।
ଦଦୃଶୁସ୍ ତତ୍ର ରମ୍ଯାଣି ତ୍ରୀଣି ସଦ୍ଵିଭଵାନି ତେ । ମଣିକାଞ୍ଚନଗେହାନି ଶୃଙ୍ଗାଣୀଵ ମହାଗିରେଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଭରିଥିବା ଗୃହ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଦିଵାଲି ମଣି ଓ ସୁନାରେ ତିଆରି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନିର୍ମିତେ ଦ୍ଵେ ସଦନେ ଏକଂ ନିର୍ଭିତ୍ତି ତତ୍ର ଵୈ । ଅଭିତ୍ତିମନ୍ଦିରଂ ଚାରୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ ତେ ନରାସ୍ ତ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଘର ଅଧୂରା ଥିଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଘର ଦିଵାଲି ବିନା ଥିଲା; ସେ ତିନିଜଣ ଲୋକ ଦିଵାଲି ନଥିବା ସୁନ୍ଦର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯୋପଵିଶ୍ଯାଶୁ ଵିହରନ୍ତୋ ଵରାନନାଃ । ପ୍ରାପୁସ୍ ସ୍ଥାଲୀତ୍ରଯଂ ତତ୍ର ତପ୍ତକାଞ୍ଚନନିର୍ମିତମ୍
ସେମାନେ ଭିତରକୁ ପସି, ତୁରନ୍ତ ବସିଗଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ତାପିଥିବା ସୁନାର ବାଟି ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର କର୍ପରତାଂ ଯାତେ ଦ୍ଵେ ଏକା ଚୂର୍ଣତାଂ ଗତା । ଜଗୃହୁଶ୍ ଚୂର୍ଣରୂପାଂ ତାଂ ସ୍ଥାଲୀଂ ତେ ଦୀର୍ଘବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇଟି ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଗୁରୁତର ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା, ସେ ସବୁ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଲୋକେ ଏହି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରଟିକୁ ଉଠାଇନେଲେ।
ଦ୍ରୋଣୈର୍ ନଵନଵତ୍ଯା ତୈସ୍ ତସ୍ଯାଂ ଦ୍ରୋଣେନ ଚାନ୍ଧସଃ । ତତ୍ର ଦ୍ରୋଣଶତଂ ହୀନଂ ରନ୍ଧିତଂ ବହୁଭୋଜିଭିଃ
ତାହାରେ ନବତିନଏ ମାପ ଏବଂ ଏକ ମାପ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଏକଶେ ମାପ କମିଗଲା, ଯାହା ଅନେକ ଲୋକ ଖାଇଗଲେ।
ତତୋ ଭୁକ୍ତଂ ଜନଶତୈର୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶତୈସ୍ ତଥା । ତ୍ରିଭିସ୍ ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତୈଃ
ତାପରେ ଶତଶତ ଲୋକ ଏବଂ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇଲେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଽପି ତେ । ସୁଖମ୍ ଅଦ୍ଯ ସ୍ଥିତାଃ ପୁତ୍ର ମୃଗଯାଵ୍ଯଵହାରିଣଃ
ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ସହରରେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ଏଯାଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି, ପୁଅ, ଶିକାର ଓ ନିଜ କାମକାଜରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଆଖ୍ଯାଯିକୈଷା କଥିତା ମଯା ରମ୍ଯା ତଵାନଘ । ଏତାଂ ହୃଦି କୁରୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିଦଗ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ମଧୁର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝିପାରିବ।
ଧାତ୍ର୍ଯେତି କଥିତା ରାମ ବାଲାଯାଖ୍ଯାଯିକା ଶୁଭା । ତୁଷ୍ଟିଂ ଜଗାମ ବାଲଶ୍ ଚ ଶୁଭାଖ୍ଯାଯିକଯାନଯା
ହେ ରାମ, ଧାତ୍ରୀ ଏହି ଶୁଭ ବାଳ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ବାଳକ ଖୁସି ହେଲା।
ଏଷା ହି କଥିତା ରାମ ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାନକଥାଂ ପ୍ରତି । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକା ତୁଭ୍ଯଂ ମଯା କମଲଲୋଚନ
ହେ କମଳନୟନ ରାମ, ମନର କଥା ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଏହି ବାଳ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।
ଇଯଂ ସଂସାରରଚନା ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଵମ୍ ଉପାଗତା । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକେଵୋଗ୍ରୈସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଵ୍ଯର୍ଥକଲ୍ପିତୈଃ
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ବାଳ କଥାରେ ଯେପରି, ଅନେକ ଅର୍ଥହୀନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା।
ଵିକଲ୍ପଜାଲିକୈଵେଯଂ ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମିକାନଘ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଦିକଲନାରୂପେଣ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହା ସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଜାଲ, ଯାହା ଦେଖାଯିବା ଆକାରରେ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏହାଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାଦ୍ ଇତରଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ କିଞ୍ଚନ । ସଙ୍କଲ୍ପଵଶତଃ କିଞ୍ଚିନ୍ ନକିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଵା
ଏଠାରେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ କେବେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଃ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାତାସ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଦିଗ୍ବଳୟ—ଏସବୁ କିଛି ମନର କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ, ନିଜର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି।
ରାଜପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ରଯୋ ନଦ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରଂ ତଥା । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପରଚନା ତଥେଯଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଯେପରି ତିନି ରାଜପୁତ୍ର, ନଦୀମାନେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନଗର ସବୁ କଳ୍ପନାର ଫଳ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଅଭିତଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ପଯୋମାତ୍ରାତ୍ମକୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ଅମ୍ଭସୀଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ଚିନ୍ତାମାତ୍ର ସବୁଠାରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଚମକୁଛି; ଯେପରି ଶାଗର କେବଳ ପାଣିରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛିର ମୂଳ ଅସଲେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ପ୍ରଥମଂ ପରମାତ୍ମନି । ତଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ଫାରତାଂ ଯାତଂ ଵ୍ଯାପାରୈର୍ ଦିଵସଂ ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତାମାତ୍ର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ଏହି ଚିନ୍ତା କାମକାଜ ଭିତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦିନ ଦିନେ ଦିନେ ଖୋଲିଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲକଲନୈଵ ଜଗତ୍ ସମଗ୍ରଂ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ନନୁ ଵିଦ୍ଧି ଵିଲାସି ଚେତ୍ଯମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ ନିର୍ଵିକଲ୍ପମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଅଵାପ୍ନୁହି ରାମ ଶାନ୍ତିମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ସବୁ କିଛି କେବଳ ଚିନ୍ତା ମାତ୍ର। ହେ ରାମ, ଏହି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତାରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵଶାନ୍ ମୂଢୋ ମୋହମ୍ ଏତି ନ ପଣ୍ଡିତଃ । ଅଯକ୍ଷେ ଯକ୍ଷସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୁହ୍ଯତେ ଶିଶୁନୈଵ ହି
ଯିଏ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଆଧୀନ ଥାଏ, ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ; ପଣ୍ଡିତ ଏପରି ହୁଏନି। ଯେପରି ଏକ ଅପ୍ରେତ୍ୟାତ୍ମା ଯକ୍ଷର ଚିନ୍ତାରେ ଛୋଟ ଶିଶୁ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
କୋ ଽସୌ ସଙ୍କଲ୍ପିତଃ କେନ ଯକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର । ଅସତୈଵ ମହାମୋହଂ ଯେନାଦତ୍ତେ ସଦୈଵ ହି
ଏହି କଳ୍ପିତ ପ୍ରାଣୀ କିଏ? ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ କିପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ? ଏହି ବଡ଼ ମୃଗମାରିଚିକା, ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ, ସେ କିଏ ପ୍ରତିପଳ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି?
ଅମୁନା ଭୂତସଙ୍ଗେନ ଯକ୍ଷୋ ଽହଙ୍କାରରୂପଧୃତ୍ । ଵେତାଲଶ୍ ଶିଶୁନେଵେହ ମିଥ୍ଯୈଵ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଯକ୍ଷ ଆତ୍ମବୁଧିର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ଭୂତ ପରି ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତେ ପରମଵସ୍ତୁନି । କୁତଃ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ନାମ କଥଂ ନାମ କିଲୋଦିତଃ
ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି 'ମୁଁ' କହିବା ଅଭିମାନ କିପରି, କେଉଁଠୁ, କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
ଵସ୍ତୁତୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପରମାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଭେଦତଃ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନାନ୍ ମାର୍ଗୀ ସରିତ୍ ତୀଵ୍ରାତପେ ଯଥା
ପରମ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନଥିବାରୁ, ପ୍ରକୃତରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ହୁଏ।
ମନୋମଣିର୍ ମହାରମ୍ଭସ୍ ସଂସାର ଇତି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ଯଥାମ୍ବୁନା
ମନର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଯାହା ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ଏହି ଦୁନିଆର ଚକ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆତ୍ମା ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଚମକେ।