ଦ୍ଵୌ ନ ଜାତୌ ତଥୈକଶ୍ ଚ ଗର୍ଭ ଏଵ ହି ନ ସ୍ଥିତଃ । ଶୁଭାଚାରାଶ୍ ଶୁଭାକାରା ଇତି ଭାନ୍ତୀନ୍ଦଵୋ ଯଥା
ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଜଣ ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ରହିନଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଶୁଭ ଆଚରଣ ଓ ଶୁଭ ଆକୃତିରେ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅଳୋକିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅଥାତ୍ଯୁତ୍ତମଲାଭାର୍ଥମ୍ ଏକଦା ସମଵାଯତଃ । ନିର୍ବନ୍ଧଵଃ ଖିନ୍ନମୁଖାଶ୍ ଶୋକୋପହତଚେତସଃ
ପରେ, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକଥିରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ—ସେମାନେ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ବନ୍ଧବ ନଥିଲେ, ମୁହଁ ହେଲା ମନ୍ଦ ଏବଂ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା।
ତେ ତସ୍ମାଚ୍ ଛୂନ୍ଯନଗରାନ୍ ନିର୍ଗତା ଵିକୃତାନନାଃ । ଗଗନାଦ୍ ଇଵ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟା ବୁଧଶୁକ୍ରଶନୈଶ୍ଚରାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ସହରକୁ ଛାଡି ଚଲିଗଲେ, ମୁହଁ ବିକୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଯେପରି ଆକାଶରେ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ଶନି ଏକସାଥି ମିଶିଯାନ୍ତି, ସେପରି ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଚଲିଗଲେ।
ଶିରୀଷସୁକୁମାରାଙ୍ଗାଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଽର୍କେଣ ତାପିତାଃ । ମାର୍ଗେ ଗ୍ଲାନିଂ ଗତା ଗ୍ରୀଷ୍ମତାପାର୍ତ୍ଯା ପଲ୍ଲଵା ଇଵ
ଶିରୀଷ ଫୁଲ ଭଳି କମଳାଙ୍ଗ, ପଛରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଜଳିଯାଇ, ପଥରେ ଚାଲି ଚାଲି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ମୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା କୋମଳ ପତ୍ର ପରି।
ସନ୍ତପ୍ତମାର୍ଗସିକତାଦଗ୍ଧପାଦସରୋରୁହାଃ । ହା ତାତାମ୍ବେତି ଶୋଚନ୍ତୋ ମୃଗା ଯୂଥଚ୍ଯୁତା ଇଵ
ତାପିତ ରସ୍ତାରେ ଗରମ ବାଳିରେ ପାଦ ଦହିଯାଇ, ତାଙ୍କର କମଳ ପାଦ ଜଳିଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ 'ହା ବାପା! ହା ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦଳରୁ ଛୁଟିଯାଇଥିବା ହରିଣ ପରି।
ଦର୍ଭାଗ୍ରଭିନ୍ନଚରଣାସ୍ ତାପସ୍ଵିନ୍ନାଙ୍ଗସନ୍ଧଯଃ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ଦୂରମ୍ ଅଧ୍ଵାନଂ ଧୂଲିଧୂସରମୂର୍ତଯଃ
ଦର୍ଭା ଶଳାରେ ପାଦ ଫାଟିଯାଇ, ଦେହର ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ଘମେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଚାଲି, ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଦେହରେ ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ମଞ୍ଜରୀଜାଲଜଟିଲଂ ଫଲପଲ୍ଲଵିତାମ୍ବରମ୍ । ମୃଗପକ୍ଷିଗଣାଧାରଂ ପ୍ରାପୁର୍ ମାର୍ଗେ ତରୁତ୍ରଯମ୍
ପଥରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ଗଛର ଛାୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ ଗୁଛ, ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ଵୃକ୍ଷତ୍ରଯେ ଵୃକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ନ ଜାତୌ ମନାଗ୍ ଅପି । ବୀଜମ୍ ଏଵ ତୃତୀଯସ୍ଯ ସ୍ଵାରୋହସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେଇ ତିନିଟି ଗଛ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଗଛ କିଛି ମଧ୍ୟ ଉଗୁନଥିଲାନି, ତୃତୀୟଟି ଯେଉଁଥିରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ସେଠାରେ ବିଜ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ ତେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ ତତ୍ରୈକସ୍ଯ ତରୋର୍ ଅଧଃ । ପାରିଜାତତଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଶକ୍ରାନିଲଯମା ଇଵ
ସେମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ନିବାସରେ ପାରିଜାତ ଗଛ ତଳେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଫଲାନ୍ଯ୍ ଅମୃତସୃଷ୍ଟାନି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚ ତଦ୍ରସମ୍ । କୃତ୍ଵା ଗୁଲୁଚ୍ଛକୈର୍ ମାଲାଶ୍ ଚିରଂ ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ତେ ଯଯୁଃ
ସେମାନେ ଅମୃତ ସମାନ ଫଳ ଖାଇଲେ, ତାହାର ରସ ପିଇଲେ, ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ମାଳା ତିଆରି କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶେଷେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପୁଣି ଚାଲିଗଲେ।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ସରିତ୍ତ୍ରିତଯମ୍ ଆସେଦୁସ୍ ତରଙ୍ଗତରଲାରଵମ୍
ପୁଣି ଦୂରକୁ ଯାଇ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ସେମାନେ ତିନିଟି ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାର ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ଉତ୍ସାହରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ତତ୍ରୈକା ପରିଶୁଷ୍କୈଵ ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ନ ଦ୍ଵଯୋଃ । ଵିଦ୍ଯତେ ସରିତୋର୍ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅନ୍ଧଲୋଚନଯୋର୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ଏକ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଶୁଷ୍କ ଥିଲା, ଦୁଇଟିରେ କେବଳ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା—ଯେପରିକି ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନଥାଏ।
ପରିଶୁଷ୍କା ଭୃଶଂ ଯାସୌ ତସ୍ଯାଂ ତେ ସସ୍ନୁର୍ ଆଦୃତାଃ । ଘର୍ମାର୍ତା ଦିଵି ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମହରା ଇଵ
ସେଇ ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡିତ ଲୋକମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କ ପରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ଜଲକ୍ରୀଡାଂ ପୀତ୍ଵାମୃତସମଂ ପଯଃ । ଜଗ୍ମୁସ୍ ତେ ରାଜତନଯାଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସସ୍ ସୁଖମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା କରି, ଅମୃତ ସମାନ ମଧୁର ଜଳ ପିଇ, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଦାୟ ନେଲେ।
ଅଥାସେଦୁର୍ ଦିନସ୍ଯାନ୍ତେ ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ ନଵନିର୍ମାଣଂ ନଗରଂ ନଗସନ୍ନିଭମ୍
ତାପରେ, ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳକୁ ଝୁଲିଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ନିର୍ମିତି ପାଇଁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ନଗର ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ।
ପତାକାପଦ୍ମିନୀଵ୍ଯାପ୍ତନୀଲାମ୍ବରଜଲାଶଯମ୍ । ଦୂରଶ୍ରୁତିସମୁଲ୍ଲାସଗାଯନ୍ନଗରମଣ୍ଡଲମ୍
ସେହି ସହରଟି ଝଣ୍ଡା ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀଣୀରେ ଶୋଭିତ, ନୀଳ ଜଳରେ ଚମକୁଥିଲା, ଏହାର କୀର୍ତ୍ତି ଦୂରଦୂରନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା, ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟର ମଣ୍ଡଳୀ ରହିଥିଲା।
ଦଦୃଶୁସ୍ ତତ୍ର ରମ୍ଯାଣି ତ୍ରୀଣି ସଦ୍ଵିଭଵାନି ତେ । ମଣିକାଞ୍ଚନଗେହାନି ଶୃଙ୍ଗାଣୀଵ ମହାଗିରେଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଭରିଥିବା ଗୃହ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଦିଵାଲି ମଣି ଓ ସୁନାରେ ତିଆରି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନିର୍ମିତେ ଦ୍ଵେ ସଦନେ ଏକଂ ନିର୍ଭିତ୍ତି ତତ୍ର ଵୈ । ଅଭିତ୍ତିମନ୍ଦିରଂ ଚାରୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ ତେ ନରାସ୍ ତ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଘର ଅଧୂରା ଥିଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଘର ଦିଵାଲି ବିନା ଥିଲା; ସେ ତିନିଜଣ ଲୋକ ଦିଵାଲି ନଥିବା ସୁନ୍ଦର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସମ୍ପ୍ରଵିଶ୍ଯୋପଵିଶ୍ଯାଶୁ ଵିହରନ୍ତୋ ଵରାନନାଃ । ପ୍ରାପୁସ୍ ସ୍ଥାଲୀତ୍ରଯଂ ତତ୍ର ତପ୍ତକାଞ୍ଚନନିର୍ମିତମ୍
ସେମାନେ ଭିତରକୁ ପସି, ତୁରନ୍ତ ବସିଗଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ତାପିଥିବା ସୁନାର ବାଟି ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର କର୍ପରତାଂ ଯାତେ ଦ୍ଵେ ଏକା ଚୂର୍ଣତାଂ ଗତା । ଜଗୃହୁଶ୍ ଚୂର୍ଣରୂପାଂ ତାଂ ସ୍ଥାଲୀଂ ତେ ଦୀର୍ଘବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇଟି ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଗୁରୁତର ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା, ସେ ସବୁ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟି ଲୋକେ ଏହି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପାତ୍ରଟିକୁ ଉଠାଇନେଲେ।
ଦ୍ରୋଣୈର୍ ନଵନଵତ୍ଯା ତୈସ୍ ତସ୍ଯାଂ ଦ୍ରୋଣେନ ଚାନ୍ଧସଃ । ତତ୍ର ଦ୍ରୋଣଶତଂ ହୀନଂ ରନ୍ଧିତଂ ବହୁଭୋଜିଭିଃ
ତାହାରେ ନବତିନଏ ମାପ ଏବଂ ଏକ ମାପ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଏକଶେ ମାପ କମିଗଲା, ଯାହା ଅନେକ ଲୋକ ଖାଇଗଲେ।
ତତୋ ଭୁକ୍ତଂ ଜନଶତୈର୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶତୈସ୍ ତଥା । ତ୍ରିଭିସ୍ ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତୈଃ
ତାପରେ ଶତଶତ ଲୋକ ଏବଂ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇଲେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଗରେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଽପି ତେ । ସୁଖମ୍ ଅଦ୍ଯ ସ୍ଥିତାଃ ପୁତ୍ର ମୃଗଯାଵ୍ଯଵହାରିଣଃ
ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ସହରରେ, ସେଇ ତିନି ରାଜପୁତ୍ର ଏଯାଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି, ପୁଅ, ଶିକାର ଓ ନିଜ କାମକାଜରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଆଖ୍ଯାଯିକୈଷା କଥିତା ମଯା ରମ୍ଯା ତଵାନଘ । ଏତାଂ ହୃଦି କୁରୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିଦଗ୍ଧସ୍ ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ମଧୁର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଝିପାରିବ।
ଧାତ୍ର୍ଯେତି କଥିତା ରାମ ବାଲାଯାଖ୍ଯାଯିକା ଶୁଭା । ତୁଷ୍ଟିଂ ଜଗାମ ବାଲଶ୍ ଚ ଶୁଭାଖ୍ଯାଯିକଯାନଯା
ହେ ରାମ, ଧାତ୍ରୀ ଏହି ଶୁଭ ବାଳ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ବାଳକ ଖୁସି ହେଲା।
ଏଷା ହି କଥିତା ରାମ ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାନକଥାଂ ପ୍ରତି । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକା ତୁଭ୍ଯଂ ମଯା କମଲଲୋଚନ
ହେ କମଳନୟନ ରାମ, ମନର କଥା ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଏହି ବାଳ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।
ଇଯଂ ସଂସାରରଚନା ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଵମ୍ ଉପାଗତା । ବାଲକାଖ୍ଯାଯିକେଵୋଗ୍ରୈସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଵ୍ଯର୍ଥକଲ୍ପିତୈଃ
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ବାଳ କଥାରେ ଯେପରି, ଅନେକ ଅର୍ଥହୀନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା।
ଵିକଲ୍ପଜାଲିକୈଵେଯଂ ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମିକାନଘ । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଦିକଲନାରୂପେଣ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହା ସବୁ କେବଳ କଳ୍ପନାର ଜାଲ, ଯାହା ଦେଖାଯିବା ଆକାରରେ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏହାଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାଦ୍ ଇତରଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ କିଞ୍ଚନ । ସଙ୍କଲ୍ପଵଶତଃ କିଞ୍ଚିନ୍ ନକିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଵା
ଏଠାରେ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ କେବେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଃ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାତାସ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଦିଗ୍ବଳୟ—ଏସବୁ କିଛି ମନର କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ, ନିଜର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି।