ଯତ୍ ତତ୍ କରଞ୍ଜଗହନଂ ତତ୍ କଲତ୍ରରସଂ ଵିଦୁଃ । ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସମ୍ବାଧଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧୈଷଣମ୍
ଯାହାକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ରସ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ଆସ୍ବାଦ; ମାନବ ଜୀବନ ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ।
କରଞ୍ଜଗହନଂ ଯାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ମନାଂସି ତୁ । ମାନୁଷ୍ଯେ ତାନି ଜାତାନି ତତ୍ରୈକରସିକାନି ଚ
ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ରସରେ ଲୀନ ରହିଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯତ୍ ତଚ୍ ଛଶାଙ୍କକରଶୀତଲମ୍ । ତନ୍ ମନୋହ୍ଲାଦନକରଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ
ଯାହା କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣରେ ଶୀତଳ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେହିଠିକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯାନି ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ତାନି ତୁ । ସ୍ଵର୍ଗୈକରସିକାନି ତ୍ଵଂ ମନାଂସି ଜ୍ଞାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଯେପରି ଏକ କଦଳୀବନକୁ ଯାହା ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବନରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ବୁଝ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖରେ ମାତିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧକୂପାନ୍ତର୍ ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ମହାପାତକଯୁକ୍ତାନି ତାନି ଚିତ୍ତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ଜଡିତ।
କରଞ୍ଜଵନଯାତାନି ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ତାନି ମାନୁଷ୍ଯଜାତାନି ଚିତ୍ତାନି ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ କରଞ୍ଜବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଣିଷ ଜନ୍ମର ମନ।
କାନିଚିତ୍ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧାନି ତତ୍ର ମୁକ୍ତାନି ବନ୍ଧନାତ୍ । କାନିଚିଦ୍ ବହୁରୂପାଣି ଯୋନେର୍ ଯୋନିଂ ଵିଶନ୍ତି ହି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଆଉ କିଛି ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କାନିଚିତ୍ ପୁଣ୍ଯପୂତେନ ତପସା ଦାରୁଣାତ୍ମନା । ଧାରଯନ୍ତି ଶରୀରାଣି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନ୍ଯ୍ ଚ
କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କର କଠିନ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯୈର୍ ଅହଂ ପୁମ୍ଭିର୍ ଅବୁଧୈର୍ ଦୁର୍ଦ୍ଵିଜେତି ତିରସ୍କୃତଃ । ତୈର୍ ମନୋଭିର୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୈସ୍ ସ୍ଵଵିଵେକତିରସ୍କୃତଃ
ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଖରାପ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ନିଜର ବିବେକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ଶତ୍ରୁର୍ ମେ ତ୍ଵମ୍ ଇତି ଦ୍ରୁତମ୍ । ଯଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତଦ୍ ଧି ଚିତ୍ତେନ ଗଲତା ପରିଦେଵିତମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ତୁରନ୍ତ କହେ—'ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ'—ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ମନ ହ୍ରସ୍ୱ ହେଉଥିବା ବେଳେ କହାଯାଏ।
ରୁଦିତଂ ଯନ୍ ମହାକ୍ରନ୍ଦଂ ପୁଂସା ବହ୍ଵସ୍ରୁ ରାଘଵ । ତଦ୍ ଭୋଗଜାଲଂ ତ୍ଯଜତା ମନସା ରୋଦନଂ କୃତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଭୋଗର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା କନ୍ଦା, ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ଓ ବହୁ ଅଶ୍ରୁ ଏହି ଦୁଃଖର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।
ଅର୍ଧପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯାମଲଂ ପଦମ୍ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ଭୋଗାନ୍ ପରିତାପୋ ଭୃଶଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଅଧା ମାତ୍ର ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନ ଯଦି ଭୋଗବିଲାସକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ରୁଦତାଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟାନି କାରୁଣ୍ଯେନାଵବୋଧିନା । କଷ୍ଟମ୍ ଏତାନି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ କିଂ ପ୍ରଯାମୀତି ଚେତସା
ଯେଉଁ ଜଣେ କରୁଣାରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କାନ୍ଦୁଛି; ଏହା ଦେଖି ମନ ଚିନ୍ତା କରେ—'ହାଏ, ଏମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?'
ଅର୍ଧପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯାମଲଂ ପଦମ୍ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ଽଙ୍ଗାନି ପରିତାପୋ ହି ଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଅଧା ମାତ୍ର ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନ ଯଦି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ।
ହସିତଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଆନନ୍ଦି ପୁଂସା ମଦଵବୋଧତଃ । ପରିପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକେନ ତତ୍ ତୁଷ୍ଟଂ ରାମ ଚେତସା
ହେ ରାମ, ଜାଗୃତିର ମଦରୁ ଯେ ହସ ଉପଜେ, ସେହି ହସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଥିବା ମନର ସନ୍ତୋଷ।
ପରିପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତସଂସାରସଂସୃତେଃ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ରୂପମ୍ ଆନନ୍ଦୋ ହି ଵିଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମନ ଯେତେବେଳେ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ।
ହସତାଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ପୁଂସା ଯାନ୍ଯ୍ ଉପହାସତଃ । ତାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ମନସା ଵିପ୍ରଲମ୍ଭପ୍ରଦାନି ହି
ଯେତେବେଳେ କାହାରୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଉପହାସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ମିଥ୍ଯାଵିକଲ୍ପରଚିତୈର୍ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧମ୍ ଅହଂ ଚିରମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନ୍ଯ୍ ଉପହାସେନ ଦୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଵାନି ଚେତସା
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହିପରି ଉପହାସ ସହିତ ମୋର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୋର ମନ ଦେଖୁଛି।
ମନଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକଂ ହି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିତତେ ପଦେ । ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ଦୀନତାଂ ଧୀରଂ ହସତ୍ ପଶ୍ଯତି ଦୂରତଃ
ଯେଉଁ ମନ ବିବେକ ପାଇଛି ଏବଂ ଅସୀମ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜର ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରରୁ ହସି ଦେଖୁଛି।
ଯଦାସୌ ସମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ମଯା ପୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତଦ୍ ଵିଵେକୋ ବଲାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଦତ୍ତ ଇତି ଦର୍ଶିତମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସାବଧାନ ଭାବେ ପଚାରିଲି, ସେତେବେଳେ ସେ ବିବେକ ବଳଜୋରେ ମନକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଧରିନେଲା, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି।
ଯଦ୍ ଅଙ୍ଗାନି ଵିଶୀର୍ଣାନି ଗତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଅଗ୍ରତଃ । ତଚ୍ ଚିତ୍ତେନ ଵିନାର୍ଥେଚ୍ଛାଶ୍ ଶାମ୍ଯନ୍ତୀତି ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଆଖିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମନର ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହି କଥା ଦେଖାଯାଇଛି।
ସହସ୍ରନେତ୍ରହସ୍ତତ୍ଵଂ ଯତ୍ ପୁଂସଃ ପରିଵର୍ଣିତମ୍ । ତଦ୍ ଅନନ୍ତାକୃତିତ୍ଵଂ ହି ଚେତସଃ ପରିଦର୍ଶିତମ୍
ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହଜାର ଆଖି ଓ ହାତ ଥିବା ବେଳେ ଯେପରି ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେହିପରି ମନର ଅନେକ ରୂପ ନେବା ସମର୍ଥତା ଦେଖାଯାଇଛି।
ଯଦ୍ ଆତ୍ମନି ପ୍ରହାରୌଘୈଃ ପୁମାନ୍ ପ୍ରହରତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତତ୍ ତତ୍କୁକଲ୍ପନାଘାତୈଃ ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜେ ନିଜେକୁ ବାରମ୍ବାର ଆଘାତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ଆଘାତ କରିବା ହୁଏ।
ପଲାଯତେ ଯତ୍ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ପ୍ରହରନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଵାସନାପ୍ରହାରେଭ୍ଯସ୍ ତନ୍ ମନଃ ପ୍ରପଲାଯତେ
ଜେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ପାଖରୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଏ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ସେଠି ମନ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଏ ଓ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ।
ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରହରତି ସ୍ଵାନ୍ତଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ସ୍ଵଯେଚ୍ଛଯା । ପଲାଯତେ ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ପଶ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ଆଘାତ କରେ, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପଳାଏ; ଦେଖ, କିପରି ଅଜ୍ଞାନ ଆପଣାପେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଵାସନୋପତପ୍ତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ମନାଂସି ହି । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପଲାଯନ୍ତେ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉତ୍କାନି ତତ୍ ପଦମ୍
ନିଜର ଆଦତ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପିଡ଼ିତ ସମସ୍ତ ମନ ଆପଣାପେ ପଳାଏ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଵିତତଂ ଦୁଃଖଂ ତତ୍ ତନୋତି ସ୍ଵଯଂ ମନଃ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତିଖିନ୍ନାତ୍ମ ପୁନସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପଲାଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ମନ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ବହୁତ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ସେଠିଠାରୁ ପୁନି ପଳାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵାସନାଜାଲେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଯାତି ବନ୍ଧନମ୍ । ମନୋ ଲାଲାମଯୈର୍ ଵାଲୈଃ କୋଶକାରକ୍ରିମିର୍ ଯଥା
ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଦତର ଜାଲରେ ମନେ ନିଜେ ନିଜକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି; ଯେପରି ରେଶମ ପୋକା ନିଜ ତନ୍ତୁରେ ଘେରି ନିଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାବନାର ତାନ୍ତିରେ ଆପଣକୁ ଆପଣ ବନ୍ଧି ଦିଏ।
ଯଥାନର୍ଥମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ତଥା କ୍ରୀଡତି ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଭାଵି ଦୁଃଖମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ସ୍ଵଂ ଦୁର୍ଲୀଲାଭିର୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଏକ ଅସ୍ଥିର ଶିଶୁ ଯେପରି ଖେଳ କରି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଆଗକୁ ଆସିବା ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅସୁବିଧାଜନକ ଖେଳରେ ଲିପ୍ତ ରହି, ଆଗର ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ କାଷ୍ଠରନ୍ଧ୍ରସ୍ଥଵୃଷଣାକ୍ରମଣଂ ଯଥା । କୀଲୋତ୍ପାଟୀ କପିର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଏତୀଦଂ ହି ମନସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ବାନର ଲକଡ଼ିର ଗୋଡ଼ିରେ ଫସିଥିବା ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଦୁଃଖ ପାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ନିଜେ ଆଣି ଦେଉଛି।