କାସୌ ମହାଟଵୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଦା ଦୃଷ୍ଟା କଥଂ ମଯା । କେ ଚ ତେ ପୁରୁଷାସ୍ ତତ୍ର କିଂ ତତ୍ କର୍ତୁଂ କୃତୋଦ୍ଯମାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ କଣ? କେବେ ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି? ସେଠାରେ କିଏମାନେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି?
ରଘୁନାଥ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽଖିଲମ୍ । ନ ସା ମହାଟଵୀ ନାମ ଦୂରେ ନୈଵ ଚ ତେ ନରାଃ
ହେ ରଘୁନାଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହନ୍ତି।
ଯେଯଂ ସଂସାରପଦଵୀ ଗମ୍ଭୀରାସାରକୋଟରା । ତାଂ ତ୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯାଂ ଵିକାରାଢ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ମହାଟଵୀମ୍
ଏହି ସଂସାରର ପଥ, ଯାହା ଗଭୀର ଏବଂ ଖାଲି ଗୁହାପରି, ଏହି ଖାଲି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ, ହେ ରାମ, ଆପଣ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ଵିଚାରାଲୋକଲଭ୍ଯେନ ଯଦୈକେନୈଵ ଵସ୍ତୁନା । ପୂର୍ଣା ନାନ୍ଯେନ ସଂଯୁକ୍ତା କେଵଲୈଵ ତଦୈଵ ସା
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏକମାତ୍ର ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ବିଚାରର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ; ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ମିଶିନାହିଁ, ଏହା ସେଇ ଏକା ଅଛି।
ତତ୍ର ଯେ ତେ ମହାକାରାଃ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରସରନ୍ତି ହି । ମନାଂସି ତାନି ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖେ ନିପତିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଯୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ତେଷାଂ ସଵିଵେକୋ ମହାମତେ । ଵିଵେକେନ ମଯା ତାନି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ରାଘଵ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ସବୁକୁ ବିବେକ ସହିତ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ। ରାଘବ, ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଦେଖିଛି।
ମଯା ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵେକେନ ମନାଂସି ହି । ସତତଂ ସ୍ଵପ୍ରକାଶେନ କମଲାନୀଵ ଭାନୁନା
ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ମନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିପାରିଛି, ଯେପରି ରବିର ଆଲୋକରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ମତ୍ପ୍ରବୋଧଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ ମହାମତେ । ମନାଂସି କାନିଚିତ୍ ତାନି ଗତାନ୍ଯ୍ ଉପଶମାତ୍ ପରମ୍
ମୋର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଏବଂ ମୋର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
କାନିଚିନ୍ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମାଂ ଵିଵେକଂ ଵିମୋହତଃ । ମତ୍ତିରସ୍କାରଵଶତଃ କୂପେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
କିଛି ମନ ମୋତେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିବେକକୁ, ମୂଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋର ଅସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ତେ ଽନ୍ଧକୂପା ଗହନା ନରକାସ୍ ତେ ରଘୂଦ୍ଵହ । ମନାଂସି ତାନି ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତି ଚ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେଇ ଗଭୀର ଅନ୍ଧା ଗଡ଼ିକୁ ନରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଉଠିଯାନ୍ତି।
ଯତ୍ ତତ୍ କରଞ୍ଜଗହନଂ ତତ୍ କଲତ୍ରରସଂ ଵିଦୁଃ । ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସମ୍ବାଧଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧୈଷଣମ୍
ଯାହାକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ରସ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ଆସ୍ବାଦ; ମାନବ ଜୀବନ ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ।
କରଞ୍ଜଗହନଂ ଯାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ମନାଂସି ତୁ । ମାନୁଷ୍ଯେ ତାନି ଜାତାନି ତତ୍ରୈକରସିକାନି ଚ
ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ରସରେ ଲୀନ ରହିଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯତ୍ ତଚ୍ ଛଶାଙ୍କକରଶୀତଲମ୍ । ତନ୍ ମନୋହ୍ଲାଦନକରଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ
ଯାହା କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣରେ ଶୀତଳ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେହିଠିକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯାନି ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ତାନି ତୁ । ସ୍ଵର୍ଗୈକରସିକାନି ତ୍ଵଂ ମନାଂସି ଜ୍ଞାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଯେପରି ଏକ କଦଳୀବନକୁ ଯାହା ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବନରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ବୁଝ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖରେ ମାତିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧକୂପାନ୍ତର୍ ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ମହାପାତକଯୁକ୍ତାନି ତାନି ଚିତ୍ତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ଜଡିତ।
କରଞ୍ଜଵନଯାତାନି ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ତାନି ମାନୁଷ୍ଯଜାତାନି ଚିତ୍ତାନି ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ କରଞ୍ଜବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଣିଷ ଜନ୍ମର ମନ।
କାନିଚିତ୍ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧାନି ତତ୍ର ମୁକ୍ତାନି ବନ୍ଧନାତ୍ । କାନିଚିଦ୍ ବହୁରୂପାଣି ଯୋନେର୍ ଯୋନିଂ ଵିଶନ୍ତି ହି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଆଉ କିଛି ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କାନିଚିତ୍ ପୁଣ୍ଯପୂତେନ ତପସା ଦାରୁଣାତ୍ମନା । ଧାରଯନ୍ତି ଶରୀରାଣି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନ୍ଯ୍ ଚ
କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କର କଠିନ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯୈର୍ ଅହଂ ପୁମ୍ଭିର୍ ଅବୁଧୈର୍ ଦୁର୍ଦ୍ଵିଜେତି ତିରସ୍କୃତଃ । ତୈର୍ ମନୋଭିର୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୈସ୍ ସ୍ଵଵିଵେକତିରସ୍କୃତଃ
ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଖରାପ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ନିଜର ବିବେକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ଶତ୍ରୁର୍ ମେ ତ୍ଵମ୍ ଇତି ଦ୍ରୁତମ୍ । ଯଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତଦ୍ ଧି ଚିତ୍ତେନ ଗଲତା ପରିଦେଵିତମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ତୁରନ୍ତ କହେ—'ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ'—ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ମନ ହ୍ରସ୍ୱ ହେଉଥିବା ବେଳେ କହାଯାଏ।
ରୁଦିତଂ ଯନ୍ ମହାକ୍ରନ୍ଦଂ ପୁଂସା ବହ୍ଵସ୍ରୁ ରାଘଵ । ତଦ୍ ଭୋଗଜାଲଂ ତ୍ଯଜତା ମନସା ରୋଦନଂ କୃତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଭୋଗର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏଥିବା କନ୍ଦା, ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ଓ ବହୁ ଅଶ୍ରୁ ଏହି ଦୁଃଖର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।
ଅର୍ଧପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯାମଲଂ ପଦମ୍ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ଭୋଗାନ୍ ପରିତାପୋ ଭୃଶଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଅଧା ମାତ୍ର ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନ ଯଦି ଭୋଗବିଲାସକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ରୁଦତାଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟାନି କାରୁଣ୍ଯେନାଵବୋଧିନା । କଷ୍ଟମ୍ ଏତାନି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ କିଂ ପ୍ରଯାମୀତି ଚେତସା
ଯେଉଁ ଜଣେ କରୁଣାରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କାନ୍ଦୁଛି; ଏହା ଦେଖି ମନ ଚିନ୍ତା କରେ—'ହାଏ, ଏମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?'
ଅର୍ଧପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯାମଲଂ ପଦମ୍ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ଽଙ୍ଗାନି ପରିତାପୋ ହି ଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଅଧା ମାତ୍ର ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ଏଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନ ଯଦି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ।
ହସିତଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଆନନ୍ଦି ପୁଂସା ମଦଵବୋଧତଃ । ପରିପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକେନ ତତ୍ ତୁଷ୍ଟଂ ରାମ ଚେତସା
ହେ ରାମ, ଜାଗୃତିର ମଦରୁ ଯେ ହସ ଉପଜେ, ସେହି ହସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଥିବା ମନର ସନ୍ତୋଷ।
ପରିପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତସଂସାରସଂସୃତେଃ । ଚେତସସ୍ ତ୍ଯଜତୋ ରୂପମ୍ ଆନନ୍ଦୋ ହି ଵିଵର୍ଧତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମନ ଯେତେବେଳେ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ।
ହସତାଙ୍ଗାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ପୁଂସା ଯାନ୍ଯ୍ ଉପହାସତଃ । ତାନି ଦୃଷ୍ଟାନି ମନସା ଵିପ୍ରଲମ୍ଭପ୍ରଦାନି ହି
ଯେତେବେଳେ କାହାରୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଉପହାସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ମିଥ୍ଯାଵିକଲ୍ପରଚିତୈର୍ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧମ୍ ଅହଂ ଚିରମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନ୍ଯ୍ ଉପହାସେନ ଦୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଵାନି ଚେତସା
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହିପରି ଉପହାସ ସହିତ ମୋର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୋର ମନ ଦେଖୁଛି।
ମନଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକଂ ହି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିତତେ ପଦେ । ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ଦୀନତାଂ ଧୀରଂ ହସତ୍ ପଶ୍ଯତି ଦୂରତଃ
ଯେଉଁ ମନ ବିବେକ ପାଇଛି ଏବଂ ଅସୀମ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜର ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରରୁ ହସି ଦେଖୁଛି।
ଯଦାସୌ ସମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ମଯା ପୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତଦ୍ ଵିଵେକୋ ବଲାଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଦତ୍ତ ଇତି ଦର୍ଶିତମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସାବଧାନ ଭାବେ ପଚାରିଲି, ସେତେବେଳେ ସେ ବିବେକ ବଳଜୋରେ ମନକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଧରିନେଲା, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି।