ଅଥାହମ୍ ଉଦ୍ଯତୋ ଗନ୍ତୁଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ପୁରୁଷଂ ପୁନଃ । ତାଦୃଶଂ ତାଦୃଶାଚାରଂ ପ୍ରଯତନ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ମୁଁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁଣିଥରେ ଦେଖିଲି—ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତଥୈଵାଶୁ ତସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁନର୍ ମଯା । ତଥୈଵୋତ୍ପଲପତ୍ରାକ୍ଷ ନାସୌ ତଦ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧଵାନ୍
ମୁଁ ପୁଣି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦ୍ରୁତ ଗଲି ଆଗରୁ ଯେପରି କହିଥିଲି, ସେଭଳି କଥା କହିଲି; କିନ୍ତୁ, ହେ କମଳନୟନ, ସେ କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ମାମ୍ ଅସୌ ମୂଢୋ ନୈଵ ଜାନାମି କିଞ୍ଚନ । ଆଃ ପାପ ଦୁର୍ଦ୍ଵିଜେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରପାରୋ ଯଯୌ
ସେ ମୂର୍ଖ ମାତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି—ଆଃ, ଦୁଷ୍ଟ, ଖରାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ!' ବୋଲି ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ ମହାରଣ୍ଯେ ତଥା ଵିହରତା ମଯା । ବହଵସ୍ ତାଦୃଶା ଦୃଷ୍ଟାଃ ପୁରୁଷା ଦୋଷକାରିଣଃ
ତାହା ପରେ, ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଯେଉଁବେଳେ ଘୁରୁଥିଲି, ମୁଁ ଏମିତି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସବୁ ଖରାପ କାମ କରୁଥିଲେ।
ମତ୍ପୃଷ୍ଟାଃ କେଚିଦ୍ ଆଯାନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଵଚ୍ ଛମମ୍ । ମଦୁକ୍ତଂ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି କେଚିଚ୍ ଛ୍ଵଵିରୁତଂ ଯଥା
ମୁଁ ପଚାରିଲେ କେହି କେହି ଭାବ ହେଲେ ଯେପରି ଶପ୍ନ ଭିତରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସି, ପରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ; ଆଉ କେହି କେହି ମୋ କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନଥିଲେ, ଯେପରି କୁକୁର ଭୂଁକୁଥିବାକୁ ଅନଦେଖା କରିଦିଏ।
ଵିନିପତ୍ଯାନ୍ଧକୂପେଭ୍ଯଃ କେଚିନ୍ ନ ପ୍ରୋତ୍ଥିତାଃ ପୁନଃ । କଦଲୀଷଣ୍ଡକାତ୍ କେଚିଚ୍ ଚିରେଣାପି ନ ନିର୍ଗତାଃ
କେହି କେହି ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ି ଆଉ କେବେ ବାହାରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଆଉ କେହି କେହି କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫସି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାହାରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କେଚିଦ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତାସ୍ ସ୍ଫାରେ କରଞ୍ଜଵନକୁଞ୍ଜକେ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାନ୍ତି କେଚିଦ୍ ଭ୍ରମପରାଯଣାଃ
କେହି କେହି ଘନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ହେଉଁ ହେଉଁ ହରାଇଗଲେ ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଟିକିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଆଉ କେହି କେହି ମାନେ ମାତ୍ର ଭ୍ରମଣରେ ଲାଗି ରହିଲେ।
ଏଵଂଵିଧା ସା ଵିତତା ରଘୂଦ୍ଵହ ମହାଟଵୀ । ଅଦ୍ଯାପି ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯାମ୍ ଇତ୍ଥଂ ତେ ପୁରୁଷାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ହେ ରଘୁବଂଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରକାର ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାରେ ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି।
ସା ଚ ଦୃଷ୍ଟାଟଵୀ ରାମ ତ୍ଵଯେହ ଵ୍ଯଵହାରିଣା । ବାଲ୍ଯାତ୍ ତୁ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନ ତ୍ଵଂ ସ୍ମରସି ରାଘଵ
ହେ ରାମ, ଏଠାରେ ଜଗତ ଜୀବନରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦେଖିଛ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ବୃତି ତୁମେ ମନେ ପକାନାହା।
ସା ଭୀଷଣା ଵିଵିଧସଙ୍କଟସଙ୍କଟାଙ୍ଗୀ ଘୋରାଟଵୀ ଘନତମୋଗହନା ଚ ଲୋକୈଃ । ଆଗତ୍ଯ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଅବୁଦ୍ଧିହତୈର୍ ନ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଆସେଵ୍ଯତେ କୁସୁମଗୁଲ୍ମକଵାଟିକେଵ
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆପଦା ଓ ଭୟ ରହିଛି, ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସେଠାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, କେବଳ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ଗୁଲ୍ମର ବାଗିଚାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ।
କାସୌ ମହାଟଵୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଦା ଦୃଷ୍ଟା କଥଂ ମଯା । କେ ଚ ତେ ପୁରୁଷାସ୍ ତତ୍ର କିଂ ତତ୍ କର୍ତୁଂ କୃତୋଦ୍ଯମାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ କଣ? କେବେ ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି? ସେଠାରେ କିଏମାନେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି?
ରଘୁନାଥ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽଖିଲମ୍ । ନ ସା ମହାଟଵୀ ନାମ ଦୂରେ ନୈଵ ଚ ତେ ନରାଃ
ହେ ରଘୁନାଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହନ୍ତି।
ଯେଯଂ ସଂସାରପଦଵୀ ଗମ୍ଭୀରାସାରକୋଟରା । ତାଂ ତ୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯାଂ ଵିକାରାଢ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ମହାଟଵୀମ୍
ଏହି ସଂସାରର ପଥ, ଯାହା ଗଭୀର ଏବଂ ଖାଲି ଗୁହାପରି, ଏହି ଖାଲି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ, ହେ ରାମ, ଆପଣ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ଵିଚାରାଲୋକଲଭ୍ଯେନ ଯଦୈକେନୈଵ ଵସ୍ତୁନା । ପୂର୍ଣା ନାନ୍ଯେନ ସଂଯୁକ୍ତା କେଵଲୈଵ ତଦୈଵ ସା
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏକମାତ୍ର ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ବିଚାରର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ; ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ମିଶିନାହିଁ, ଏହା ସେଇ ଏକା ଅଛି।
ତତ୍ର ଯେ ତେ ମହାକାରାଃ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରସରନ୍ତି ହି । ମନାଂସି ତାନି ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖେ ନିପତିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଯୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ତେଷାଂ ସଵିଵେକୋ ମହାମତେ । ଵିଵେକେନ ମଯା ତାନି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ରାଘଵ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ସବୁକୁ ବିବେକ ସହିତ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ। ରାଘବ, ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଦେଖିଛି।
ମଯା ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵେକେନ ମନାଂସି ହି । ସତତଂ ସ୍ଵପ୍ରକାଶେନ କମଲାନୀଵ ଭାନୁନା
ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ମନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିପାରିଛି, ଯେପରି ରବିର ଆଲୋକରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ମତ୍ପ୍ରବୋଧଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ ମହାମତେ । ମନାଂସି କାନିଚିତ୍ ତାନି ଗତାନ୍ଯ୍ ଉପଶମାତ୍ ପରମ୍
ମୋର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଏବଂ ମୋର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
କାନିଚିନ୍ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମାଂ ଵିଵେକଂ ଵିମୋହତଃ । ମତ୍ତିରସ୍କାରଵଶତଃ କୂପେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
କିଛି ମନ ମୋତେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିବେକକୁ, ମୂଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋର ଅସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ତେ ଽନ୍ଧକୂପା ଗହନା ନରକାସ୍ ତେ ରଘୂଦ୍ଵହ । ମନାଂସି ତାନି ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତି ଚ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେଇ ଗଭୀର ଅନ୍ଧା ଗଡ଼ିକୁ ନରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଉଠିଯାନ୍ତି।
ଯତ୍ ତତ୍ କରଞ୍ଜଗହନଂ ତତ୍ କଲତ୍ରରସଂ ଵିଦୁଃ । ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସମ୍ବାଧଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧୈଷଣମ୍
ଯାହାକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ରସ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ଆସ୍ବାଦ; ମାନବ ଜୀବନ ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ।
କରଞ୍ଜଗହନଂ ଯାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ମନାଂସି ତୁ । ମାନୁଷ୍ଯେ ତାନି ଜାତାନି ତତ୍ରୈକରସିକାନି ଚ
ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକୁ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ରସରେ ଲୀନ ରହିଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯତ୍ ତଚ୍ ଛଶାଙ୍କକରଶୀତଲମ୍ । ତନ୍ ମନୋହ୍ଲାଦନକରଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ
ଯାହା କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣରେ ଶୀତଳ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେହିଠିକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
କଦଲୀକାନନଂ ଯାନି ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ତାନି ତୁ । ସ୍ଵର୍ଗୈକରସିକାନି ତ୍ଵଂ ମନାଂସି ଜ୍ଞାତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଯେପରି ଏକ କଦଳୀବନକୁ ଯାହା ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବନରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ବୁଝ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖରେ ମାତିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧକୂପାନ୍ତର୍ ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ମହାପାତକଯୁକ୍ତାନି ତାନି ଚିତ୍ତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ଜଡିତ।
କରଞ୍ଜଵନଯାତାନି ନିର୍ଗତାନି ନ ଯାନି ତୁ । ତାନି ମାନୁଷ୍ଯଜାତାନି ଚିତ୍ତାନି ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ କରଞ୍ଜବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ଏବଂ ବାହାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଣିଷ ଜନ୍ମର ମନ।
କାନିଚିତ୍ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧାନି ତତ୍ର ମୁକ୍ତାନି ବନ୍ଧନାତ୍ । କାନିଚିଦ୍ ବହୁରୂପାଣି ଯୋନେର୍ ଯୋନିଂ ଵିଶନ୍ତି ହି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଆଉ କିଛି ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
କାନିଚିତ୍ ପୁଣ୍ଯପୂତେନ ତପସା ଦାରୁଣାତ୍ମନା । ଧାରଯନ୍ତି ଶରୀରାଣି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନ୍ଯ୍ ଚ
କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କର କଠିନ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଯୈର୍ ଅହଂ ପୁମ୍ଭିର୍ ଅବୁଧୈର୍ ଦୁର୍ଦ୍ଵିଜେତି ତିରସ୍କୃତଃ । ତୈର୍ ମନୋଭିର୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୈସ୍ ସ୍ଵଵିଵେକତିରସ୍କୃତଃ
ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଖରାପ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ନିଜର ବିବେକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ଶତ୍ରୁର୍ ମେ ତ୍ଵମ୍ ଇତି ଦ୍ରୁତମ୍ । ଯଦ୍ ଉକ୍ତଂ ତଦ୍ ଧି ଚିତ୍ତେନ ଗଲତା ପରିଦେଵିତମ୍
ମନ ଯେତେବେଳେ ତୁରନ୍ତ କହେ—'ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ'—ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ମନ ହ୍ରସ୍ୱ ହେଉଥିବା ବେଳେ କହାଯାଏ।