ଅଥ କ୍ଷଣେନ ସ ପୁମାଂସ୍ ତାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନି ଚ ସମ୍ଭ୍ରମଃ । ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଯାତଂ ସ୍ଵପ୍ନୋ ବୋଧଵତୋ ଯଥା
ତା'ପରେ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିରତା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଜାଗିବା ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ହରାଯାଏ।
ଵିଚାର୍ଯ ନିଯତେଶ୍ ଶକ୍ତିଂ ତତୋ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉପସ୍ଥିତଃ । ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅହମ୍ ଏକାନ୍ତେ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯଂ ତଥା ନରମ୍
ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଚାଲିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲି; ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ମୁଁ ଏଭଳି ଆଉ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
ସୋ ଽପି ପ୍ରହାରାନ୍ ପରିତଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି । ବାହୁଭିଃ ପୀଵରାକାରୈସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପଲାଯତେ
ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଚାରିପାଖରେ ପିଟୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜଠାରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।
କୂପେ ପତତି କୂପାତ୍ ତୁ ସମୁତ୍ଥାଯାଭିଧାଵତି । ପୁନଃ ପତତି କୁଞ୍ଜେ ଽନ୍ତଃ ପୁନର୍ ଆର୍ତଃ ପଲାଯତେ
ସେ କେବେ ଏକ କୂଆରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ପୁଣି ସେଠାରୁ ବାହାରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ପୁଣି ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଆଉଥରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ।
ପୁନଃ ପ୍ରଵିଶତି ସ୍ଵଚ୍ଛଂ କ୍ଷଣଂ ଶିଶିରକାନନମ୍ । ରୁଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପୁନସ୍ ତୁଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପ୍ରହରତି ସ୍ଵଯମ୍
ପୁଣି ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶିତଳ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ; ପୁଣି କ୍ରୋଧିତ, ପୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜକୁ ଆଉଥରେ ପିଟୁଥିଲେ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯନିଜାଚାରଶ୍ ଚିରମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସସ୍ମଯମ୍ । ସ ମଯା ସମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ପରିପୃଷ୍ଟସ୍ ତଥୈଵ ହି
ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅଜଣା ଆଚରଣକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖି, ମୁଁ ହସି ହସି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି ଏବଂ ସମ୍ବଲ ପୂର୍ବକ ପଚାରିଲି।
ତେନୈଵାଥ କ୍ରମେଣାସୌ ରୁଦିତ୍ଵା ସମ୍ପ୍ରହସ୍ଯ ଚ । ଅଙ୍ଗୈର୍ ଵିଶୀର୍ଣତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯଯାଵ୍ ଅଲମ୍ ଅଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍
ତାପରେ ସେ ଦୀରେ ଦୀରେ କେବେ କନ୍ଦିଲେ, କେବେ ହସିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା ଏବଂ ସେ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ, ପୁଣି ଦେଖାଗଲେ ନାହିଁ।
ଵିଚାର୍ଯ ନିଯତେଶ୍ ଶକ୍ତିଂ ତତୋ ଗନ୍ତୁମ୍ ଉପସ୍ଥିତଃ । ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅହମ୍ ଏକାନ୍ତେ ପୁନର୍ ଅନ୍ଯଂ ତଥା ନରମ୍
ମୁଁ ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଭାବି, ତାପରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି; ଏକାନ୍ତରେ ମୁଁ ପୁଣି ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
ପ୍ରହରଂସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵାସୌ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପଲାଯତେ । ପଲାଯମାନଃ ପତିତୋ ମହତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧୋ ଽନ୍ଧକୂପକେ
ସେଉଁଠି ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜେ ନିଜୁଁଠାରୁ ପଳାଇଲେ; ପଳାଇବା ସମୟରେ ସେ ବଡ଼ ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ବରକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତତ୍ରାହଂ ସୁଚିରଂ କାଲମ୍ ଅଵସଂ ତତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷକଃ । ଯାଵତ୍ ସ ସୁଚିରେଣାପି କୂପାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଶ୍ ଶଠଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ବହୁତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଷରେ ସେ ଚତୁର ଲୋକଟିଏ ବହୁତ ଦେରି ପରେ କୂଆଁରୁ ବାହାରିଲେ।
ଅଥାହମ୍ ଉଦ୍ଯତୋ ଗନ୍ତୁଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ପୁରୁଷଂ ପୁନଃ । ତାଦୃଶଂ ତାଦୃଶାଚାରଂ ପ୍ରଯତନ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ମୁଁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁଣିଥରେ ଦେଖିଲି—ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତଥୈଵାଶୁ ତସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁନର୍ ମଯା । ତଥୈଵୋତ୍ପଲପତ୍ରାକ୍ଷ ନାସୌ ତଦ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧଵାନ୍
ମୁଁ ପୁଣି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦ୍ରୁତ ଗଲି ଆଗରୁ ଯେପରି କହିଥିଲି, ସେଭଳି କଥା କହିଲି; କିନ୍ତୁ, ହେ କମଳନୟନ, ସେ କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ମାମ୍ ଅସୌ ମୂଢୋ ନୈଵ ଜାନାମି କିଞ୍ଚନ । ଆଃ ପାପ ଦୁର୍ଦ୍ଵିଜେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରପାରୋ ଯଯୌ
ସେ ମୂର୍ଖ ମାତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି—ଆଃ, ଦୁଷ୍ଟ, ଖରାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ!' ବୋଲି ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ ତସ୍ମିନ୍ ମହାରଣ୍ଯେ ତଥା ଵିହରତା ମଯା । ବହଵସ୍ ତାଦୃଶା ଦୃଷ୍ଟାଃ ପୁରୁଷା ଦୋଷକାରିଣଃ
ତାହା ପରେ, ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ଯେଉଁବେଳେ ଘୁରୁଥିଲି, ମୁଁ ଏମିତି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସବୁ ଖରାପ କାମ କରୁଥିଲେ।
ମତ୍ପୃଷ୍ଟାଃ କେଚିଦ୍ ଆଯାନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଵଚ୍ ଛମମ୍ । ମଦୁକ୍ତଂ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି କେଚିଚ୍ ଛ୍ଵଵିରୁତଂ ଯଥା
ମୁଁ ପଚାରିଲେ କେହି କେହି ଭାବ ହେଲେ ଯେପରି ଶପ୍ନ ଭିତରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସି, ପରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ; ଆଉ କେହି କେହି ମୋ କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନଥିଲେ, ଯେପରି କୁକୁର ଭୂଁକୁଥିବାକୁ ଅନଦେଖା କରିଦିଏ।
ଵିନିପତ୍ଯାନ୍ଧକୂପେଭ୍ଯଃ କେଚିନ୍ ନ ପ୍ରୋତ୍ଥିତାଃ ପୁନଃ । କଦଲୀଷଣ୍ଡକାତ୍ କେଚିଚ୍ ଚିରେଣାପି ନ ନିର୍ଗତାଃ
କେହି କେହି ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ି ଆଉ କେବେ ବାହାରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଆଉ କେହି କେହି କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫସି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାହାରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କେଚିଦ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତାସ୍ ସ୍ଫାରେ କରଞ୍ଜଵନକୁଞ୍ଜକେ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାନ୍ତି କେଚିଦ୍ ଭ୍ରମପରାଯଣାଃ
କେହି କେହି ଘନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ହେଉଁ ହେଉଁ ହରାଇଗଲେ ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଟିକିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଆଉ କେହି କେହି ମାନେ ମାତ୍ର ଭ୍ରମଣରେ ଲାଗି ରହିଲେ।
ଏଵଂଵିଧା ସା ଵିତତା ରଘୂଦ୍ଵହ ମହାଟଵୀ । ଅଦ୍ଯାପି ଵିଦ୍ଯତେ ଯସ୍ଯାମ୍ ଇତ୍ଥଂ ତେ ପୁରୁଷାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ହେ ରଘୁବଂଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରକାର ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାରେ ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି।
ସା ଚ ଦୃଷ୍ଟାଟଵୀ ରାମ ତ୍ଵଯେହ ଵ୍ଯଵହାରିଣା । ବାଲ୍ଯାତ୍ ତୁ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ନ ତ୍ଵଂ ସ୍ମରସି ରାଘଵ
ହେ ରାମ, ଏଠାରେ ଜଗତ ଜୀବନରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦେଖିଛ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ବୃତି ତୁମେ ମନେ ପକାନାହା।
ସା ଭୀଷଣା ଵିଵିଧସଙ୍କଟସଙ୍କଟାଙ୍ଗୀ ଘୋରାଟଵୀ ଘନତମୋଗହନା ଚ ଲୋକୈଃ । ଆଗତ୍ଯ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଅବୁଦ୍ଧିହତୈର୍ ନ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଆସେଵ୍ଯତେ କୁସୁମଗୁଲ୍ମକଵାଟିକେଵ
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆପଦା ଓ ଭୟ ରହିଛି, ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସେଠାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, କେବଳ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ଗୁଲ୍ମର ବାଗିଚାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ।
କାସୌ ମହାଟଵୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଦା ଦୃଷ୍ଟା କଥଂ ମଯା । କେ ଚ ତେ ପୁରୁଷାସ୍ ତତ୍ର କିଂ ତତ୍ କର୍ତୁଂ କୃତୋଦ୍ଯମାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ କଣ? କେବେ ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି? ସେଠାରେ କିଏମାନେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି?
ରଘୁନାଥ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽଖିଲମ୍ । ନ ସା ମହାଟଵୀ ନାମ ଦୂରେ ନୈଵ ଚ ତେ ନରାଃ
ହେ ରଘୁନାଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଠାରୁ ଦୂର ନୁହନ୍ତି।
ଯେଯଂ ସଂସାରପଦଵୀ ଗମ୍ଭୀରାସାରକୋଟରା । ତାଂ ତ୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯାଂ ଵିକାରାଢ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ମହାଟଵୀମ୍
ଏହି ସଂସାରର ପଥ, ଯାହା ଗଭୀର ଏବଂ ଖାଲି ଗୁହାପରି, ଏହି ଖାଲି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ, ହେ ରାମ, ଆପଣ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ଵିଚାରାଲୋକଲଭ୍ଯେନ ଯଦୈକେନୈଵ ଵସ୍ତୁନା । ପୂର୍ଣା ନାନ୍ଯେନ ସଂଯୁକ୍ତା କେଵଲୈଵ ତଦୈଵ ସା
ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏକମାତ୍ର ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ବିଚାରର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ; ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ମିଶିନାହିଁ, ଏହା ସେଇ ଏକା ଅଛି।
ତତ୍ର ଯେ ତେ ମହାକାରାଃ ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରସରନ୍ତି ହି । ମନାଂସି ତାନି ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖେ ନିପତିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଯୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ତେଷାଂ ସଵିଵେକୋ ମହାମତେ । ଵିଵେକେନ ମଯା ତାନି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ରାଘଵ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ସବୁକୁ ବିବେକ ସହିତ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ। ରାଘବ, ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଦେଖିଛି।
ମଯା ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଵେକେନ ମନାଂସି ହି । ସତତଂ ସ୍ଵପ୍ରକାଶେନ କମଲାନୀଵ ଭାନୁନା
ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ମନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିପାରିଛି, ଯେପରି ରବିର ଆଲୋକରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ମତ୍ପ୍ରବୋଧଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ ମହାମତେ । ମନାଂସି କାନିଚିତ୍ ତାନି ଗତାନ୍ଯ୍ ଉପଶମାତ୍ ପରମ୍
ମୋର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଏବଂ ମୋର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
କାନିଚିନ୍ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମାଂ ଵିଵେକଂ ଵିମୋହତଃ । ମତ୍ତିରସ୍କାରଵଶତଃ କୂପେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ
କିଛି ମନ ମୋତେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିବେକକୁ, ମୂଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋର ଅସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ତେ ଽନ୍ଧକୂପା ଗହନା ନରକାସ୍ ତେ ରଘୂଦ୍ଵହ । ମନାଂସି ତାନି ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତି ଚ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେଇ ଗଭୀର ଅନ୍ଧା ଗଡ଼ିକୁ ନରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଉଠିଯାନ୍ତି।