ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମଵିଷଯମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । କଲ୍ପ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଉପଦେଶାର୍ଥଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵିଷଯଂ ନ ତୁ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର କଳ୍ପନା କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଜାଗ୍ରତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
ଏକମ୍ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵାଵପୂରକମ୍ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଵିମଲଂ ନିତ୍ଯଂ କଲାକଲନଵର୍ଜିତମ୍
ଏକମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ସବୁକିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; ସେ ଜାଗ୍ରତ, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭେଦ-ଭାବରୁ ଦୂର।
ଦ୍ଵୈତାଦ୍ଵୈତସମୁଦ୍ଭେଦୈର୍ ଵାକ୍ଯସନ୍ଦର୍ଭଗର୍ଭିତୈଃ । ଉପଦିଶ୍ଯତ ଏଵାଜ୍ଞୋ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଥଞ୍ଚନ
ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଭିତରେ ଥିବା କଥା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞମାନେ ପାଇଁ; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଏହିପରି କଥା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯାଵଦ୍ ରାମାପ୍ରବୁଦ୍ଧତ୍ଵମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । ତାଵଦ୍ ଏଵାଵବୋଧାର୍ଥଂ ମଯା ତ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଶିଖାଉଛି।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶାଦ୍ଯାଶ୍ ଚିଦାକାଶାତ୍ କଲଙ୍କିତାତ୍ । ପ୍ରସୂତା ଦାଵଦହନାଦ୍ ଯଥା ମରୁମରୀଚଯଃ
ଆକାଶ, ମନର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଷିତ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରୁ ମାୟାମୃଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତୋ ହି ମଲିନଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତତାଂ ସମୁପାଗତମ୍ । ତ୍ରିଜଗନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲାନି ରଚଯତ୍ଯ୍ ଆକୁଲାତ୍ମକମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦୁଷିତ ହୋଇ ମନର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମାୟାର ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି ଜଗତକୁ ତିଆରି କରେ।
ଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯ ମଲିନସ୍ଯ ଚିଦାତ୍ମକସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତ ଇଦଂ ନନୁ ବୋଧହୀନୈଃ । ଶୁକ୍ତୌ ଯଥା ରଜତତା ନ ତୁ ବୋଧଵଦ୍ଭିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ବନ୍ଧ ଇହ ବୋଧବଲେନ ମୋକ୍ଷଃ
ଏହି ଦୁଷିତ ଚେତନାର ମନ ଭାବକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନହୀନ, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଯେପରି ମୂର୍ଖମାନେ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମଵିମୋକ୍ଷାଯ ଯତତେ ଯତ୍ନତୋ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ମନ କେଉଁଠୁ ଯେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ଯେଉଁ ଭଳି ହେଉ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅସ୍ତି ନାମାତିଵିତତା ଶୂନ୍ଯା ଶାନ୍ତାପି ଭୀଷଣା । ଅରଣ୍ଯାନୀ ନଭୋ ଯସ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କୋଣମାତ୍ରକମ୍
କହାଯାଏ, ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶରେ ଏକ ଛୋଟ କୋଣା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାମ୍ ଏକୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସହସ୍ରକରଲୋଚନଃ । ପର୍ଯାକୁଲମତିର୍ ଭୀମସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିତତାକୃତିଃ
ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହଜାରଟି ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଛି, ତାଙ୍କର ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦୂରଦୂରଯାଏ ପ୍ରସାରିତ।
ସହସ୍ରେଣ ସ ବାହୂନାମ୍ ଆଦାଯ ପରିଘାନ୍ ବହୂନ୍ । ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନଃ ପୃଷ୍ଠେ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ପଲାଯତେ
ସେ ହଜାରଟି ହାତରେ ଅନେକ ଗଦା ଧରି, ନିଜ ପିଠିକୁ ମାରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାନ୍ତି।
ଦୃଢପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । ପ୍ରଵିଦ୍ରଵତି ଭୀତାତ୍ମା ସ ଯୋଜନଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ସେ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କରି, ନିଜ ଭୟଭୀତ ମନରୁ ନିଜେ ଦୌଡ଼ି ଦୂରକୁ ପଳାଇଯାଏ, ଶତଶତ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ।
କ୍ରନ୍ଦନ୍ ପଲାଯମାନୋ ଽସୌ ଗତ୍ଵା ଦୂରମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ଶ୍ରମଵାନ୍ ଵିଵଶାକାରୋ ଵିଶୀର୍ଣଚରଣାଙ୍ଗକଃ
ସେ ଏଠି ସେଠି ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ି ଦୂଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶରୀର ଅସାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ପାଦ ଓ ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଅସାହାୟ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଢେହିଯାଏ।
ପତିତୋ ଽଵଶ ଏଵାଶୁ ମହତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧୋ ଽନ୍ଧକୂପକେ । କୃଷ୍ଣରାତ୍ରିତମୋଭୀମନଭୋଗମ୍ଭୀରକୋଟରେ
ଏଭଳି ଅସାହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ବଡ଼, ଅନ୍ଧାର, ଗଭୀର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯାହାର ଗଭୀରତା କଳା ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତତଃ କାଲେନ ମହତା ସୋ ଽନ୍ଧକୂପାତ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ପୁନଃ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ପରେ, ବହୁ ଦିନ ପରେ ସେ ସେଇ ଅନ୍ଧା କୁଆଁରୁ ବାହାରି ଆସି, ପୁଣି ନିଜ ପ୍ରତି ଆଘାତ କରି, ନିଜରୁ ନିଜେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା କରଞ୍ଜଵନଗୁଲ୍ମକମ୍ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କଣ୍ଟକଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଶଲଭଃ ପାଵକଂ ଯଥା
ତାପରେ ସେ ଆଉ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ କଣ୍ଞା ଝାଡ଼ର ଘନ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ କାଁଟା ଥିଲା, ଏହା ଏମିତି ହେଲା ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଫୁଲପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ କରଞ୍ଜଗହନାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ କ୍ଷଣାଦ୍ ଇଵ । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ସେଇ କଣ୍ଞା ଝାଡ଼ର ଘନ ଝାଡ଼ିରୁ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରିଆସିଲା, ନିଜେ ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଲା।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ତମ୍ ଏଵାନ୍ଧୋ ଽନ୍ଧକୂପକମ୍ । ସ ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ ତ୍ଵରଯା ଵିଶୀର୍ଣାଵଯଵାକୃତିଃ
ପୁଣି ସେ ଆଉ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ଧା କୁଆଁକୁ ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ତାଙ୍କର ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଅନ୍ଧକୂପାତ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କଦଲୀଵନମ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ଅନ୍ଧା କୁଆଁରୁ ବାହାରିଆସି, ସେ କଦଳୀ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ପୁଣି ନିଜେ ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଲା।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ଶଶାଙ୍କକରଶୀତଲମ୍ । କଦଲୀକାନନଂ କାନ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ହସନ୍ନ୍ ଇଵ
ପୁଣି ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଶୀତଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷକ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ସେ ହସୁଛି।
କଦଲୀଷଣ୍ଡକାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ପୁନଃ କ୍ଷଣାତ୍ । କଦଲୀକାନନାଚ୍ ଛୁଭ୍ରଂ କରଞ୍ଜଵନଗୁଲ୍ମକମ୍
ସେଇ କଦଳୀ ଝୁପିରୁ ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ବାହାରିଲା, ଏବଂ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଶୁଭ୍ର କରଞ୍ଜ ଗଛର ଝାଡିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
କରଞ୍ଜକଵନାତ୍ କୂପଂ କୂପାଦ୍ ରମ୍ଭାଵନାନ୍ତରମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପ୍ରହରଂଶ୍ ଚୈଵ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ କୁଆଁକୁ, କୁଆଁରୁ ଆଉ ଏକ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏବଂ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା।
ଏଵଂରୂପନିଜାଚାରସ୍ ସୋ ଽଵଲୋକ୍ଯାଦରାନ୍ ମଯା । ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ବଲାଦ୍ ଏଵ ମୁହୂର୍ତଂ ପରିବୋଧିତଃ
ଏପରି ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମୁଁ ଆଦର ସହିତ ଦେଖି, ଶକ୍ତି ପୂର୍ବକ ଧରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଦେଲି।
ପୃଷ୍ଟଶ୍ ଚ କସ୍ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଇଦଂ କେନାର୍ଥେନ କରୋଷି ଵା । କିଂ ନାମାଭିମତଂ ତେ ସ୍ଯାତ୍ କିଂ ମୁଧା ପରିମୁହ୍ଯସି
ତାକୁ ପଚାରାଯାଇଲା: 'ତୁମେ କିଏ? ଏହା କଣ? କାହିଁକି ଏହା କରୁଛ? ତୁମର ନାମ କଣ? କଣ ଚାହୁଁଛ? କାହିଁକି ଏପରି ଅସହାୟ ଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?'
ଇତି ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ତେନ ମେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନାହଂ କଶ୍ଚିନ୍ ନ ଚୈଵେଦଂ ମୁନେ କିଞ୍ଚିତ୍ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏପରି ପଚାରିବା ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ: 'ମୁଁ କାହା ନୁହେଁ, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ, ମୁନି.'
ତ୍ଵଯାଯମ୍ ଅଵଭଗ୍ନୋ ଽସ୍ମି ତ୍ଵଂ ମେ ଶତ୍ରୁର୍ ଅରିନ୍ଦମ । ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ଦୁଃଖାଯ ଚ ସୁଖାଯ ଚ
ତୁମେ ମୋତେ ଖୋଲାସା କରିଦେଲା; ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା. ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିଲା, ମୁଁ ହରାଇଗଲି, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ.
ଇତି ଉକ୍ତ୍ଵା ମାମ୍ ଅସାଵ୍ ଅଙ୍ଗାନ୍ଯ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସ୍ଵାନି ତିଷ୍ଠଵାନ୍ । ରୁରୋଦାର୍ତରଵଂ ଦୀନୋ ମେଘୋ ଵର୍ଷନ୍ନ୍ ଇଵାରଵୀ
ଏପରି କହି, ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲା; ତାପରେ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଆବେଗରେ କାନ୍ଦିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଭୂମିକୁ ବର୍ଷା କରେ.
କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ତତ୍ରାସାଵ୍ ଉପସଂହୃତ୍ଯ ରୋଦନମ୍ । ସ୍ଵାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନି ସମାଲୋକ୍ଯ ଜହାସେନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଵତ୍ ସିତମ୍
ସେଠାରେ ସେ ମାତ୍ର କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କାନ୍ଦିବା ବନ୍ଦ କଲେ; ନିଜ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାହାର ଆଲୋକ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ସେ ତାହାର ଧଳାପଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଥାଟ୍ଟହାସପର୍ଯନ୍ତେ ସ ପୁମାନ୍ ପୁରତୋ ମମ । କ୍ରମେଣ ତାନି ତତ୍ଯାଜ ସ୍ଵାନ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗାନି ସମନ୍ତତଃ
ତାପରେ, ହସି ଉଠିବା ପରେ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସେ ପୁରୁଷ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଏକେକରି ସବୁ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ପ୍ରଥମଂ ପତିତଂ ତସ୍ଯ ଶିରଃ ପରମଦାରୁଣମ୍ । ତତସ୍ ତେ ବାହଵଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵକ୍ଷସ୍ ତଦନୁ ଚୋଦରମ୍
ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଝରିପଡ଼ିଲା; ତାପରେ ହାତ, ପରେ ଛାତି, ଏବଂ ତା'ପରେ ପେଟ ଝରିଗଲା।