ମନୋନାମ୍ନି ପରିକ୍ଷୀଣେ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅହିତସମ୍ଭ୍ରମେ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁଃ ପୁନର୍ ନାମ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ 'ମନ' ନାମକ ଜିନିଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ।
ଭଗଵାନ୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଜାତଯସ୍ ତ୍ରିଵିଧା ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଥମଂ କାରଣଂ ତାସାଂ ମନସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର।
ତତ୍ କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ନାମ୍ନସ୍ ତତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଉତ୍ଥିତଂ ସ୍ଫାରତାଂ ଯାତଂ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରକରଂ ମନଃ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାରେ କୌଣସି ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, ସେହି ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରଚନାକାରୀ ହେଇଗଲା?
ଆକାଶା ହି ତ୍ରଯୋ ନାମ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିତତାନ୍ତରାଃ । ଚିତ୍ତାକାଶଶ୍ ଚିଦାକାଶୋ ଭୂତାକାଶସ୍ ତୃତୀଯକଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ସବୁ ଅଲଗା ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ; ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତର ଆକାଶ।
ଏତେ ହି ସର୍ଵସାମାନ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଲବ୍ଧସତ୍ତୈକତାଂ ଗତାଃ
ଏହି ସବୁ ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ଥୋ ଯୋ ଵେତ୍ତା ସତ୍ତାଵବୋଧକଃ । ଵ୍ଯାପୀ ସମସ୍ତଭୂତାନାଂ ଚିଦାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି—ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଚେତନାର ଆକାଶ।
ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା ଯଃ କଲାକଲନାତ୍ମକଃ । ଯେନେଦମ୍ ଆତତଂ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି—ସେହିଁ ହେଉଛି ମନର ଆକାଶ।
ଦଶଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗୈର୍ ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନଵପୁର୍ ହି ଯଃ । ଭୂତାତ୍ମା ସୋ ଽଯମ୍ ଆକାଶଃ ପଵନାବ୍ଦାଦିସଂଶ୍ରଯଃ
ଯିଏ ଦଶ ଦିଗରେ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସାର୍, ଓ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆଧାର—ସେହିଁ ହେଉଛି ଭୂତ ଆକାଶ।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶୌ ଦ୍ଵୌ ଚିଦାକାଶଵଶୋଦ୍ଭଵୌ । ଚିତ୍ କାରଣଂ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ କାର୍ଯୌଘସ୍ଯ ଦିନଂ ଯଥା
ମନ ଆକାଶ ଓ ଭୂତ ଆକାଶ, ଦୁହିଁ ଚେତନା ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାରଣ ଚେତନା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ଯେପରି ଦିନ ସମସ୍ତ କାମର ମୂଳ।
ଜଡୋ ଽସ୍ମି ନ ଜଡୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯୋ ମଲିନଶ୍ ଚିତଃ । ଯସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତେନାକାଶାଦି ଭାଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜଡ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଜଡ୍ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବନା ଯେଉଁ ମନରେ ଥାଏ, ସେଇ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ମନଟିଏ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମଵିଷଯମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । କଲ୍ପ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଉପଦେଶାର୍ଥଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵିଷଯଂ ନ ତୁ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର କଳ୍ପନା କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଜାଗ୍ରତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
ଏକମ୍ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵାଵପୂରକମ୍ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଵିମଲଂ ନିତ୍ଯଂ କଲାକଲନଵର୍ଜିତମ୍
ଏକମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ସବୁକିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; ସେ ଜାଗ୍ରତ, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭେଦ-ଭାବରୁ ଦୂର।
ଦ୍ଵୈତାଦ୍ଵୈତସମୁଦ୍ଭେଦୈର୍ ଵାକ୍ଯସନ୍ଦର୍ଭଗର୍ଭିତୈଃ । ଉପଦିଶ୍ଯତ ଏଵାଜ୍ଞୋ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଥଞ୍ଚନ
ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଭିତରେ ଥିବା କଥା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞମାନେ ପାଇଁ; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଏହିପରି କଥା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯାଵଦ୍ ରାମାପ୍ରବୁଦ୍ଧତ୍ଵମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । ତାଵଦ୍ ଏଵାଵବୋଧାର୍ଥଂ ମଯା ତ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଶିଖାଉଛି।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶାଦ୍ଯାଶ୍ ଚିଦାକାଶାତ୍ କଲଙ୍କିତାତ୍ । ପ୍ରସୂତା ଦାଵଦହନାଦ୍ ଯଥା ମରୁମରୀଚଯଃ
ଆକାଶ, ମନର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଷିତ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରୁ ମାୟାମୃଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତୋ ହି ମଲିନଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତତାଂ ସମୁପାଗତମ୍ । ତ୍ରିଜଗନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲାନି ରଚଯତ୍ଯ୍ ଆକୁଲାତ୍ମକମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦୁଷିତ ହୋଇ ମନର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମାୟାର ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି ଜଗତକୁ ତିଆରି କରେ।
ଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯ ମଲିନସ୍ଯ ଚିଦାତ୍ମକସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତ ଇଦଂ ନନୁ ବୋଧହୀନୈଃ । ଶୁକ୍ତୌ ଯଥା ରଜତତା ନ ତୁ ବୋଧଵଦ୍ଭିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ବନ୍ଧ ଇହ ବୋଧବଲେନ ମୋକ୍ଷଃ
ଏହି ଦୁଷିତ ଚେତନାର ମନ ଭାବକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନହୀନ, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଯେପରି ମୂର୍ଖମାନେ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମଵିମୋକ୍ଷାଯ ଯତତେ ଯତ୍ନତୋ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ମନ କେଉଁଠୁ ଯେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ଯେଉଁ ଭଳି ହେଉ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅସ୍ତି ନାମାତିଵିତତା ଶୂନ୍ଯା ଶାନ୍ତାପି ଭୀଷଣା । ଅରଣ୍ଯାନୀ ନଭୋ ଯସ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କୋଣମାତ୍ରକମ୍
କହାଯାଏ, ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶରେ ଏକ ଛୋଟ କୋଣା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାମ୍ ଏକୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସହସ୍ରକରଲୋଚନଃ । ପର୍ଯାକୁଲମତିର୍ ଭୀମସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିତତାକୃତିଃ
ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହଜାରଟି ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଛି, ତାଙ୍କର ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦୂରଦୂରଯାଏ ପ୍ରସାରିତ।
ସହସ୍ରେଣ ସ ବାହୂନାମ୍ ଆଦାଯ ପରିଘାନ୍ ବହୂନ୍ । ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନଃ ପୃଷ୍ଠେ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵ ପଲାଯତେ
ସେ ହଜାରଟି ହାତରେ ଅନେକ ଗଦା ଧରି, ନିଜ ପିଠିକୁ ମାରନ୍ତି, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାନ୍ତି।
ଦୃଢପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । ପ୍ରଵିଦ୍ରଵତି ଭୀତାତ୍ମା ସ ଯୋଜନଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ସେ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କରି, ନିଜ ଭୟଭୀତ ମନରୁ ନିଜେ ଦୌଡ଼ି ଦୂରକୁ ପଳାଇଯାଏ, ଶତଶତ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ।
କ୍ରନ୍ଦନ୍ ପଲାଯମାନୋ ଽସୌ ଗତ୍ଵା ଦୂରମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ଶ୍ରମଵାନ୍ ଵିଵଶାକାରୋ ଵିଶୀର୍ଣଚରଣାଙ୍ଗକଃ
ସେ ଏଠି ସେଠି ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ି ଦୂଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶରୀର ଅସାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ପାଦ ଓ ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଅସାହାୟ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଢେହିଯାଏ।
ପତିତୋ ଽଵଶ ଏଵାଶୁ ମହତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧୋ ଽନ୍ଧକୂପକେ । କୃଷ୍ଣରାତ୍ରିତମୋଭୀମନଭୋଗମ୍ଭୀରକୋଟରେ
ଏଭଳି ଅସାହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ବଡ଼, ଅନ୍ଧାର, ଗଭୀର କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯାହାର ଗଭୀରତା କଳା ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତତଃ କାଲେନ ମହତା ସୋ ଽନ୍ଧକୂପାତ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ପୁନଃ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ପରେ, ବହୁ ଦିନ ପରେ ସେ ସେଇ ଅନ୍ଧା କୁଆଁରୁ ବାହାରି ଆସି, ପୁଣି ନିଜ ପ୍ରତି ଆଘାତ କରି, ନିଜରୁ ନିଜେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା କରଞ୍ଜଵନଗୁଲ୍ମକମ୍ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କଣ୍ଟକଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଶଲଭଃ ପାଵକଂ ଯଥା
ତାପରେ ସେ ଆଉ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ କଣ୍ଞା ଝାଡ଼ର ଘନ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ କାଁଟା ଥିଲା, ଏହା ଏମିତି ହେଲା ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଫୁଲପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ କରଞ୍ଜଗହନାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ କ୍ଷଣାଦ୍ ଇଵ । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ସେଇ କଣ୍ଞା ଝାଡ଼ର ଘନ ଝାଡ଼ିରୁ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରିଆସିଲା, ନିଜେ ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଲା।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ତମ୍ ଏଵାନ୍ଧୋ ଽନ୍ଧକୂପକମ୍ । ସ ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ ତ୍ଵରଯା ଵିଶୀର୍ଣାଵଯଵାକୃତିଃ
ପୁଣି ସେ ଆଉ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ଧା କୁଆଁକୁ ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ତାଙ୍କର ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଅନ୍ଧକୂପାତ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ କଦଲୀଵନମ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରହାରୈଃ ପ୍ରହରନ୍ ଵିଦ୍ରଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନଃ
ଅନ୍ଧା କୁଆଁରୁ ବାହାରିଆସି, ସେ କଦଳୀ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ପୁଣି ନିଜେ ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜ ପାଖରୁ ନିଜେ ପଳାଇଲା।
ପୁନର୍ ଦୂରତରଂ ଗତ୍ଵା ଶଶାଙ୍କକରଶୀତଲମ୍ । କଦଲୀକାନନଂ କାନ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ହସନ୍ନ୍ ଇଵ
ପୁଣି ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଶୀତଳ ଏବଂ ଆକର୍ଷକ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ସେ ହସୁଛି।