ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନସ ଏଵେଦମ୍ ଅତ ଆଡମ୍ବରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମେତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ମନର ଖେଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ବୁଝିପାରାଯାଏ ଯେ, କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ମନ ଅଟେ।
ଦୃଢଭାଵୋପରକ୍ତେନ ମନସୈଵୋରରୀକୃତମ୍ । ମରୁଚଣ୍ଡାତପେନେଵ ଭାସୁରାଵରଣଂ ଵପୁଃ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହର ଦୀପ୍ତିମାନ ଆବରଣ ଗଠିତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନ୍ଯେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ମନ ଏଵାକୃତିଂ ଗତମ୍ । କ୍ଵଚିନ୍ ନରତଯା ରୂଢଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସୁରତଯୋଦିତମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଏକାଠି ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ—କେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବଢ଼େ, କେବେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୈତ୍ଯତଯୋଲ୍ଲାସି କ୍ଵଚିଦ୍ ଯକ୍ଷତଯୋତ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କ୍ଵଚିତ୍ କିନ୍ନରରୂପି ଚ
କେବେ ଦାନବ ଭାବରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, କେବେ ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ ହେବାକୁ ପାଏ, କେବେ କିନ୍ନର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ନାନାଵନନଗାଭୋଗପୁରପତ୍ତନରୂପଯା । ମନ୍ଯେ ଵିତତଯାକୃତ୍ଯା ମନ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ଗାଁର ରୂପରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ସବୁ ଆକୃତିରେ ମନ ଏକାଠି ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଶରୀରୌଘସ୍ ତୃଣକାଷ୍ଠଲଵୋପମଃ । ତଦ୍ଵିଚାରଣଯା କୋ ଽର୍ଥୋ ଵିଚାର୍ଯଂ ମନ ଏଵ ନଃ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀରର ଏହି ଗୋଟିଏ ଝୁଣ୍ଡ ଘାସ, କାଠ ବା ଧୂଳି ପରି; ଏହା ଭାବିଲେ ଆଉ କଣ ଖୋଜିବାକୁ ଅଛି? ଆମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମନକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଦରକାର।
ତେନେଦଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଭୋଗି ଜଗଦ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲଂ ତତମ୍ । ମନ୍ଯେ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସଂସାର ମନର ଖେଳ ମାତ୍ର; ଏହା ଛାଡ଼ି, ଶେଷରେ କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତୀତସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ । ତତ୍ପ୍ରସାଦେନ ସଂସାରେ ମନୋ ଧାଵତି ଵଲ୍ଗତି
ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର । ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଦୌଡ଼େ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ।
ଅତୋ ମନ୍ଯେ ମନଃ କର୍ମ ତଚ୍ ଛରୀରେଷୁ କାରଣମ୍ । ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ଧି ନାତ୍ମନୀଦୃଗ୍ଵିଧୋ ଗୁଣଃ
ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମନେ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଓ ଦେହରେ କାରଣ । ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଓ ମରୁଛି, କାରଣ ଏପରି ଗୁଣ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ ।
ମନ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନ୍ଯେ ଵିଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ତତଶ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏପରି ବିଚାର କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି । ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ହେବ ।
ମନୋନାମ୍ନି ପରିକ୍ଷୀଣେ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅହିତସମ୍ଭ୍ରମେ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁଃ ପୁନର୍ ନାମ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ 'ମନ' ନାମକ ଜିନିଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ।
ଭଗଵାନ୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଜାତଯସ୍ ତ୍ରିଵିଧା ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଥମଂ କାରଣଂ ତାସାଂ ମନସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର।
ତତ୍ କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ନାମ୍ନସ୍ ତତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଉତ୍ଥିତଂ ସ୍ଫାରତାଂ ଯାତଂ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରକରଂ ମନଃ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାରେ କୌଣସି ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, ସେହି ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରଚନାକାରୀ ହେଇଗଲା?
ଆକାଶା ହି ତ୍ରଯୋ ନାମ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିତତାନ୍ତରାଃ । ଚିତ୍ତାକାଶଶ୍ ଚିଦାକାଶୋ ଭୂତାକାଶସ୍ ତୃତୀଯକଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ସବୁ ଅଲଗା ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ; ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତର ଆକାଶ।
ଏତେ ହି ସର୍ଵସାମାନ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଲବ୍ଧସତ୍ତୈକତାଂ ଗତାଃ
ଏହି ସବୁ ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ଥୋ ଯୋ ଵେତ୍ତା ସତ୍ତାଵବୋଧକଃ । ଵ୍ଯାପୀ ସମସ୍ତଭୂତାନାଂ ଚିଦାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି—ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଚେତନାର ଆକାଶ।
ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା ଯଃ କଲାକଲନାତ୍ମକଃ । ଯେନେଦମ୍ ଆତତଂ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି—ସେହିଁ ହେଉଛି ମନର ଆକାଶ।
ଦଶଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗୈର୍ ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନଵପୁର୍ ହି ଯଃ । ଭୂତାତ୍ମା ସୋ ଽଯମ୍ ଆକାଶଃ ପଵନାବ୍ଦାଦିସଂଶ୍ରଯଃ
ଯିଏ ଦଶ ଦିଗରେ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସାର୍, ଓ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆଧାର—ସେହିଁ ହେଉଛି ଭୂତ ଆକାଶ।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶୌ ଦ୍ଵୌ ଚିଦାକାଶଵଶୋଦ୍ଭଵୌ । ଚିତ୍ କାରଣଂ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ କାର୍ଯୌଘସ୍ଯ ଦିନଂ ଯଥା
ମନ ଆକାଶ ଓ ଭୂତ ଆକାଶ, ଦୁହିଁ ଚେତନା ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାରଣ ଚେତନା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ଯେପରି ଦିନ ସମସ୍ତ କାମର ମୂଳ।
ଜଡୋ ଽସ୍ମି ନ ଜଡୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯୋ ମଲିନଶ୍ ଚିତଃ । ଯସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତେନାକାଶାଦି ଭାଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜଡ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଜଡ୍ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବନା ଯେଉଁ ମନରେ ଥାଏ, ସେଇ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ମନଟିଏ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମଵିଷଯମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । କଲ୍ପ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଉପଦେଶାର୍ଥଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଵିଷଯଂ ନ ତୁ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର କଳ୍ପନା କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଜାଗ୍ରତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
ଏକମ୍ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵାଵପୂରକମ୍ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଵିମଲଂ ନିତ୍ଯଂ କଲାକଲନଵର୍ଜିତମ୍
ଏକମାତ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ସବୁକିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; ସେ ଜାଗ୍ରତ, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭେଦ-ଭାବରୁ ଦୂର।
ଦ୍ଵୈତାଦ୍ଵୈତସମୁଦ୍ଭେଦୈର୍ ଵାକ୍ଯସନ୍ଦର୍ଭଗର୍ଭିତୈଃ । ଉପଦିଶ୍ଯତ ଏଵାଜ୍ଞୋ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଥଞ୍ଚନ
ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଭିତରେ ଥିବା କଥା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞମାନେ ପାଇଁ; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଏହିପରି କଥା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯାଵଦ୍ ରାମାପ୍ରବୁଦ୍ଧତ୍ଵମ୍ ଆକାଶତ୍ରଯକଲ୍ପନା । ତାଵଦ୍ ଏଵାଵବୋଧାର୍ଥଂ ମଯା ତ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ବିଷୟରେ କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଶିଖାଉଛି।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶାଦ୍ଯାଶ୍ ଚିଦାକାଶାତ୍ କଲଙ୍କିତାତ୍ । ପ୍ରସୂତା ଦାଵଦହନାଦ୍ ଯଥା ମରୁମରୀଚଯଃ
ଆକାଶ, ମନର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଷିତ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରୁ ମାୟାମୃଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତୋ ହି ମଲିନଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତତାଂ ସମୁପାଗତମ୍ । ତ୍ରିଜଗନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲାନି ରଚଯତ୍ଯ୍ ଆକୁଲାତ୍ମକମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦୁଷିତ ହୋଇ ମନର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମାୟାର ଭଳି ଭ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି ଜଗତକୁ ତିଆରି କରେ।
ଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯ ମଲିନସ୍ଯ ଚିଦାତ୍ମକସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତ ଇଦଂ ନନୁ ବୋଧହୀନୈଃ । ଶୁକ୍ତୌ ଯଥା ରଜତତା ନ ତୁ ବୋଧଵଦ୍ଭିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ବନ୍ଧ ଇହ ବୋଧବଲେନ ମୋକ୍ଷଃ
ଏହି ଦୁଷିତ ଚେତନାର ମନ ଭାବକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନହୀନ, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଯେପରି ମୂର୍ଖମାନେ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମଵିମୋକ୍ଷାଯ ଯତତେ ଯତ୍ନତୋ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ମନ କେଉଁଠୁ ଯେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ଯେଉଁ ଭଳି ହେଉ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅସ୍ତି ନାମାତିଵିତତା ଶୂନ୍ଯା ଶାନ୍ତାପି ଭୀଷଣା । ଅରଣ୍ଯାନୀ ନଭୋ ଯସ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କୋଣମାତ୍ରକମ୍
କହାଯାଏ, ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶରେ ଏକ ଛୋଟ କୋଣା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାମ୍ ଏକୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସହସ୍ରକରଲୋଚନଃ । ପର୍ଯାକୁଲମତିର୍ ଭୀମସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିତତାକୃତିଃ
ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହଜାରଟି ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଛି, ତାଙ୍କର ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦୂରଦୂରଯାଏ ପ୍ରସାରିତ।