ମନଃ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ରୂପାଣାମ୍ ଇଵ ଭାସନମ୍ । ଚିତ୍ତାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତସ୍ଯ କିଂ ଜଗତ୍
ମନ ଯେପରି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନେ ଦେଖାଯାଏ, ଆଲୋକରେ ଯେପରି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଚିତ୍ତ ବିନା ଅଚେତନ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କ'ଣ?
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଗତି ରାଘଵ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଭୂତଜାତସ୍ଯ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ରାଘବ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଗୃତ କିମ୍ବା ଜଡ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ନାନାକର୍ମଦଶାଵେଶାନ୍ ମନୋ ନାନାଭିଧେଯତାମ୍ । ଏକଂ ଵିଚିତ୍ରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯାତି କାଲୋ ଯଥାର୍ତୁଭିଃ
ମନ ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଏକ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଋତୁମାନେ ସମୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯଦି ନାମାମନସ୍କାନାମ୍ ଅହଙ୍କାରେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । କ୍ଷୋଭଯନ୍ତି ଶରୀରଂ ତତ୍ ସନ୍ତୁ ଜୀଵାଦଯଃ ପରେ
ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତେବେ ଏହା ହେଉ, ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଥାଉ।
ଦର୍ଶନେଷୁ ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭେଦା ମନସି ତର୍କତଃ । କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଦକରୈର୍ ଅପଵାଦକରୈଃ କିଲ
ମନରେ ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନତା ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ତର୍କକାରୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କେତେକ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ତେ ରାମ ନ ଵିରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଶିଷ୍ଯନ୍ତେ ନ ଚ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵା ହି ଶକ୍ତଯୋ ଦେଵେ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଗେ ଯତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେକିଛି ଏକାପରେ ଏକ ରୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଯଦୈଵଂ ଖଲୁ ଶୁଦ୍ଧାଯା ମନାଗ୍ ଅପି ହି ସଂଵିଦଃ । ଜଡେଵ ଶକ୍ତିର୍ ଉଦିତା ତଦା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ଅତି ସାନା ଜଡ ଶକ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଊର୍ଣନାଭାଦ୍ ଯଥା ତନ୍ତୁର୍ ଜାଯତେ ଚେତନାଜ୍ ଜଡଃ । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ ପରମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ ତଥା
ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତାନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଚେତନାରୁ ଜଡ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ସଚେତନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵଶତଶ୍ ଚିତ୍ରା ଭାଵନାସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଚିତ୍ତପର୍ଯାଯଶବ୍ଦାର୍ଥା ଭିନ୍ନାସ୍ ତେନେହ ଵାଦିନାମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହିଠାରେ ମନ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଶ୍ ଚ ନନୁ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କୃତିଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଥାମ୍ ଉପଗତେଯମ୍ ଅନିର୍ମଲା ଚିତ୍ । ସୈଵୋଚ୍ଯତେ ଜଗତି ଚେତନଚିତ୍ତଜୀଵସଞ୍ଜ୍ଞାଗଣେନ କିଲ ନାସ୍ତି ଵିଵାଦ ଏଷଃ
ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ମତଭେଦ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନସ ଏଵେଦମ୍ ଅତ ଆଡମ୍ବରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମେତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ମନର ଖେଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ବୁଝିପାରାଯାଏ ଯେ, କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ମନ ଅଟେ।
ଦୃଢଭାଵୋପରକ୍ତେନ ମନସୈଵୋରରୀକୃତମ୍ । ମରୁଚଣ୍ଡାତପେନେଵ ଭାସୁରାଵରଣଂ ଵପୁଃ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହର ଦୀପ୍ତିମାନ ଆବରଣ ଗଠିତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନ୍ଯେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ମନ ଏଵାକୃତିଂ ଗତମ୍ । କ୍ଵଚିନ୍ ନରତଯା ରୂଢଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସୁରତଯୋଦିତମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଏକାଠି ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ—କେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବଢ଼େ, କେବେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୈତ୍ଯତଯୋଲ୍ଲାସି କ୍ଵଚିଦ୍ ଯକ୍ଷତଯୋତ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କ୍ଵଚିତ୍ କିନ୍ନରରୂପି ଚ
କେବେ ଦାନବ ଭାବରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, କେବେ ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ ହେବାକୁ ପାଏ, କେବେ କିନ୍ନର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ନାନାଵନନଗାଭୋଗପୁରପତ୍ତନରୂପଯା । ମନ୍ଯେ ଵିତତଯାକୃତ୍ଯା ମନ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ଗାଁର ରୂପରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ସବୁ ଆକୃତିରେ ମନ ଏକାଠି ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଶରୀରୌଘସ୍ ତୃଣକାଷ୍ଠଲଵୋପମଃ । ତଦ୍ଵିଚାରଣଯା କୋ ଽର୍ଥୋ ଵିଚାର୍ଯଂ ମନ ଏଵ ନଃ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀରର ଏହି ଗୋଟିଏ ଝୁଣ୍ଡ ଘାସ, କାଠ ବା ଧୂଳି ପରି; ଏହା ଭାବିଲେ ଆଉ କଣ ଖୋଜିବାକୁ ଅଛି? ଆମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମନକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଦରକାର।
ତେନେଦଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଭୋଗି ଜଗଦ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲଂ ତତମ୍ । ମନ୍ଯେ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସଂସାର ମନର ଖେଳ ମାତ୍ର; ଏହା ଛାଡ଼ି, ଶେଷରେ କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତୀତସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ । ତତ୍ପ୍ରସାଦେନ ସଂସାରେ ମନୋ ଧାଵତି ଵଲ୍ଗତି
ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର । ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଦୌଡ଼େ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ।
ଅତୋ ମନ୍ଯେ ମନଃ କର୍ମ ତଚ୍ ଛରୀରେଷୁ କାରଣମ୍ । ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ଧି ନାତ୍ମନୀଦୃଗ୍ଵିଧୋ ଗୁଣଃ
ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମନେ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଓ ଦେହରେ କାରଣ । ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଓ ମରୁଛି, କାରଣ ଏପରି ଗୁଣ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ ।
ମନ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନ୍ଯେ ଵିଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ତତଶ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏପରି ବିଚାର କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି । ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ହେବ ।
ମନୋନାମ୍ନି ପରିକ୍ଷୀଣେ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅହିତସମ୍ଭ୍ରମେ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁଃ ପୁନର୍ ନାମ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ 'ମନ' ନାମକ ଜିନିଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ।
ଭଗଵାନ୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଜାତଯସ୍ ତ୍ରିଵିଧା ନୃଣାମ୍ । ପ୍ରଥମଂ କାରଣଂ ତାସାଂ ମନସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର।
ତତ୍ କଥଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ନାମ୍ନସ୍ ତତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଉତ୍ଥିତଂ ସ୍ଫାରତାଂ ଯାତଂ ଜଗଚ୍ଚିତ୍ରକରଂ ମନଃ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାରେ କୌଣସି ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, ସେହି ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରଚନାକାରୀ ହେଇଗଲା?
ଆକାଶା ହି ତ୍ରଯୋ ନାମ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିତତାନ୍ତରାଃ । ଚିତ୍ତାକାଶଶ୍ ଚିଦାକାଶୋ ଭୂତାକାଶସ୍ ତୃତୀଯକଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା ସବୁ ଅଲଗା ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ; ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତର ଆକାଶ।
ଏତେ ହି ସର୍ଵସାମାନ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଲବ୍ଧସତ୍ତୈକତାଂ ଗତାଃ
ଏହି ସବୁ ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ଥୋ ଯୋ ଵେତ୍ତା ସତ୍ତାଵବୋଧକଃ । ଵ୍ଯାପୀ ସମସ୍ତଭୂତାନାଂ ଚିଦାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛନ୍ତି—ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଚେତନାର ଆକାଶ।
ସର୍ଵଭୂତହିତସ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା ଯଃ କଲାକଲନାତ୍ମକଃ । ଯେନେଦମ୍ ଆତତଂ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତାକାଶସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି—ସେହିଁ ହେଉଛି ମନର ଆକାଶ।
ଦଶଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗୈର୍ ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନଵପୁର୍ ହି ଯଃ । ଭୂତାତ୍ମା ସୋ ଽଯମ୍ ଆକାଶଃ ପଵନାବ୍ଦାଦିସଂଶ୍ରଯଃ
ଯିଏ ଦଶ ଦିଗରେ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସାର୍, ଓ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆଧାର—ସେହିଁ ହେଉଛି ଭୂତ ଆକାଶ।
ଆକାଶଚିତ୍ତାକାଶୌ ଦ୍ଵୌ ଚିଦାକାଶଵଶୋଦ୍ଭଵୌ । ଚିତ୍ କାରଣଂ ହି ସର୍ଵସ୍ଯ କାର୍ଯୌଘସ୍ଯ ଦିନଂ ଯଥା
ମନ ଆକାଶ ଓ ଭୂତ ଆକାଶ, ଦୁହିଁ ଚେତନା ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାରଣ ଚେତନା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ଯେପରି ଦିନ ସମସ୍ତ କାମର ମୂଳ।
ଜଡୋ ଽସ୍ମି ନ ଜଡୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯୋ ମଲିନଶ୍ ଚିତଃ । ଯସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତେନାକାଶାଦି ଭାଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜଡ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଜଡ୍ ନୁହେଁ — ଏଭଳି ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବନା ଯେଉଁ ମନରେ ଥାଏ, ସେଇ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ମନଟିଏ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ।