ତୈର୍ ମିଥ୍ଯା ରାଘଵ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କର୍ମମାନସଚେତସାମ୍ । ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାର୍ପିତୈର୍ ଅର୍ଥୈସ୍ ସ୍ଵାସ୍ ସ୍ଵା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯଯୁକ୍ତଯଃ
ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେସବୁ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଯଥୈକଃ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ନାନଦାନାଦାନାଶନକ୍ରିଯାଃ । କୁର୍ଵାଣଃ କର୍ତୃଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଏତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଇଦଂ ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଖାଇବା ଭଳି କାମ କରି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଵିଚିତ୍ରକାର୍ଯଵଶତୋ ନାମଭେଦେନ କର୍ତୃତା । ମନସଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଵାସନାକର୍ମନାମଭିଃ
ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯେପରି ଜୀବର ଆସକ୍ତି, କର୍ମ ଓ ସେଗୁଡିକର ନାମ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଅଚିତ୍ତୋ ହି ନରୋ ଲୋକେ ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ମାନସିକ ଅନୁଭବ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନାହିଁ, ସେଠି ଲୋକ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରେନି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଘ୍ରାତ୍ଵା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ହର୍ଷଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ସମନସ୍କୋ ହି ଵିନ୍ଦତେ
ଶୁଣି, ଛୁଇଁ, ଦେଖି, ଘ୍ରାଣ କରି କିମ୍ବା ଚଖି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଛି, ସେମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆଲୋକ ଇଵ ରୂପାଣାମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ କାରଣଂ ମନଃ । ବଧ୍ଯତେ ବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହି ମୁକ୍ତଚିତ୍ତୋ ହି ମୁଚ୍ଯତେ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ବନ୍ଧା; ଯାହାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ତଂ ଜଡାନାଂ ଵରଂ ଵିଦ୍ଧି ଜଡଂ ଯେନୋଚ୍ଯତେ ମନଃ । ତଂ ଚାଵଗଚ୍ଛତ ଜଡଂ ମନୋ ଯସ୍ଯ ହି ଚେତନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ 'ମୂଢ଼' ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ମୂଢ଼ମନ ମୂଢ଼ମନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ। ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ମୂଢ଼, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼।
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ଵିଚିତ୍ରସୁଖଦୁଃଖେହଂ ଜଗଦ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ତତଃ
ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ ନାହିଁ ସଚେତନ, ନାହିଁ ମୂଢ଼; ଏହି ମନରୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ ଦୁଃଖର ସଂସାର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।
ଏକରୂପେ ହି ମନସି ସଂସାରଃ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଆବିଲଂ କାରଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତେର୍ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଜଗଦ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ରୂପରେ ରହେ, ସଂସାର ଲୟ ହୁଏ; ଭ୍ରମର କାରଣ ହେଉଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଜଡଂ ହି ମନୋ ନାମ ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍ । ଜଡଂ ଚୋପଲଧର୍ମାପି ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍
ଯେଉଁ ମନ ଅଚେତନ ନୁହେଁ, ସେହି ମନ ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପାଥର ପରି ମୂଢ଼ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର କାରଣ ନାହିଁ।
ମନଃ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ରୂପାଣାମ୍ ଇଵ ଭାସନମ୍ । ଚିତ୍ତାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତସ୍ଯ କିଂ ଜଗତ୍
ମନ ଯେପରି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନେ ଦେଖାଯାଏ, ଆଲୋକରେ ଯେପରି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଚିତ୍ତ ବିନା ଅଚେତନ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କ'ଣ?
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଗତି ରାଘଵ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଭୂତଜାତସ୍ଯ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ରାଘବ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଗୃତ କିମ୍ବା ଜଡ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ନାନାକର୍ମଦଶାଵେଶାନ୍ ମନୋ ନାନାଭିଧେଯତାମ୍ । ଏକଂ ଵିଚିତ୍ରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯାତି କାଲୋ ଯଥାର୍ତୁଭିଃ
ମନ ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଏକ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଋତୁମାନେ ସମୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯଦି ନାମାମନସ୍କାନାମ୍ ଅହଙ୍କାରେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । କ୍ଷୋଭଯନ୍ତି ଶରୀରଂ ତତ୍ ସନ୍ତୁ ଜୀଵାଦଯଃ ପରେ
ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତେବେ ଏହା ହେଉ, ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଥାଉ।
ଦର୍ଶନେଷୁ ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭେଦା ମନସି ତର୍କତଃ । କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଦକରୈର୍ ଅପଵାଦକରୈଃ କିଲ
ମନରେ ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନତା ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ତର୍କକାରୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କେତେକ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ତେ ରାମ ନ ଵିରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଶିଷ୍ଯନ୍ତେ ନ ଚ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵା ହି ଶକ୍ତଯୋ ଦେଵେ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଗେ ଯତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେକିଛି ଏକାପରେ ଏକ ରୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଯଦୈଵଂ ଖଲୁ ଶୁଦ୍ଧାଯା ମନାଗ୍ ଅପି ହି ସଂଵିଦଃ । ଜଡେଵ ଶକ୍ତିର୍ ଉଦିତା ତଦା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ଅତି ସାନା ଜଡ ଶକ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଊର୍ଣନାଭାଦ୍ ଯଥା ତନ୍ତୁର୍ ଜାଯତେ ଚେତନାଜ୍ ଜଡଃ । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ ପରମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ ତଥା
ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତାନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଚେତନାରୁ ଜଡ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ସଚେତନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵଶତଶ୍ ଚିତ୍ରା ଭାଵନାସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଚିତ୍ତପର୍ଯାଯଶବ୍ଦାର୍ଥା ଭିନ୍ନାସ୍ ତେନେହ ଵାଦିନାମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହିଠାରେ ମନ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଶ୍ ଚ ନନୁ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କୃତିଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଥାମ୍ ଉପଗତେଯମ୍ ଅନିର୍ମଲା ଚିତ୍ । ସୈଵୋଚ୍ଯତେ ଜଗତି ଚେତନଚିତ୍ତଜୀଵସଞ୍ଜ୍ଞାଗଣେନ କିଲ ନାସ୍ତି ଵିଵାଦ ଏଷଃ
ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ମତଭେଦ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନସ ଏଵେଦମ୍ ଅତ ଆଡମ୍ବରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଯତସ୍ ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମେତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ମନର ଖେଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ବୁଝିପାରାଯାଏ ଯେ, କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ମନ ଅଟେ।
ଦୃଢଭାଵୋପରକ୍ତେନ ମନସୈଵୋରରୀକୃତମ୍ । ମରୁଚଣ୍ଡାତପେନେଵ ଭାସୁରାଵରଣଂ ଵପୁଃ
ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରତି ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହର ଦୀପ୍ତିମାନ ଆବରଣ ଗଠିତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମନ୍ଯେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ମନ ଏଵାକୃତିଂ ଗତମ୍ । କ୍ଵଚିନ୍ ନରତଯା ରୂଢଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସୁରତଯୋଦିତମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଏକାଠି ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ—କେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ବଢ଼େ, କେବେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୈତ୍ଯତଯୋଲ୍ଲାସି କ୍ଵଚିଦ୍ ଯକ୍ଷତଯୋତ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କ୍ଵଚିତ୍ କିନ୍ନରରୂପି ଚ
କେବେ ଦାନବ ଭାବରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, କେବେ ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ ହେବାକୁ ପାଏ, କେବେ କିନ୍ନର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ନାନାଵନନଗାଭୋଗପୁରପତ୍ତନରୂପଯା । ମନ୍ଯେ ଵିତତଯାକୃତ୍ଯା ମନ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ଗାଁର ରୂପରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ସବୁ ଆକୃତିରେ ମନ ଏକାଠି ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଶରୀରୌଘସ୍ ତୃଣକାଷ୍ଠଲଵୋପମଃ । ତଦ୍ଵିଚାରଣଯା କୋ ଽର୍ଥୋ ଵିଚାର୍ଯଂ ମନ ଏଵ ନଃ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀରର ଏହି ଗୋଟିଏ ଝୁଣ୍ଡ ଘାସ, କାଠ ବା ଧୂଳି ପରି; ଏହା ଭାବିଲେ ଆଉ କଣ ଖୋଜିବାକୁ ଅଛି? ଆମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମନକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଦରକାର।
ତେନେଦଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଭୋଗି ଜଗଦ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲଂ ତତମ୍ । ମନ୍ଯେ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସଂସାର ମନର ଖେଳ ମାତ୍ର; ଏହା ଛାଡ଼ି, ଶେଷରେ କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତୀତସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ । ତତ୍ପ୍ରସାଦେନ ସଂସାରେ ମନୋ ଧାଵତି ଵଲ୍ଗତି
ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଧାର । ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ଦୌଡ଼େ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ।
ଅତୋ ମନ୍ଯେ ମନଃ କର୍ମ ତଚ୍ ଛରୀରେଷୁ କାରଣମ୍ । ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ଧି ନାତ୍ମନୀଦୃଗ୍ଵିଧୋ ଗୁଣଃ
ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମନେ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଓ ଦେହରେ କାରଣ । ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଓ ମରୁଛି, କାରଣ ଏପରି ଗୁଣ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ ।
ମନ ଏଵଂ ଵିଚାରେଣ ମନ୍ଯେ ଵିଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି । ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ତତଶ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏପରି ବିଚାର କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି । ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ହେବ ।