ଚିତ୍ରାଧିକାରଵଶତୋ ଵିଚିତ୍ରାଧିକୃତାଭିଧାମ୍ । ଯଥା ଯାତି ନରଃ କର୍ମଵଶାଦ୍ ଯାତି ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ତାଙ୍କର କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ପାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ।
ଯା ଏତାଃ କଥିତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ମଯା ରାଘଵ ଚେତସଃ । ଏତା ଏଵାନ୍ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାଦିଭିଃ କଲ୍ପନାଶତୈଃ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନସ୍କୁ ନେଇଁ ଯେଉଁ ନାମଗୁଡ଼ିକ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାବନା ଓ କଳ୍ପନା ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵାଭିମତାଂ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ମନସା କୃତାଃ । ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଵିଚିତ୍ରା ନାମଗୀତଯଃ
ଲୋକେ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଯେପରି ଯୁକ୍ତି ଭାବନ୍ତି, ସେହିପରି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଁ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ମନୋ ହି ଜଡମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଭିନ୍ନମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵତଃ । ତଥାହଙ୍କୃତିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵାଦିନଃ
କେହି ମନକୁ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ମନନ୍ତି; ଏଭଳି ଅନ୍ୟମାନେ ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରମନୋବୁଦ୍ଧିଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସୃଷ୍ଟକଲ୍ପନାଃ । ଏକରୂପତଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯା ମଯା ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣାକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି।
ନୈଯାଯିକୈର୍ ଇତରଥା ତାଦୃଶାଃ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ଅନ୍ଯଥା କଲ୍ପିତାସ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯୈଶ୍ ଚାର୍ଵାକୈର୍ ଅପି ଚାନ୍ଯଥା
ନୈୟାୟିକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଚାର୍ବାକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ରଖନ୍ତି।
ଜୈମିନୀଯୈର୍ ଆର୍ହତୈଶ୍ ଚ ବୌଦ୍ଧୈର୍ ଵୈଶେଷିକୈସ୍ ତଥା । ଅନ୍ଯୈର୍ ଅପି ଵିଚିତ୍ରେହୈଃ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିଭିସ୍ ତଥା
ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଆର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଧାରଣା ଥିବା ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମତମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି।
ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ହି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ ପଦଂ ପାରମାତ୍ମିକମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥୈଃ ପୁରମ୍ ଏକମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗୈଃ
ତଥାପି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଆସୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ପରମାର୍ଥସ୍ଯ ଵିପରୀତାଵବୋଧତଃ । କେଵଲଂ ଵିଵଦନ୍ତେ ତେ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଆରୁରୁକ୍ଷଵଃ
ପରମ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣିବା ଓ ଭ୍ରମିତ ବୁଝାମଣା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ନିଜ ଧାରଣା ନେଇ ବିବାଦ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଂ ମାର୍ଗମ୍ ଅଭିଶଂସନ୍ତି ଵାଦିନଶ୍ ଚିତ୍ରଯା ଦୃଶା । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥା ମାର୍ଗଂ ସ୍ଵଂ ପଥିକା ଇଵ
ବିବାଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହା ଏମିତି ଯେପରି, ଏକ ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ରାସ୍ତାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବଖାନେ।
ତୈର୍ ମିଥ୍ଯା ରାଘଵ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କର୍ମମାନସଚେତସାମ୍ । ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାର୍ପିତୈର୍ ଅର୍ଥୈସ୍ ସ୍ଵାସ୍ ସ୍ଵା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯଯୁକ୍ତଯଃ
ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେସବୁ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଯଥୈକଃ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ନାନଦାନାଦାନାଶନକ୍ରିଯାଃ । କୁର୍ଵାଣଃ କର୍ତୃଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଏତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଇଦଂ ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଖାଇବା ଭଳି କାମ କରି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଵିଚିତ୍ରକାର୍ଯଵଶତୋ ନାମଭେଦେନ କର୍ତୃତା । ମନସଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଵାସନାକର୍ମନାମଭିଃ
ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯେପରି ଜୀବର ଆସକ୍ତି, କର୍ମ ଓ ସେଗୁଡିକର ନାମ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଅଚିତ୍ତୋ ହି ନରୋ ଲୋକେ ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ମାନସିକ ଅନୁଭବ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନାହିଁ, ସେଠି ଲୋକ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରେନି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଘ୍ରାତ୍ଵା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ହର୍ଷଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ସମନସ୍କୋ ହି ଵିନ୍ଦତେ
ଶୁଣି, ଛୁଇଁ, ଦେଖି, ଘ୍ରାଣ କରି କିମ୍ବା ଚଖି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଛି, ସେମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆଲୋକ ଇଵ ରୂପାଣାମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ କାରଣଂ ମନଃ । ବଧ୍ଯତେ ବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହି ମୁକ୍ତଚିତ୍ତୋ ହି ମୁଚ୍ଯତେ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ବନ୍ଧା; ଯାହାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ତଂ ଜଡାନାଂ ଵରଂ ଵିଦ୍ଧି ଜଡଂ ଯେନୋଚ୍ଯତେ ମନଃ । ତଂ ଚାଵଗଚ୍ଛତ ଜଡଂ ମନୋ ଯସ୍ଯ ହି ଚେତନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ 'ମୂଢ଼' ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ମୂଢ଼ମନ ମୂଢ଼ମନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ। ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ମୂଢ଼, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼।
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ଵିଚିତ୍ରସୁଖଦୁଃଖେହଂ ଜଗଦ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ତତଃ
ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ ନାହିଁ ସଚେତନ, ନାହିଁ ମୂଢ଼; ଏହି ମନରୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ ଦୁଃଖର ସଂସାର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।
ଏକରୂପେ ହି ମନସି ସଂସାରଃ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଆବିଲଂ କାରଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତେର୍ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଜଗଦ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ରୂପରେ ରହେ, ସଂସାର ଲୟ ହୁଏ; ଭ୍ରମର କାରଣ ହେଉଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଜଡଂ ହି ମନୋ ନାମ ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍ । ଜଡଂ ଚୋପଲଧର୍ମାପି ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍
ଯେଉଁ ମନ ଅଚେତନ ନୁହେଁ, ସେହି ମନ ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପାଥର ପରି ମୂଢ଼ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର କାରଣ ନାହିଁ।
ମନଃ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ରୂପାଣାମ୍ ଇଵ ଭାସନମ୍ । ଚିତ୍ତାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତସ୍ଯ କିଂ ଜଗତ୍
ମନ ଯେପରି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନେ ଦେଖାଯାଏ, ଆଲୋକରେ ଯେପରି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଚିତ୍ତ ବିନା ଅଚେତନ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କ'ଣ?
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଗତି ରାଘଵ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଭୂତଜାତସ୍ଯ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ରାଘବ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଗୃତ କିମ୍ବା ଜଡ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ନାନାକର୍ମଦଶାଵେଶାନ୍ ମନୋ ନାନାଭିଧେଯତାମ୍ । ଏକଂ ଵିଚିତ୍ରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯାତି କାଲୋ ଯଥାର୍ତୁଭିଃ
ମନ ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଏକ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଋତୁମାନେ ସମୟକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯଦି ନାମାମନସ୍କାନାମ୍ ଅହଙ୍କାରେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । କ୍ଷୋଭଯନ୍ତି ଶରୀରଂ ତତ୍ ସନ୍ତୁ ଜୀଵାଦଯଃ ପରେ
ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତେବେ ଏହା ହେଉ, ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଥାଉ।
ଦର୍ଶନେଷୁ ତୁ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଭେଦା ମନସି ତର୍କତଃ । କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଦକରୈର୍ ଅପଵାଦକରୈଃ କିଲ
ମନରେ ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନତା ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେତେକ ତର୍କକାରୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କେତେକ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।
ତେ ରାମ ନ ଵିରୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଵିଶିଷ୍ଯନ୍ତେ ନ ଚ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵା ହି ଶକ୍ତଯୋ ଦେଵେ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଗେ ଯତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟେକିଛି ଏକାପରେ ଏକ ରୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଯଦୈଵଂ ଖଲୁ ଶୁଦ୍ଧାଯା ମନାଗ୍ ଅପି ହି ସଂଵିଦଃ । ଜଡେଵ ଶକ୍ତିର୍ ଉଦିତା ତଦା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ଅତି ସାନା ଜଡ ଶକ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଊର୍ଣନାଭାଦ୍ ଯଥା ତନ୍ତୁର୍ ଜାଯତେ ଚେତନାଜ୍ ଜଡଃ । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ ପରମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ ତଥା
ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତାନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଚେତନାରୁ ଜଡ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ସଚେତନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵଶତଶ୍ ଚିତ୍ରା ଭାଵନାସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତାଃ । ଚିତ୍ତପର୍ଯାଯଶବ୍ଦାର୍ଥା ଭିନ୍ନାସ୍ ତେନେହ ଵାଦିନାମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହିଠାରେ ମନ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ।
ଜୀଵୋ ମନଶ୍ ଚ ନନୁ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କୃତିଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଥାମ୍ ଉପଗତେଯମ୍ ଅନିର୍ମଲା ଚିତ୍ । ସୈଵୋଚ୍ଯତେ ଜଗତି ଚେତନଚିତ୍ତଜୀଵସଞ୍ଜ୍ଞାଗଣେନ କିଲ ନାସ୍ତି ଵିଵାଦ ଏଷଃ
ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ମତଭେଦ ନାହିଁ।