ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି କଥ୍ଯତେ । ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, 'ମନ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ନାନାସଙ୍କଲ୍ପକଲିଲଂ ପର୍ଯାଯନିଚଯଂ ବୁଧାଃ । ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲଙ୍କିନ୍ଯାଶ୍ ଚ୍ଯୁତାଯାଃ ପରମାର୍ଥତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହି ଦୁଷିତ ଚେତନାକୁ, ଯାହା ସତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଳ୍ପନା ଓ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁଛ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ମନଃ କିଂ ସ୍ଯାଜ୍ ଜଡଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଅଥ ଵାପି ଚ ଚେତନମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଏକୋ ମମ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମନ କି ଜଡ ନା କି ଚେତନ, ଏନେଇ ହେ ସତ୍ୟଜ୍ଞ, ମୋର ମନରେ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉନାହିଁ।
ମନୋ ହି ନ ଜଡଂ ରାମ ନାପି ଚେତନତାଂ ଗତମ୍ । ମ୍ଲାନା ଜଡାଜଡା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ମନ ନ ହେଉଛି ପୂରାପୂରି ଜଡ଼, ନାହିଁ ଏହା ସଚେତନ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ନ ହେଉଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ଼, ନାହିଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ, ଏହି ମ୍ଲାନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମଧ୍ଯେ ସଦସତୋ ରୂପଂ ପ୍ରତିଭାତଂ ଯଦ୍ ଆବିଲମ୍ । ଜଗତଃ କାରଣଂ ରାମ ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଆକାର ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ହେ ରାମ, ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ।
ଶାଶ୍ଵତେନୈକରୂପେଣ ନିଶ୍ଚଯେନ ଵିନା ସ୍ଥିତିଃ । ଯେହ ସା ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ତସ୍ମାଜ୍ ଜାତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ଏକ ଆକାର ନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଶ୍ଚିତତା, ଏଠାରେ ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଦୋଲାରୂଢଂ ସ୍ଵକଲ୍ପନମ୍ । ଯଚ୍ ଚିତୋ ମ୍ଲାନରୂପିଣ୍ଯସ୍ ତଦ୍ ଏତନ୍ ମନ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଜଡ଼ ଓ ସଚେତନ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଡୋଳିଯାଏ, ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ମ୍ଲାନ, ସେଇଠିକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ।
ଚିନ୍ନିଷ୍ଯନ୍ଦୋ ହି ମଲିନଃ କଲଙ୍କଵିକଲାନ୍ତରଃ । ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ରାମ ନ ଜଡଂ ନ ଚ ଚିନ୍ମଯମ୍
ହେ ରାମ, ଯେ ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରବାହ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାଗ ଓ ଭିନ୍ନତାରେ ଭରିଥାଏ, ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ନ ମୂର୍ଖ ନ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା।
ତସ୍ଯେମାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ନାମାନି କଲିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅହଙ୍କାରମନୋବୁଦ୍ଧିଜୀଵାଦ୍ଯାନୀତରାଣ୍ଯ୍ ଅପି
ଏହି ମନ ପାଇଁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି— ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ।
ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ଶୈଲୂଷୋ ରୂପାଣ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ହି । ମନୋ ନାମାନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ରାମ କର୍ମାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜନ୍
ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ, ହେ ରାମ।
ଚିତ୍ରାଧିକାରଵଶତୋ ଵିଚିତ୍ରାଧିକୃତାଭିଧାମ୍ । ଯଥା ଯାତି ନରଃ କର୍ମଵଶାଦ୍ ଯାତି ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ତାଙ୍କର କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ପାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ।
ଯା ଏତାଃ କଥିତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ମଯା ରାଘଵ ଚେତସଃ । ଏତା ଏଵାନ୍ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାଦିଭିଃ କଲ୍ପନାଶତୈଃ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନସ୍କୁ ନେଇଁ ଯେଉଁ ନାମଗୁଡ଼ିକ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାବନା ଓ କଳ୍ପନା ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵାଭିମତାଂ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ମନସା କୃତାଃ । ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଵିଚିତ୍ରା ନାମଗୀତଯଃ
ଲୋକେ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଯେପରି ଯୁକ୍ତି ଭାବନ୍ତି, ସେହିପରି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଁ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ମନୋ ହି ଜଡମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଭିନ୍ନମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵତଃ । ତଥାହଙ୍କୃତିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵାଦିନଃ
କେହି ମନକୁ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ମନନ୍ତି; ଏଭଳି ଅନ୍ୟମାନେ ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରମନୋବୁଦ୍ଧିଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସୃଷ୍ଟକଲ୍ପନାଃ । ଏକରୂପତଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯା ମଯା ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣାକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି।
ନୈଯାଯିକୈର୍ ଇତରଥା ତାଦୃଶାଃ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ଅନ୍ଯଥା କଲ୍ପିତାସ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯୈଶ୍ ଚାର୍ଵାକୈର୍ ଅପି ଚାନ୍ଯଥା
ନୈୟାୟିକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଚାର୍ବାକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ରଖନ୍ତି।
ଜୈମିନୀଯୈର୍ ଆର୍ହତୈଶ୍ ଚ ବୌଦ୍ଧୈର୍ ଵୈଶେଷିକୈସ୍ ତଥା । ଅନ୍ଯୈର୍ ଅପି ଵିଚିତ୍ରେହୈଃ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିଭିସ୍ ତଥା
ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଆର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଧାରଣା ଥିବା ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମତମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି।
ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ହି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ ପଦଂ ପାରମାତ୍ମିକମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥୈଃ ପୁରମ୍ ଏକମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗୈଃ
ତଥାପି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଆସୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ପରମାର୍ଥସ୍ଯ ଵିପରୀତାଵବୋଧତଃ । କେଵଲଂ ଵିଵଦନ୍ତେ ତେ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଆରୁରୁକ୍ଷଵଃ
ପରମ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣିବା ଓ ଭ୍ରମିତ ବୁଝାମଣା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ନିଜ ଧାରଣା ନେଇ ବିବାଦ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଂ ମାର୍ଗମ୍ ଅଭିଶଂସନ୍ତି ଵାଦିନଶ୍ ଚିତ୍ରଯା ଦୃଶା । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥା ମାର୍ଗଂ ସ୍ଵଂ ପଥିକା ଇଵ
ବିବାଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହା ଏମିତି ଯେପରି, ଏକ ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ରାସ୍ତାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବଖାନେ।
ତୈର୍ ମିଥ୍ଯା ରାଘଵ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କର୍ମମାନସଚେତସାମ୍ । ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାର୍ପିତୈର୍ ଅର୍ଥୈସ୍ ସ୍ଵାସ୍ ସ୍ଵା ଵୈଚିତ୍ର୍ଯଯୁକ୍ତଯଃ
ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେସବୁ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଯଥୈକଃ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ନାନଦାନାଦାନାଶନକ୍ରିଯାଃ । କୁର୍ଵାଣଃ କର୍ତୃଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଏତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଇଦଂ ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଖାଇବା ଭଳି କାମ କରି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଵିଚିତ୍ରକାର୍ଯଵଶତୋ ନାମଭେଦେନ କର୍ତୃତା । ମନସଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵଵାସନାକର୍ମନାମଭିଃ
ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯେପରି ଜୀବର ଆସକ୍ତି, କର୍ମ ଓ ସେଗୁଡିକର ନାମ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଅଚିତ୍ତୋ ହି ନରୋ ଲୋକେ ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ମାନସିକ ଅନୁଭବ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନାହିଁ, ସେଠି ଲୋକ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରେନି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଘ୍ରାତ୍ଵା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ହର୍ଷଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ସମନସ୍କୋ ହି ଵିନ୍ଦତେ
ଶୁଣି, ଛୁଇଁ, ଦେଖି, ଘ୍ରାଣ କରି କିମ୍ବା ଚଖି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କିଛି ଅନୁଭବ କଲେ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅଛି, ସେମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆଲୋକ ଇଵ ରୂପାଣାମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ କାରଣଂ ମନଃ । ବଧ୍ଯତେ ବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହି ମୁକ୍ତଚିତ୍ତୋ ହି ମୁଚ୍ଯତେ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ବନ୍ଧା; ଯାହାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ତଂ ଜଡାନାଂ ଵରଂ ଵିଦ୍ଧି ଜଡଂ ଯେନୋଚ୍ଯତେ ମନଃ । ତଂ ଚାଵଗଚ୍ଛତ ଜଡଂ ମନୋ ଯସ୍ଯ ହି ଚେତନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ 'ମୂଢ଼' ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ମୂଢ଼ମନ ମୂଢ଼ମନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ। ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ମୂଢ଼, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼।
ନ ଚେତନଂ ନ ଚ ଜଡଂ ଯଦ୍ ଇଦଂ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ଵିଚିତ୍ରସୁଖଦୁଃଖେହଂ ଜଗଦ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ତତଃ
ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ ନାହିଁ ସଚେତନ, ନାହିଁ ମୂଢ଼; ଏହି ମନରୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ ଦୁଃଖର ସଂସାର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।
ଏକରୂପେ ହି ମନସି ସଂସାରଃ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ଆବିଲଂ କାରଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତେର୍ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଜଗଦ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ରୂପରେ ରହେ, ସଂସାର ଲୟ ହୁଏ; ଭ୍ରମର କାରଣ ହେଉଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଅଜଡଂ ହି ମନୋ ନାମ ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍ । ଜଡଂ ଚୋପଲଧର୍ମାପି ସଂସାରସ୍ଯ ନ କାରଣମ୍
ଯେଉଁ ମନ ଅଚେତନ ନୁହେଁ, ସେହି ମନ ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପାଥର ପରି ମୂଢ଼ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର କାରଣ ନାହିଁ।