ଯଦା ପଦାର୍ଥଶକ୍ତୀନାଂ ସମ୍ଭୁକ୍ତାନାମ୍ ଇଵାନ୍ତରେ । ଵସତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମିତାନ୍ଯେହଂ ଵାସନେତି ତଦୋଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଭିତରେ, ମିଶିଯାଇଥିବା ଏବଂ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ଗୁଣମାନେ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରହିଯାନ୍ତି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ବାସନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିମଲଂ ଦ୍ଵିତୀଯା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅଙ୍କିତା । ଽଜାତା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ତଦାଵିଦ୍ଯେତି କଥ୍ଯତେ
ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ। ଜନ୍ମହୀନ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଯାହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵିନାଶାଯ ଵିସ୍ମାରଯତି ତତ୍ ପଦମ୍ । ମିଥ୍ଯାଵିକଲ୍ପଜାଲେନ ତନ୍ ମଲଂ ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ଭୁଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ମିଥ୍ୟା ଧାରଣାର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଷିତତାକୁ ଏକ କଳ୍ପନା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଘ୍ରାତ୍ଵା ଵିମୃଶ୍ଯ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରମ୍ ଆମୋଦଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ତେନେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ଇତି ସ୍ମୃତା
ଶୁଣି, ସୃଷ୍ଟି କରି, ଦେଖି, ଭୋଗ କରି, ଘ୍ରାଣ କରି ଏବଂ ବିଚାର କରି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଏହାକୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରିୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯଜାଲସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତେ । ପ୍ରକୃତତ୍ଵେନ ଭାଵାନାଂ ଲୋକେ ପ୍ରକୃତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମାତ୍ମା ଅଲକ୍ଷ୍ୟ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱଭାବକୁ ଏହି ଜଗତର 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଦସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସତ୍ତାଂ ଵାସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଞ୍ଜସା । ସଦ୍ ଵାସଦ୍ ଵା ଵିକଲ୍ପୌଘଂ ତେନ ମାଯେତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହା ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅସତକୁ ସତରେ ଏବଂ ସତକୁ ଅସତରେ ପରିଣତ କରେ, ଏବଂ ସତ ଓ ଅସତ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେହିଠାକୁ 'ମାୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦର୍ଶନଶ୍ରଵଣସ୍ପର୍ଶରସନଘ୍ରାଣକର୍ମଭିଃ । କ୍ରିଯେତି କଥ୍ଯତେ ଲୋକେ କାର୍ଯକାରଣତାଂ ଗତା
ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଚଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା ଏବଂ କାମ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ହୋଇଥାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ 'କ୍ରିୟା' ବୋଲି ଲୋକେ କୁହନ୍ତି।
ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯାନୁପାତିନ୍ଯା ଗତାଯାସ୍ ସକଲଙ୍କତାମ୍ । ପ୍ରସ୍ଫୁରଦ୍ରୂପଧର୍ମିଣ୍ଯା ଏତାଃ ପର୍ଯାଯଵୃତ୍ତଯଃ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଛରେ ଚାଲି ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେଗୁଡିକ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାର।
ଚିତ୍ତତାମ୍ ଉପଯାତାଯା ଗତାଯାଃ ପ୍ରାକୃତଂ ପଦମ୍ । ସ୍ଵୈର୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପଶତୈର୍ ଭୃଶଂ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ମନର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ନିଜସ୍ୱ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଯାଏ।
ଚେତନୀଯକଲଙ୍କାଙ୍କା ଜାଡ୍ଯଜାଲାନୁପାତିନୀ । ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଭାଗକଲିତା ସ୍ଵଵିକଲ୍ପାକୁଲୈଵ ଚିତ୍
ଚେତନା ଯେଉଁଥିରେ ସଚେତନତାର ଦାଗ ଲାଗିଛି, ଯାହା ଜଡତାର ଜାଲକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବିଭାଗ ଓ ଭେଦ ରହିଛି, ସେଇ ଚେତନା ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି କଥ୍ଯତେ । ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, 'ମନ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ନାନାସଙ୍କଲ୍ପକଲିଲଂ ପର୍ଯାଯନିଚଯଂ ବୁଧାଃ । ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ କଲଙ୍କିନ୍ଯାଶ୍ ଚ୍ଯୁତାଯାଃ ପରମାର୍ଥତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହି ଦୁଷିତ ଚେତନାକୁ, ଯାହା ସତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଳ୍ପନା ଓ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁଛ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ମନଃ କିଂ ସ୍ଯାଜ୍ ଜଡଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଅଥ ଵାପି ଚ ଚେତନମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଏକୋ ମମ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମନ କି ଜଡ ନା କି ଚେତନ, ଏନେଇ ହେ ସତ୍ୟଜ୍ଞ, ମୋର ମନରେ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉନାହିଁ।
ମନୋ ହି ନ ଜଡଂ ରାମ ନାପି ଚେତନତାଂ ଗତମ୍ । ମ୍ଲାନା ଜଡାଜଡା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ମନ ନ ହେଉଛି ପୂରାପୂରି ଜଡ଼, ନାହିଁ ଏହା ସଚେତନ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ନ ହେଉଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ଼, ନାହିଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ, ଏହି ମ୍ଲାନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମଧ୍ଯେ ସଦସତୋ ରୂପଂ ପ୍ରତିଭାତଂ ଯଦ୍ ଆବିଲମ୍ । ଜଗତଃ କାରଣଂ ରାମ ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଆକାର ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ହେ ରାମ, ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ।
ଶାଶ୍ଵତେନୈକରୂପେଣ ନିଶ୍ଚଯେନ ଵିନା ସ୍ଥିତିଃ । ଯେହ ସା ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ତସ୍ମାଜ୍ ଜାତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ଏକ ଆକାର ନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଶ୍ଚିତତା, ଏଠାରେ ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଦୋଲାରୂଢଂ ସ୍ଵକଲ୍ପନମ୍ । ଯଚ୍ ଚିତୋ ମ୍ଲାନରୂପିଣ୍ଯସ୍ ତଦ୍ ଏତନ୍ ମନ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଜଡ଼ ଓ ସଚେତନ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଡୋଳିଯାଏ, ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ମ୍ଲାନ, ସେଇଠିକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ।
ଚିନ୍ନିଷ୍ଯନ୍ଦୋ ହି ମଲିନଃ କଲଙ୍କଵିକଲାନ୍ତରଃ । ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ରାମ ନ ଜଡଂ ନ ଚ ଚିନ୍ମଯମ୍
ହେ ରାମ, ଯେ ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରବାହ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାଗ ଓ ଭିନ୍ନତାରେ ଭରିଥାଏ, ଏହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ନ ମୂର୍ଖ ନ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା।
ତସ୍ଯେମାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ନାମାନି କଲିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅହଙ୍କାରମନୋବୁଦ୍ଧିଜୀଵାଦ୍ଯାନୀତରାଣ୍ଯ୍ ଅପି
ଏହି ମନ ପାଇଁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି— ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ।
ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ଶୈଲୂଷୋ ରୂପାଣ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ହି । ମନୋ ନାମାନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ରାମ କର୍ମାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜନ୍
ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ, ହେ ରାମ।
ଚିତ୍ରାଧିକାରଵଶତୋ ଵିଚିତ୍ରାଧିକୃତାଭିଧାମ୍ । ଯଥା ଯାତି ନରଃ କର୍ମଵଶାଦ୍ ଯାତି ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ତାଙ୍କର କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ପାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ।
ଯା ଏତାଃ କଥିତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ମଯା ରାଘଵ ଚେତସଃ । ଏତା ଏଵାନ୍ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାଦିଭିଃ କଲ୍ପନାଶତୈଃ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନସ୍କୁ ନେଇଁ ଯେଉଁ ନାମଗୁଡ଼ିକ କହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାବନା ଓ କଳ୍ପନା ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵାଭିମତାଂ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ମନସା କୃତାଃ । ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଵିଚିତ୍ରା ନାମଗୀତଯଃ
ଲୋକେ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଯେପରି ଯୁକ୍ତି ଭାବନ୍ତି, ସେହିପରି ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଁ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।
ମନୋ ହି ଜଡମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଭିନ୍ନମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵତଃ । ତଥାହଙ୍କୃତିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵାଦିନଃ
କେହି ମନକୁ ଜଡ଼ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ମନନ୍ତି; ଏଭଳି ଅନ୍ୟମାନେ ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରମନୋବୁଦ୍ଧିଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସୃଷ୍ଟକଲ୍ପନାଃ । ଏକରୂପତଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯା ମଯା ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣାକୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି।
ନୈଯାଯିକୈର୍ ଇତରଥା ତାଦୃଶାଃ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ଅନ୍ଯଥା କଲ୍ପିତାସ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯୈଶ୍ ଚାର୍ଵାକୈର୍ ଅପି ଚାନ୍ଯଥା
ନୈୟାୟିକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଚାର୍ବାକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ରଖନ୍ତି।
ଜୈମିନୀଯୈର୍ ଆର୍ହତୈଶ୍ ଚ ବୌଦ୍ଧୈର୍ ଵୈଶେଷିକୈସ୍ ତଥା । ଅନ୍ଯୈର୍ ଅପି ଵିଚିତ୍ରେହୈଃ ପାଞ୍ଚରାତ୍ରାଦିଭିସ୍ ତଥା
ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଆର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଧାରଣା ଥିବା ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମତମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି।
ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ହି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ ପଦଂ ପାରମାତ୍ମିକମ୍ । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥୈଃ ପୁରମ୍ ଏକମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗୈଃ
ତଥାପି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଆସୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ପରମାର୍ଥସ୍ଯ ଵିପରୀତାଵବୋଧତଃ । କେଵଲଂ ଵିଵଦନ୍ତେ ତେ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଆରୁରୁକ୍ଷଵଃ
ପରମ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣିବା ଓ ଭ୍ରମିତ ବୁଝାମଣା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ନିଜ ଧାରଣା ନେଇ ବିବାଦ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଂ ମାର୍ଗମ୍ ଅଭିଶଂସନ୍ତି ଵାଦିନଶ୍ ଚିତ୍ରଯା ଦୃଶା । ଵିଚିତ୍ରଦେଶକାଲୋତ୍ଥା ମାର୍ଗଂ ସ୍ଵଂ ପଥିକା ଇଵ
ବିବାଦ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହା ଏମିତି ଯେପରି, ଏକ ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ରାସ୍ତାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବଖାନେ।