ଆଲୋକଲାଞ୍ଛିତାଭୋଗେ ମକୁରେ ରାଜତେ ସୁଖମ୍ । ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵପରାମୃଷ୍ଟେ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ମନସି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେପରି ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦର୍ପଣ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଲାଗେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଛୁଇଁଥିବା ମନରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଗୁଣୋ ଗୁଣିନି ଶୌକ୍ଲ୍ଯାଦିଃ ପଟାଦୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ଯଥା । ତଥା ମନସି କର୍ତୃତ୍ଵଂ ଜୀଵନାମ୍ନି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଚିରେ ଧଳାପଣ ଭଳି ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପରି 'ଜୀବ' ନାମରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମନରେ ବସିଥାଏ।
ଯଥା ଶୈତ୍ଯାଦିରହିତସ୍ ତୁଷାରୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ତଥା କର୍ମ ଵିନା ଚିତ୍ତଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ଶୀତଳତା ଓ ଏହା ସହ ନଥିଲେ ତୁଷାର ମିଳେନି, ସେପରି କାମ ଛାଡ଼ି ମନ କେହିଁଠି ମିଳେନି।
କୃଷ୍ଣତାସଙ୍କ୍ଷଯେ ଯଦ୍ଵତ୍ କ୍ଷୀଯତେ କଜ୍ଜଲଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ମକର୍ମଵିଗମେ ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୀଯତେ ମନଃ
ଯେପରି ଖରାପ କଳି ଦେଖାଯିବା କମିଲେ ଆପଣେ ଆପଣେ କାଜଳ ହ୍ରାସ ପାଏ, ସେପରି ମନର କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
କର୍ମନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ହ୍ଯ୍ ଅକର୍ମତା । ମୁକ୍ତସ୍ଯୈଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ନାମୁକ୍ତସ୍ଯ କଦାଚନ
କ୍ରିୟାର ଶେଷ ହେଉଛି ମନର ଶେଷ; ମନ ଶେଷ ହେଉଛି କ୍ରିୟା ନଥିବା। ଏହା କେବଳ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ଅମୁକ୍ତ ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ।
ଵହ୍ନ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯଯୋର୍ ଇଵ ସଦା ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତକର୍ମଣୋଃ । ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏକତରାଭାଵେ ଦ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ତାପ ସଦା ସହିତ ରହେ, ସେପରି ମନ ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁହିଁଟି ମିଶି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତଂ ସଦା ସ୍ପନ୍ଦଵିଲାସମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ପନ୍ଦୈକରୂପଂ ନନୁ କର୍ମ ଵିଦ୍ଧି । କର୍ମାଥ ଚିତ୍ତଂ କିଲ ଧର୍ମଧର୍ମି ପଦଂ ଗତେ ରାମ ପରସ୍ପରେଣ
ମନ ସଦା ଉତ୍ସାହ ଓ ଚେତନାର ଖେଳ; କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ସାହର ରୂପ। ଏହିପରି, ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମ ଭଳି, ଏକାପରେ ଅନ୍ୟଟି ନିର୍ଭର କରେ, ହେ ରାମ।
ମନୋ ହି ଭାଵନାମାତ୍ରଂ ଭାଵନା ସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣୀ । କ୍ରିଯା ତଦ୍ଭାଵିତଂ ରୂପଂ ଫଲଂ ସର୍ଵୋ ଽନୁଧାଵତି
ମନ ମାତ୍ର କଳ୍ପନା, ଏହି କଳ୍ପନା ହେଉଛି ଭାବନାର ଉତ୍ସାହ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେହି କଳ୍ପନାର ଆକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାହାର ଫଳକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଵିସ୍ତରେଣ ମମ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜଡସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଜଡାକୃତେଃ । ରୂପମ୍ ଆରୂଢସଙ୍କଲ୍ପଂ ମନସୋ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ—ଯେଉଁ ମନ ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଦୁହିଁର ନିଷ୍ପତ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାର ଆକାର କେମିତି ହୁଏ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ସଙ୍କଲ୍ପଶକ୍ତିସହିତଂ ଯଦ୍ ରୂପଂ ତନ୍ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆକାର ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତି ସହିତ ଅଛି, ସେହି ଆକାରକୁ ମନର ରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଦୋଲାଯିତଵପୁସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିପରାମୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ରୂପଂ ମନସୋ ଵିଦୁଃ
ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଦୁହିଁର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସତ୍ତା ଦୋଳାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ଦୁହିଁର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଛି, ତାହାକୁ ମନର ରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ନାହଂ ଚିଦଵଭାସାତ୍ମା କୃପଣୋ ଽସ୍ମୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଯସ୍ ସଦାକ୍ରାନ୍ତକଲନସ୍ ତଦ୍ ରୂପଂ ମନସୋ ଵିଦୁଃ
ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକମୟ ଚେତନା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖି ଅଟୁଟ ଭାବର ନିଶ୍ଚୟ—ଏହି ଭାବନା ସଦା ମନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ରହେ, ଏହାକୁ ମନର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଭାଵସ୍ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯେ ନୄଣାଂ ସ୍ଫୁରତି ନିଶ୍ଚଲଃ । କଲନୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତସ୍ ତଦ୍ ରୂପଂ ମନସୋ ଵିଦୁଃ
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଭାବନାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ମନର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କଲନାତ୍ମିକଯା କର୍ମଶକ୍ତ୍ଯା ଵିରହିତଂ ମନଃ । ନ ସମ୍ଭଵତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ଗୁଣହୀନୋ ଗୁଣୀ ଯଥା
ଭାବନା ଭିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ନଥିବା ମନ ଏହି ଜଗତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—ଯେପରି ଗୁଣ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଗୁଣୀ କୁହାଯାଏନାହିଁ।
ଯଥାନଲୌଷ୍ଣ୍ଯଯୋସ୍ ସତ୍ତା ନ ସମ୍ଭଵତି ଭିନ୍ନଯୋଃ । ତଥୈଵ କର୍ମମନସୋସ୍ ତଥାତ୍ମମନସୋର୍ ଅପି
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ତାପ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ରହି ପାରେନାହିଁ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ସ୍ଵେନୈଵ ଚିତ୍ତରୂପେଣ କର୍ମଣା ଫଲଧର୍ମଣା । ସଙ୍କଲ୍ପୈକଶରୀରେଣ ନାନାଵିସ୍ତରଶାଲିନା
ମନର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ଫଳର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛାର ଦେହ ନେଇ, ଏହି ଜଗତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଯା ଯେନ ଵାସନା ଯତ୍ର ଲତେଵାରୋପିତା ଯଥା । ସା ତେନ ଫଲଭୂସ୍ ତତ୍ର ତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତଥା
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା ରୋପିତ ହୁଏ, ଗଛ ଲତା ଯେପରି ରୋପାଯାଏ, ସେଠି ସେଠି ତାହାର ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ତାହାଁଠାରେ ସେଇ ଫଳ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।
କର୍ମବୀଜଂ ମନସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଃ କଥ୍ଯତେ ଽଥାନୁଭୂଯତେ । କ୍ରିଯାସ୍ ତୁ ଵିଵିଧାସ୍ ତସ୍ଯ ଶାଖାଶ୍ ଚିତ୍ରଫଲାସ୍ ତରୋଃ
ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନାକୁ କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପରେ ଏହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗଛର ଶାଖା ପରି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହୁଏ।
ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତତ୍ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । ସର୍ଵାସ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାସ୍ ତସ୍ମାତ୍ କର୍ମ ମନସ୍ ସ୍ମୃତମ୍
ମନେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସେହି କାମ କରିଥାଏ; ସେଇଥିପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରଶ୍ ଚେତଃ କର୍ମାଥ କଲ୍ପନା । ସଂସୃତିର୍ ଵାସନାଵିଦ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନସ୍ ସ୍ମୃତିର୍ ଏଵ ଚ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିନ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, କଳ୍ପନା, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଆସକ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନ, ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ସ୍ମୃତି—
ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ପ୍ରକୃତିର୍ ମାଯା କ୍ରିଯା ଚେତୀତରା ଅପି । ଚିତ୍ରାଶ୍ ଶବ୍ଦଶ୍ରିଯୋ ବହ୍ଵ୍ଯସ୍ ସଂସାରଭ୍ରମହେତଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପର ଆକର୍ଷଣ—ଏହି ସବୁ ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମର କାରଣ ହେଉଛି।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ତ୍ଯକ୍ତସ୍ଫାରଚମତ୍କୃତେଃ । ଚିତେଶ୍ ଚେତ୍ଯାନୁପାତିନ୍ଯଃ କୃତାଃ ପର୍ଯାଯଵୃତ୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଯୋଗରେ, ବିସ୍ତାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଚେତନାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହା ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ପରାଯାସ୍ ସଂଵିଦୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଏତାଃ ପର୍ଯାଯଵୃତ୍ତଯଃ । କଲ୍ପ୍ଯମାନଵିଚିତ୍ରାର୍ଥାଃ କଥଂ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତାଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚେତନାର ଭାବଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ଅଂଶ, କେମିତି କେବଳ କଳ୍ପିତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି?
ଗତେଵ ସକଲଙ୍କତ୍ଵଂ ଯଦା ଚିତ୍ କଲନାତ୍ମକମ୍ । ଉନ୍ମେଷରୂପିଣୀ ଜାତା ତଦୈଵ ହି ମନସ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ସ୍ୱରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏକ ଧାରଣାର ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଵାନାମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ଯଦା ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତା । ତଦୈଷା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଯତା ଗ୍ରହଣକ୍ଷମା
ଯେତେବେଳେ ଏହା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି ତାହାର ତଦନ୍ତରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହିକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଧରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
ଯଦା ମିଥ୍ଯାଭିମାନେନ ସତ୍ତାଂ କଲଯତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଅହଙ୍କାରାଭିଧା ତେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଭଵବନ୍ଧନୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟମରେ ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହିକୁ ଅହଂକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନର କାରଣ।
ଇଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଦମ୍ ଆଯାତି ବାଲଵତ୍ ପେଲଵା ଯଦା । ଵିଚାରଂ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତଦା ସା ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜଣେ ଶିଶୁ ପରି ଏକ ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଟିକୁ ଧାଏ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଚାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହିକୁ ଚିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ସ୍ପନ୍ଦୈକଧର୍ମତ୍ଵାତ୍ କର୍ମପୈଶୁନ୍ଯଶଂସିନୀ । ଆଧାଵତି ସ୍ପନ୍ଦଫଲଂ ତଦା କର୍ମେତ୍ଯ୍ ଉଦାହୃତା
ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଆନ୍ଦୋଳନର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଆନ୍ଦୋଳନର ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଦର୍ଶାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଫଳକୁ 'କାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈକଦ୍ରଵ୍ଯନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଯଦେହିତଂ କଲ୍ପଯତି ଭାଵଂ ତେନେହ କଲ୍ପନା
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅପୂର୍ବ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେହି ଭାବନାକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୂର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଵା ପ୍ରାଗ୍ ସୃଷ୍ଟମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଯଦୈଷେହାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ତଦା ସ୍ମୃତିର୍ ଉଦାହୃତା
ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖିନଥିବା, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ସହିତ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ 'ସ୍ମୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।