ସଞ୍ଜାତେ ସଙ୍କରେ ଲୋକେ କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅଫଲଦାଯିଷୁ । ମାତ୍ସ୍ଯେ ନ୍ଯାଯେ ଵିଲସତି ନାଶ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଯାଏ ଓ କର୍ମରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଶେଷରେ କେବଳ ନାଶ ହୁଏ।
କିଂ ତତ୍ କୃତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ସ୍ଫାରଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ଏହିପରି କ’ଣ ଘଟେ? ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ମୋର ଏହି ବଡ଼ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ସାଧୁ ରାଘଵ ପୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ତ୍ଵଯା ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଯେନ ଭୃଶଂ ଜ୍ଞାନୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ରାଘବ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଭଲ କଥା। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ।
ମନସୋ ଯସ୍ ସମୁନ୍ମେଷଃ କଲାକଲନରୂପତଃ । ଏତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଣାଂ ବୀଜଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ଯୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନର ଉଦୟ, ଯାହା ଗଣନା ଓ ମାପିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଦାଣ୍ଡ; ଏହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ମିଳେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମ ଜନ୍ତୂନାଂ ଜୀଵୋ ଦେହତଯା ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁ ମନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେଇଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆତ୍ମା ଦେହ ଭାବେ ବସିଥାଏ।
କୁସୁମାମୋଦଯୋର୍ ଭେଦୋ ନ ଯଥା ଭିନ୍ନଯୋର୍ ଇହ । ତଥୈଵ କର୍ମମନସୋର୍ ଭେଦୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ଭିନ୍ନଯୋଃ
ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦୁଇଟି ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତଫାତ୍ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଦିଓ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସତରେ କୌଣସି ତଫାତ୍ ନାହିଁ।
କ୍ରିଯାସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କର୍ମେତି କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ମନୋଦେହଃ କର୍ମାତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ଅଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ମନ-ଦେହରୁ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମରୁ ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ନ ସ ଶୈଲୋ ନ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ନ ସା ଦିଙ୍ ନ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଅସ୍ତି ଯତ୍ର ଫଲଂ ନାସ୍ତି କୃତାନାମ୍ ଆତ୍ମକର୍ମଣାମ୍
କୌଣସି ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ବା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଐହିକଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାପି କର୍ମ ଯଦ୍ ରଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ପୌରୁଷୋ ଽସୌ ପରୋ ଯତ୍ନୋ ନ କଦାଚନ ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଜନ୍ମର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କୌଣସି କର୍ମ, ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ୟମ ସହ କରାଯାଇଥାଏ, ସେହି ମାନବ ଚେଷ୍ଟା କେବେ ଫଳହୀନ ହୁଏନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଧୀହ ନେତରତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଜନତାବୀଜଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ ନେତରତ୍
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନକୁ ଏଠି କର୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଘବ।
ଦେଶାଦ୍ ଦେଶାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତେର୍ ଅନୁସନ୍ଧାନହେତୁତଃ । ପୂର୍ଵଂ ହି କାରଣଂ ଚେତଃ କର୍ମ ଚିତ୍ତମ୍ ଅତୋ ଵିଦୁଃ
ଏକ ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି କାରଣ; ଏହିପରି, ମନ ପ୍ରଥମ କାରଣ ଏବଂ କର୍ମ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅକ୍ଷୁବ୍ଧସାଗରପ୍ରଖ୍ଯାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଧର୍ମିଣୀ । ଯା ଚିଦ୍ ଆହୁର୍ ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଜନତାଜୀଵତାଂ ଗତମ୍
ଅଶାନ୍ତ ସାଗର ସମାନ, ଯେଉଁ ଚେତନାକୁ ବ୍ରହ୍ମର କ୍ରିୟାଶୀଳ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଚେତନା ମନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମନଃ କର୍ମ ମନୋ ଜୀଵଃ କାଯସ୍ ତେନୈଵ ତନ୍ଯତେ । ଅତଃ କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ନ ଭିନ୍ନୌ ତିଲତୈଲଵତ୍
ମନେ କର୍ମ, ମନେ ଜୀବ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ତିଳ ଓ ତେଲ ଭଳି ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।
କର୍ତୃକର୍ମାତ୍ମକାଵ୍ ଅର୍ଥାଵ୍ ଅଭିନ୍ନୌ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ହି । ଅବୋଧାଦ୍ ଭେଦମ୍ ଆଯାତୌ କଲ୍ପ୍ଯମାନୌ ମୁଧୈଵ ହି
କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ସଦା ସର୍ବଦା ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରୁ ମାନେ ଏମାନେ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୁଲ ଧାରଣା।
ଦ୍ଵେ କର୍ମମନସୀ ରାମ ମୂର୍ଖାଣାଂ ନ ତୁ ଧୀମତାମ୍ । ସମୁଦ୍ରାମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗାମ୍ବୁ ବାଲାନାମ୍ ଇଵ ଭେଦଧୀଃ
ହେ ରାମ, ମନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ବୋଲି କେବଳ ମୂର୍ଖମାନେ ଭାବନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକ ଏମିତି ଭାବନ୍ତିନାହିଁ।
ପର୍ଯାଯଶବ୍ଦାଵ୍ ଏତୌ ହି ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତକର୍ମଣୀ । ପର୍ଯାଯଶବ୍ଦତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥିତେ ଦୁରଵବୋଧତଃ
ମନ ଓ କର୍ମ — ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତୁମେ ଏକେ ଅର୍ଥର ଦୁଇଟି ନାମ ଭାବିବା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନାମର ଭିନ୍ନତାକୁ ଛାଡିଦିଅ, ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ।
ମନଃ କର୍ମାତ୍ମକଂ ପୂର୍ଵଂ ପରସ୍ମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆମୋଦାତ୍ମେଵ କୁସୁମଂ ଵିଵିଧାକୃତି ପାଦପାତ୍
ମନର ସ୍ୱରୂପ କର୍ମମୟ, ଏହା ପ୍ରଥମେ ପରମ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ଫୁଲର ସ୍ୱରୂପ ଗନ୍ଧ, ଯାହା ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ତିଆରି ହୁଏ।
କର୍ତୃକର୍ମାଭିଧାନୀହ ଚେତାଂସ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ପଦାତ୍ । ପରସ୍ମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗା ଇଵ ସାଗରାତ୍
ଏଠାରେ ମନ, ଯାହାକୁ କେବେ କର୍ତ୍ତା, କେବେ କର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅବିରତ ପରମ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଯେପରି ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଉଦ୍ଧୃତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ଜୀଵସଞ୍ଜ୍ଞାନି ତାନି ତୁ । ସ୍ଫୁରିତ୍ଵା ପ୍ରଵିଲୀଯନ୍ତେ ତରଙ୍ଗା ଇଵ ସାଗରେ
ଯେଉଁମାନେ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ତରଙ୍ଗମାନେ; ଉଠିଆସି, ପୁଣି ସେଠିକୁ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସାଗରରେ ମିଶିଯାଏ।
ମନସା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ଯଦ୍ ଯତ୍ ତତ୍ ସଫଲଂ ଭଵେତ୍ । ମନସ୍ଯ୍ ଏଵ ନ କାଯୋତ୍ଥଂ କର୍ତା କର୍ମ ମନସ୍ ତତଃ
ମନେ ଯେ କାମ କରାଯାଏ, ସେଠିଏ ଫଳ ମିଳେ; କାମ କେବଳ ମନରେ ହୁଏ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ—ସେହିପାଇଁ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ, ଦୁହିଁଠିଏ ମନରେ ଅଛି।
ଆଲୋକଲାଞ୍ଛିତାଭୋଗେ ମକୁରେ ରାଜତେ ସୁଖମ୍ । ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵପରାମୃଷ୍ଟେ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ମନସି ସ୍ଫୁଟମ୍
ଯେପରି ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦର୍ପଣ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଲାଗେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଛୁଇଁଥିବା ମନରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଗୁଣୋ ଗୁଣିନି ଶୌକ୍ଲ୍ଯାଦିଃ ପଟାଦୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ଯଥା । ତଥା ମନସି କର୍ତୃତ୍ଵଂ ଜୀଵନାମ୍ନି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଚିରେ ଧଳାପଣ ଭଳି ଗୁଣ ଥାଏ, ସେପରି 'ଜୀବ' ନାମରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମନରେ ବସିଥାଏ।
ଯଥା ଶୈତ୍ଯାଦିରହିତସ୍ ତୁଷାରୋ ନୋପଲଭ୍ଯତେ । ତଥା କର୍ମ ଵିନା ଚିତ୍ତଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ଶୀତଳତା ଓ ଏହା ସହ ନଥିଲେ ତୁଷାର ମିଳେନି, ସେପରି କାମ ଛାଡ଼ି ମନ କେହିଁଠି ମିଳେନି।
କୃଷ୍ଣତାସଙ୍କ୍ଷଯେ ଯଦ୍ଵତ୍ କ୍ଷୀଯତେ କଜ୍ଜଲଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ମକର୍ମଵିଗମେ ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୀଯତେ ମନଃ
ଯେପରି ଖରାପ କଳି ଦେଖାଯିବା କମିଲେ ଆପଣେ ଆପଣେ କାଜଳ ହ୍ରାସ ପାଏ, ସେପରି ମନର କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
କର୍ମନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ମନୋନାଶୋ ହ୍ଯ୍ ଅକର୍ମତା । ମୁକ୍ତସ୍ଯୈଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ନାମୁକ୍ତସ୍ଯ କଦାଚନ
କ୍ରିୟାର ଶେଷ ହେଉଛି ମନର ଶେଷ; ମନ ଶେଷ ହେଉଛି କ୍ରିୟା ନଥିବା। ଏହା କେବଳ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ଅମୁକ୍ତ ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ।
ଵହ୍ନ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯଯୋର୍ ଇଵ ସଦା ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତକର୍ମଣୋଃ । ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏକତରାଭାଵେ ଦ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ତାପ ସଦା ସହିତ ରହେ, ସେପରି ମନ ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁହିଁଟି ମିଶି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତଂ ସଦା ସ୍ପନ୍ଦଵିଲାସମ୍ ଏତତ୍ ସ୍ପନ୍ଦୈକରୂପଂ ନନୁ କର୍ମ ଵିଦ୍ଧି । କର୍ମାଥ ଚିତ୍ତଂ କିଲ ଧର୍ମଧର୍ମି ପଦଂ ଗତେ ରାମ ପରସ୍ପରେଣ
ମନ ସଦା ଉତ୍ସାହ ଓ ଚେତନାର ଖେଳ; କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ସାହର ରୂପ। ଏହିପରି, ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମ ଭଳି, ଏକାପରେ ଅନ୍ୟଟି ନିର୍ଭର କରେ, ହେ ରାମ।
ମନୋ ହି ଭାଵନାମାତ୍ରଂ ଭାଵନା ସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣୀ । କ୍ରିଯା ତଦ୍ଭାଵିତଂ ରୂପଂ ଫଲଂ ସର୍ଵୋ ଽନୁଧାଵତି
ମନ ମାତ୍ର କଳ୍ପନା, ଏହି କଳ୍ପନା ହେଉଛି ଭାବନାର ଉତ୍ସାହ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେହି କଳ୍ପନାର ଆକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାହାର ଫଳକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଵିସ୍ତରେଣ ମମ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜଡସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଜଡାକୃତେଃ । ରୂପମ୍ ଆରୂଢସଙ୍କଲ୍ପଂ ମନସୋ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ—ଯେଉଁ ମନ ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଦୁହିଁର ନିଷ୍ପତ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାର ଆକାର କେମିତି ହୁଏ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ସଙ୍କଲ୍ପଶକ୍ତିସହିତଂ ଯଦ୍ ରୂପଂ ତନ୍ ମନୋ ଵିଦୁଃ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆକାର ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତି ସହିତ ଅଛି, ସେହି ଆକାରକୁ ମନର ରୂପ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।