ମହାସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତା ଯେ ଧୀରାସ୍ ସମଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯନ୍ନିଦେଶାଃ ଫଲୋପେତାସ୍ ସାଧଵସ୍ ତ ଉଦାହୃତାଃ
ଯେମାନେ ବଡ଼ ଗୁଣ ଥିବା, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଫଳଦାୟକ, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଇଯଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସକଲା ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ସାଧୁଵୃତ୍ତତଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସର୍ଵଦୈଵାନୁଵର୍ତତେ
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁବେଳେ ଅନୁସରିତ ହୁଏ।
ସାଧୁସଂଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯୋ ନାନୁଵର୍ତତେ । ବହିଷ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ତଂ ସର୍ଵେ ସ ଚ ଦୁଃଖେ ନିମଜ୍ଜତି
ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଇହ ଲୋକେ ଚ ଵେଦେ ଚ ଶ୍ରୁତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ସଦା ପ୍ରଭୋ । ଯଥା କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ପର୍ଯାଯେଣେହ ସଙ୍ଗତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଏବଂ ବେଦରେ ସଦା ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
କର୍ମଣା କ୍ରିଯତେ କର୍ତା କର୍ତ୍ରା କର୍ମ ପ୍ରମୀଯତେ । ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଆମ୍ନାଯୋ ଲୋକେ ଵେଦୋକ୍ତ ଏଷ ସଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ମାପାଯାଏ; ବୀଜ ଓ ଅଂକୁର ଭଳି, ଏହି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ କହାଯାଇଥିବା ପ୍ରଥା।
କର୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ବୀଜାଦ୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରଜାଯତେ କର୍ମ ପୁନର୍ ବୀଜମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରାତ୍
କର୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଠେ। ପ୍ରାଣୀରୁ ପୁଣି କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଂକୁରରୁ ପୁଣି ବିଜ ହୁଏ।
ଯଯା ଵାସନଯା କର୍ମ ଦୀଯତେ ଭଵପଞ୍ଜରେ । ତଦ୍ଵାସନାନୁରୂପେଣ ଫଲଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନର ଏହି ଜଞ୍ଜାଳରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ କଥଂ ନାମ ଜନ୍ମବୀଜେନ କର୍ମଣା । ଵିନୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ବିଜରୁ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ?
ପକ୍ଷେଣାନେନ ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ଜନ୍ମକର୍ମଣୋଃ । ତିରସ୍କୃତା ଜଗଜ୍ଜାତାପ୍ଯ୍ ଅଵିନାଭାଵିତୈତଯୋଃ
ଏହି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ, ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅକାରଣେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜନ୍ମାଦିଷୁ ଫଲେଷୁ ତୁ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ତୀତି ତ୍ଵଯା ଲୋକେ ପ୍ରମାର୍ଜିତମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରେ କର୍ମର ଫଳ ଅଛି ବୋଲି ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛ।
ସଞ୍ଜାତେ ସଙ୍କରେ ଲୋକେ କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅଫଲଦାଯିଷୁ । ମାତ୍ସ୍ଯେ ନ୍ଯାଯେ ଵିଲସତି ନାଶ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଯାଏ ଓ କର୍ମରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଶେଷରେ କେବଳ ନାଶ ହୁଏ।
କିଂ ତତ୍ କୃତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ସ୍ଫାରଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ଏହିପରି କ’ଣ ଘଟେ? ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ମୋର ଏହି ବଡ଼ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ସାଧୁ ରାଘଵ ପୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ତ୍ଵଯା ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଯେନ ଭୃଶଂ ଜ୍ଞାନୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ରାଘବ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଭଲ କଥା। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ।
ମନସୋ ଯସ୍ ସମୁନ୍ମେଷଃ କଲାକଲନରୂପତଃ । ଏତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଣାଂ ବୀଜଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ଯୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନର ଉଦୟ, ଯାହା ଗଣନା ଓ ମାପିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଦାଣ୍ଡ; ଏହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ମିଳେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମ ଜନ୍ତୂନାଂ ଜୀଵୋ ଦେହତଯା ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁ ମନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେଇଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆତ୍ମା ଦେହ ଭାବେ ବସିଥାଏ।
କୁସୁମାମୋଦଯୋର୍ ଭେଦୋ ନ ଯଥା ଭିନ୍ନଯୋର୍ ଇହ । ତଥୈଵ କର୍ମମନସୋର୍ ଭେଦୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ଭିନ୍ନଯୋଃ
ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦୁଇଟି ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତଫାତ୍ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଦିଓ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସତରେ କୌଣସି ତଫାତ୍ ନାହିଁ।
କ୍ରିଯାସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କର୍ମେତି କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ମନୋଦେହଃ କର୍ମାତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ଅଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ମନ-ଦେହରୁ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମରୁ ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ନ ସ ଶୈଲୋ ନ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ନ ସା ଦିଙ୍ ନ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଅସ୍ତି ଯତ୍ର ଫଲଂ ନାସ୍ତି କୃତାନାମ୍ ଆତ୍ମକର୍ମଣାମ୍
କୌଣସି ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ବା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଐହିକଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାପି କର୍ମ ଯଦ୍ ରଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ପୌରୁଷୋ ଽସୌ ପରୋ ଯତ୍ନୋ ନ କଦାଚନ ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଜନ୍ମର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କୌଣସି କର୍ମ, ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ୟମ ସହ କରାଯାଇଥାଏ, ସେହି ମାନବ ଚେଷ୍ଟା କେବେ ଫଳହୀନ ହୁଏନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଧୀହ ନେତରତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଜନତାବୀଜଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ ନେତରତ୍
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନକୁ ଏଠି କର୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଘବ।
ଦେଶାଦ୍ ଦେଶାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତେର୍ ଅନୁସନ୍ଧାନହେତୁତଃ । ପୂର୍ଵଂ ହି କାରଣଂ ଚେତଃ କର୍ମ ଚିତ୍ତମ୍ ଅତୋ ଵିଦୁଃ
ଏକ ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି କାରଣ; ଏହିପରି, ମନ ପ୍ରଥମ କାରଣ ଏବଂ କର୍ମ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅକ୍ଷୁବ୍ଧସାଗରପ୍ରଖ୍ଯାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଧର୍ମିଣୀ । ଯା ଚିଦ୍ ଆହୁର୍ ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଜନତାଜୀଵତାଂ ଗତମ୍
ଅଶାନ୍ତ ସାଗର ସମାନ, ଯେଉଁ ଚେତନାକୁ ବ୍ରହ୍ମର କ୍ରିୟାଶୀଳ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଚେତନା ମନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ମନଃ କର୍ମ ମନୋ ଜୀଵଃ କାଯସ୍ ତେନୈଵ ତନ୍ଯତେ । ଅତଃ କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ନ ଭିନ୍ନୌ ତିଲତୈଲଵତ୍
ମନେ କର୍ମ, ମନେ ଜୀବ, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ତିଳ ଓ ତେଲ ଭଳି ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।
କର୍ତୃକର୍ମାତ୍ମକାଵ୍ ଅର୍ଥାଵ୍ ଅଭିନ୍ନୌ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ହି । ଅବୋଧାଦ୍ ଭେଦମ୍ ଆଯାତୌ କଲ୍ପ୍ଯମାନୌ ମୁଧୈଵ ହି
କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ସଦା ସର୍ବଦା ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରୁ ମାନେ ଏମାନେ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୁଲ ଧାରଣା।
ଦ୍ଵେ କର୍ମମନସୀ ରାମ ମୂର୍ଖାଣାଂ ନ ତୁ ଧୀମତାମ୍ । ସମୁଦ୍ରାମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗାମ୍ବୁ ବାଲାନାମ୍ ଇଵ ଭେଦଧୀଃ
ହେ ରାମ, ମନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ବୋଲି କେବଳ ମୂର୍ଖମାନେ ଭାବନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକ ଏମିତି ଭାବନ୍ତିନାହିଁ।
ପର୍ଯାଯଶବ୍ଦାଵ୍ ଏତୌ ହି ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତକର୍ମଣୀ । ପର୍ଯାଯଶବ୍ଦତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥିତେ ଦୁରଵବୋଧତଃ
ମନ ଓ କର୍ମ — ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତୁମେ ଏକେ ଅର୍ଥର ଦୁଇଟି ନାମ ଭାବିବା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନାମର ଭିନ୍ନତାକୁ ଛାଡିଦିଅ, ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ।
ମନଃ କର୍ମାତ୍ମକଂ ପୂର୍ଵଂ ପରସ୍ମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆମୋଦାତ୍ମେଵ କୁସୁମଂ ଵିଵିଧାକୃତି ପାଦପାତ୍
ମନର ସ୍ୱରୂପ କର୍ମମୟ, ଏହା ପ୍ରଥମେ ପରମ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ଫୁଲର ସ୍ୱରୂପ ଗନ୍ଧ, ଯାହା ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ତିଆରି ହୁଏ।
କର୍ତୃକର୍ମାଭିଧାନୀହ ଚେତାଂସ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ପଦାତ୍ । ପରସ୍ମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗା ଇଵ ସାଗରାତ୍
ଏଠାରେ ମନ, ଯାହାକୁ କେବେ କର୍ତ୍ତା, କେବେ କର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅବିରତ ପରମ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଯେପରି ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଉଦ୍ଧୃତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତସ୍ମିଂସ୍ ତୁ ଜୀଵସଞ୍ଜ୍ଞାନି ତାନି ତୁ । ସ୍ଫୁରିତ୍ଵା ପ୍ରଵିଲୀଯନ୍ତେ ତରଙ୍ଗା ଇଵ ସାଗରେ
ଯେଉଁମାନେ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ତରଙ୍ଗମାନେ; ଉଠିଆସି, ପୁଣି ସେଠିକୁ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସାଗରରେ ମିଶିଯାଏ।
ମନସା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ଯଦ୍ ଯତ୍ ତତ୍ ସଫଲଂ ଭଵେତ୍ । ମନସ୍ଯ୍ ଏଵ ନ କାଯୋତ୍ଥଂ କର୍ତା କର୍ମ ମନସ୍ ତତଃ
ମନେ ଯେ କାମ କରାଯାଏ, ସେଠିଏ ଫଳ ମିଳେ; କାମ କେବଳ ମନରେ ହୁଏ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ—ସେହିପାଇଁ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ, ଦୁହିଁଠିଏ ମନରେ ଅଛି।