ଅତୋ ଭେଦଦଶାଂ ଦୀନାମ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମେଦମ୍ ଏତେ ଜୀଵାଶ୍ ଚ ଵେତି ଵାଚାମ୍ ଅଯଂ ଭ୍ରମଃ
ଏହିପରି, ଭିନ୍ନତାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ—‘ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ଏହେଁ ଜୀବମାନେ’—ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ଭ୍ରମ।
ଇତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ନିରାସଙ୍ଗାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜଗତ୍ । ତଜ୍ଜଂ ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ ଗତଂ ଦୁରଵବୋଧତଃ
ଏଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, କେବଳ ଏହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ମେରୁମନ୍ଦରସଙ୍କାଶା ବହଵୋ ଜୀଵରାଶଯଃ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ସଂଲୀନାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପରେ ପଦେ
ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପରି ଅନେକ ଜୀବମାନେ ଏହି ପରମ ପଦରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁନି ସେଠାରେ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅନାଦ୍ଯନ୍ତାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ଜାଯମାନାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ । ନାନାକକୁବ୍ନିକୁଞ୍ଜେଷୁ ପାଦପେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵାଃ
ଅନେକ ଜୀବ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହଜାର ହଜାର ଭାବରେ ଉଦିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖା-ପତାରେ ନୂତନ ପତ୍ର ଫୁଟିଯାଏ।
ଜୀଵୌଘାଶ୍ ଚୋଦ୍ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମଧାଵ୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରାଃ । ତତ୍ରୈଵ ଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯନ୍ତି ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ମଧୁଲତା ଇଵ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଯେପରି ଗଛରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଚାଉଁଥାଏ, ସେଭଳି ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧୁଲତା ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଜସ୍ରଂ କାଲେଷୁ ତ ଏଵାନ୍ଯେ ଚ ଭୂରିଶଃ । ଜାଯନ୍ତେ ଽଥ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ପରସ୍ମିଞ୍ ଜୀଵରାଜଯଃ
କିଛି ଜୀବ ସମୟ ସମୟରେ ସଦା ରହିଥାନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଜୀବମାନଙ୍କର ଜଗତ ଏଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତ ହୁଏ।
ପୁଷ୍ପାମୋଦାଵ୍ ଇଵାଭିନ୍ନୌ ପୁମାନ୍ କର୍ମ ଚ ରାଘଵ । ପରମେଶାତ୍ ସମାଯାତୌ ତତ୍ରୈଵ ଵିଶତଶ୍ ଶନୈଃ
ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଅଲଗା ହୋଇପାରେନି, ରାଘବ, ସେଭଳି ମଣିଷ ଓ କର୍ମ ଦୁହେଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶେଷରେ ସେଠାକୁ ହେଲେ ଶାନ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଇତ୍ଥମ୍ ଏତେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଦୈତ୍ଯୋରଗନରାମରାଃ । ଉଦ୍ଭଵନ୍ଯଗ୍ଭଵାଭାଵୈଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନବ, ସର୍ପ, ମଣିଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ପୁଣିପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛନ୍ତି।
ହେତୁର୍ ଵିହରଣେ ତେଷାମ୍ ଆତ୍ମଵିସ୍ମରଣାଦ୍ ଋତେ । ନ କଶ୍ଚିଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସାଧୋ ଜନ୍ମାଧ୍ଵଫଲଦୋ ଽପରଃ
ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଛଡ଼ା ତାଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମଣର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ହେ ସାଧୁ, ଜନ୍ମର ଫଳ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵିସଂଵାଦିତାର୍ଥଂ ସଦ୍ ଯତ୍ ପ୍ରମାଣିକଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଵୀତରାଗୈର୍ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ତଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅବିଫଳ ଅର୍ଥ ଥିବା, ପ୍ରମାଣିକ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରାଗରହିତ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିବେ, ସେହି କଥାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମହାସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତା ଯେ ଧୀରାସ୍ ସମଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯନ୍ନିଦେଶାଃ ଫଲୋପେତାସ୍ ସାଧଵସ୍ ତ ଉଦାହୃତାଃ
ଯେମାନେ ବଡ଼ ଗୁଣ ଥିବା, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଫଳଦାୟକ, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଇଯଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସକଲା ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ସାଧୁଵୃତ୍ତତଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସର୍ଵଦୈଵାନୁଵର୍ତତେ
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁବେଳେ ଅନୁସରିତ ହୁଏ।
ସାଧୁସଂଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯୋ ନାନୁଵର୍ତତେ । ବହିଷ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ତଂ ସର୍ଵେ ସ ଚ ଦୁଃଖେ ନିମଜ୍ଜତି
ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଇହ ଲୋକେ ଚ ଵେଦେ ଚ ଶ୍ରୁତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ସଦା ପ୍ରଭୋ । ଯଥା କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ପର୍ଯାଯେଣେହ ସଙ୍ଗତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଏବଂ ବେଦରେ ସଦା ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
କର୍ମଣା କ୍ରିଯତେ କର୍ତା କର୍ତ୍ରା କର୍ମ ପ୍ରମୀଯତେ । ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଆମ୍ନାଯୋ ଲୋକେ ଵେଦୋକ୍ତ ଏଷ ସଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ମାପାଯାଏ; ବୀଜ ଓ ଅଂକୁର ଭଳି, ଏହି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ କହାଯାଇଥିବା ପ୍ରଥା।
କର୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ବୀଜାଦ୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରଜାଯତେ କର୍ମ ପୁନର୍ ବୀଜମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରାତ୍
କର୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଠେ। ପ୍ରାଣୀରୁ ପୁଣି କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଂକୁରରୁ ପୁଣି ବିଜ ହୁଏ।
ଯଯା ଵାସନଯା କର୍ମ ଦୀଯତେ ଭଵପଞ୍ଜରେ । ତଦ୍ଵାସନାନୁରୂପେଣ ଫଲଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନର ଏହି ଜଞ୍ଜାଳରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ କଥଂ ନାମ ଜନ୍ମବୀଜେନ କର୍ମଣା । ଵିନୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ବିଜରୁ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ?
ପକ୍ଷେଣାନେନ ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ଜନ୍ମକର୍ମଣୋଃ । ତିରସ୍କୃତା ଜଗଜ୍ଜାତାପ୍ଯ୍ ଅଵିନାଭାଵିତୈତଯୋଃ
ଏହି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ, ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅକାରଣେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜନ୍ମାଦିଷୁ ଫଲେଷୁ ତୁ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ତୀତି ତ୍ଵଯା ଲୋକେ ପ୍ରମାର୍ଜିତମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରେ କର୍ମର ଫଳ ଅଛି ବୋଲି ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛ।
ସଞ୍ଜାତେ ସଙ୍କରେ ଲୋକେ କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅଫଲଦାଯିଷୁ । ମାତ୍ସ୍ଯେ ନ୍ଯାଯେ ଵିଲସତି ନାଶ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଯାଏ ଓ କର୍ମରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଶେଷରେ କେବଳ ନାଶ ହୁଏ।
କିଂ ତତ୍ କୃତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ସ୍ଫାରଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ଏହିପରି କ’ଣ ଘଟେ? ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ମୋର ଏହି ବଡ଼ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ସାଧୁ ରାଘଵ ପୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ତ୍ଵଯା ପ୍ରଶ୍ନମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଯେନ ଭୃଶଂ ଜ୍ଞାନୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ରାଘବ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଭଲ କଥା। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ।
ମନସୋ ଯସ୍ ସମୁନ୍ମେଷଃ କଲାକଲନରୂପତଃ । ଏତତ୍ ତତ୍ କର୍ମଣାଂ ବୀଜଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ଯୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନର ଉଦୟ, ଯାହା ଗଣନା ଓ ମାପିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଦାଣ୍ଡ; ଏହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ମିଳେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ କର୍ମ ଜନ୍ତୂନାଂ ଜୀଵୋ ଦେହତଯା ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁ ମନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେଇଟି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆତ୍ମା ଦେହ ଭାବେ ବସିଥାଏ।
କୁସୁମାମୋଦଯୋର୍ ଭେଦୋ ନ ଯଥା ଭିନ୍ନଯୋର୍ ଇହ । ତଥୈଵ କର୍ମମନସୋର୍ ଭେଦୋ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ଭିନ୍ନଯୋଃ
ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦୁଇଟି ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତଫାତ୍ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଦିଓ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସତରେ କୌଣସି ତଫାତ୍ ନାହିଁ।
କ୍ରିଯାସ୍ପନ୍ଦୋ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କର୍ମେତି କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ମନୋଦେହଃ କର୍ମାତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ହି
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟର ଚଳନ ଅଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ କର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ମନ-ଦେହରୁ ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମରୁ ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।
ନ ସ ଶୈଲୋ ନ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ନ ସା ଦିଙ୍ ନ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଅସ୍ତି ଯତ୍ର ଫଲଂ ନାସ୍ତି କୃତାନାମ୍ ଆତ୍ମକର୍ମଣାମ୍
କୌଣସି ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ବା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଐହିକଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାପି କର୍ମ ଯଦ୍ ରଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ପୌରୁଷୋ ଽସୌ ପରୋ ଯତ୍ନୋ ନ କଦାଚନ ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଜନ୍ମର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କୌଣସି କର୍ମ, ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ୟମ ସହ କରାଯାଇଥାଏ, ସେହି ମାନବ ଚେଷ୍ଟା କେବେ ଫଳହୀନ ହୁଏନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଧୀହ ନେତରତ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଜନତାବୀଜଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ ନେତରତ୍
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନକୁ ଏଠି କର୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ରାଘବ।