ସର୍ଵା ଏଵୋତ୍ଥିତା ରାମ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦୃଶ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣ୍ଯୋ ଯଥା ଭାସ୍କରତେଜସଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦେଖିବାର ଅନୁଭୂତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜେ, ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରୁ ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵା ଦୃଶ୍ଯଦୃଶୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ରୂପତଃ । ଶୀତରଶ୍ମେର୍ ଇଵ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ସ୍ଵାଲୋକା ଇଵ ତେଜସଃ
ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଏହାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି, ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଆଲୋକ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଏଵମ୍ ଏତା ହି ଲୋକାନାଂ ଜାତଯୋ ଵିଵିଧାଶ୍ରଯାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ସମାଯାନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଵିଶନ୍ତି ଚ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଧାର ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସେଇ ଏକା ଉତ୍ସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଇଠାରେ ପୁନି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରାନ୍ତାଜାତଯଶ୍ ଚିରକାଲିକାଃ । କାଶ୍ଚିତ୍ କତିପଯାତୀତଜନ୍ମରୂପା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
କିଛି ପ୍ରଜାତି ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ରହେ, ଯେଉଁଠିକି କିଛି ମାତ୍ର କିଛି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଜଗତ୍ସୁ ଵିଵିଧେଷୁ ଵିଚିତ୍ରରୂପାସ୍ ତସ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଭଗଵତୋ ଵ୍ଯଵହାରଵତ୍ଯଃ । ଆଯନ୍ତି ଯାନ୍ତି ନିପତନ୍ତି ତଥୋତ୍ପତନ୍ତି ଭୂତଶ୍ରିଯଃ କଣଘଟା ଇଵ ପାଵକୋତ୍ଥାଃ
ଏପରି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଚିତ୍ର ଆକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଉଠନ୍ତି—ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଡ଼ିଯାଏ।
ଅଭିନ୍ନୌ କର୍ମକର୍ତାରୌ ସମମ୍ ଏଵ ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରକଟତାଂ ଯାତୌ ପୁଷ୍ପାମୋଦୌ ତରୋର୍ ଇଵ
କର୍ମ କରୁଥିବା ଏବଂ କର୍ମ ଦୁଇଁଜଣ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସମଭାବରେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛରେ ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ନିଜେଇ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନାମୁକ୍ତେ ଜୀଵା ବ୍ରହ୍ମଣି ନିର୍ମଲେ । ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଵିତତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୀଲିମ୍ନ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରକାଃ
ସମସ୍ତ ଭାବନା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଚମକି ଉଠନ୍ତି, ବିସ୍ତୃତ ନୀଳ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଜନାଚାରୋ ଯତ୍ର ରାଘଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଣ ଉତ୍ପନ୍ନା ଜୀଵା ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଯସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି 'ଜୀବମାନେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧଜନାଚାରେ ଵକ୍ତୁମ୍ ଏଵଂ ନ ଶୋଭନମ୍ । ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣ ଇଦଂ ଜାତଂ ନ ଜାତଂ ଵେତି ରାଘଵ
ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣରେ, ହେ ରାଘବ, 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଛି' କିମ୍ବା 'ଜନ୍ମିନାହିଁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କାଚିଦ୍ ଵା କଲନା ଯାଵନ୍ ନ ନୀତା ରାଘଵ ପ୍ରଥାମ୍ । ଉପଦେଶ୍ଯୋପଦେଶଶ୍ରୀସ୍ ତାଵଲ୍ ଲୋକେ ନ ଶୋଭତେ
ହେ ରାଘବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଧାରଣା କିମ୍ବା ଭାବନା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ଶିକ୍ଷାର ମହିମା ଏହି ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅତୋ ଭେଦଦଶାଂ ଦୀନାମ୍ ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମେଦମ୍ ଏତେ ଜୀଵାଶ୍ ଚ ଵେତି ଵାଚାମ୍ ଅଯଂ ଭ୍ରମଃ
ଏହିପରି, ଭିନ୍ନତାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ—‘ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ଏହେଁ ଜୀବମାନେ’—ଏହି ଭାବନା ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ଭ୍ରମ।
ଇତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ନିରାସଙ୍ଗାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜଗତ୍ । ତଜ୍ଜଂ ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ ଗତଂ ଦୁରଵବୋଧତଃ
ଏଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, କେବଳ ଏହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ମେରୁମନ୍ଦରସଙ୍କାଶା ବହଵୋ ଜୀଵରାଶଯଃ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ସଂଲୀନାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପରେ ପଦେ
ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପରି ଅନେକ ଜୀବମାନେ ଏହି ପରମ ପଦରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁନି ସେଠାରେ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅନାଦ୍ଯନ୍ତାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ଜାଯମାନାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ । ନାନାକକୁବ୍ନିକୁଞ୍ଜେଷୁ ପାଦପେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵାଃ
ଅନେକ ଜୀବ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହଜାର ହଜାର ଭାବରେ ଉଦିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖା-ପତାରେ ନୂତନ ପତ୍ର ଫୁଟିଯାଏ।
ଜୀଵୌଘାଶ୍ ଚୋଦ୍ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ମଧାଵ୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରାଃ । ତତ୍ରୈଵ ଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯନ୍ତି ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ମଧୁଲତା ଇଵ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଯେପରି ଗଛରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଚାଉଁଥାଏ, ସେଭଳି ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧୁଲତା ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଜସ୍ରଂ କାଲେଷୁ ତ ଏଵାନ୍ଯେ ଚ ଭୂରିଶଃ । ଜାଯନ୍ତେ ଽଥ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ପରସ୍ମିଞ୍ ଜୀଵରାଜଯଃ
କିଛି ଜୀବ ସମୟ ସମୟରେ ସଦା ରହିଥାନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଜୀବମାନଙ୍କର ଜଗତ ଏଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତ ହୁଏ।
ପୁଷ୍ପାମୋଦାଵ୍ ଇଵାଭିନ୍ନୌ ପୁମାନ୍ କର୍ମ ଚ ରାଘଵ । ପରମେଶାତ୍ ସମାଯାତୌ ତତ୍ରୈଵ ଵିଶତଶ୍ ଶନୈଃ
ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଅଲଗା ହୋଇପାରେନି, ରାଘବ, ସେଭଳି ମଣିଷ ଓ କର୍ମ ଦୁହେଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶେଷରେ ସେଠାକୁ ହେଲେ ଶାନ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଇତ୍ଥମ୍ ଏତେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଦୈତ୍ଯୋରଗନରାମରାଃ । ଉଦ୍ଭଵନ୍ଯଗ୍ଭଵାଭାଵୈଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନବ, ସର୍ପ, ମଣିଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ପୁଣିପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛନ୍ତି।
ହେତୁର୍ ଵିହରଣେ ତେଷାମ୍ ଆତ୍ମଵିସ୍ମରଣାଦ୍ ଋତେ । ନ କଶ୍ଚିଲ୍ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସାଧୋ ଜନ୍ମାଧ୍ଵଫଲଦୋ ଽପରଃ
ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଛଡ଼ା ତାଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମଣର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ହେ ସାଧୁ, ଜନ୍ମର ଫଳ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵିସଂଵାଦିତାର୍ଥଂ ସଦ୍ ଯତ୍ ପ୍ରମାଣିକଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଵୀତରାଗୈର୍ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ତଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅବିଫଳ ଅର୍ଥ ଥିବା, ପ୍ରମାଣିକ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରାଗରହିତ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିବେ, ସେହି କଥାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମହାସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋପେତା ଯେ ଧୀରାସ୍ ସମଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯନ୍ନିଦେଶାଃ ଫଲୋପେତାସ୍ ସାଧଵସ୍ ତ ଉଦାହୃତାଃ
ଯେମାନେ ବଡ଼ ଗୁଣ ଥିବା, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଫଳଦାୟକ, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଇଯଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସକଲା ସିଦ୍ଧଯେ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍ । ସାଧୁଵୃତ୍ତତଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ସର୍ଵଦୈଵାନୁଵର୍ତତେ
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର ସବୁବେଳେ ଅନୁସରିତ ହୁଏ।
ସାଧୁସଂଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯୋ ନାନୁଵର୍ତତେ । ବହିଷ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ତଂ ସର୍ଵେ ସ ଚ ଦୁଃଖେ ନିମଜ୍ଜତି
ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଇହ ଲୋକେ ଚ ଵେଦେ ଚ ଶ୍ରୁତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ସଦା ପ୍ରଭୋ । ଯଥା କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ପର୍ଯାଯେଣେହ ସଙ୍ଗତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ଏବଂ ବେଦରେ ସଦା ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
କର୍ମଣା କ୍ରିଯତେ କର୍ତା କର୍ତ୍ରା କର୍ମ ପ୍ରମୀଯତେ । ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଆମ୍ନାଯୋ ଲୋକେ ଵେଦୋକ୍ତ ଏଷ ସଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ମାପାଯାଏ; ବୀଜ ଓ ଅଂକୁର ଭଳି, ଏହି ହେଉଛି ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ କହାଯାଇଥିବା ପ୍ରଥା।
କର୍ମଣୋ ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ବୀଜାଦ୍ ଇଵ ନଵାଙ୍କୁରଃ । ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରଜାଯତେ କର୍ମ ପୁନର୍ ବୀଜମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରାତ୍
କର୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜରୁ ନୂତନ ଅଂକୁର ଉଠେ। ପ୍ରାଣୀରୁ ପୁଣି କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଂକୁରରୁ ପୁଣି ବିଜ ହୁଏ।
ଯଯା ଵାସନଯା କର୍ମ ଦୀଯତେ ଭଵପଞ୍ଜରେ । ତଦ୍ଵାସନାନୁରୂପେଣ ଫଲଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନର ଏହି ଜଞ୍ଜାଳରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ କଥଂ ନାମ ଜନ୍ମବୀଜେନ କର୍ମଣା । ଵିନୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ବିଜରୁ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ?
ପକ୍ଷେଣାନେନ ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ଜନ୍ମକର୍ମଣୋଃ । ତିରସ୍କୃତା ଜଗଜ୍ଜାତାପ୍ଯ୍ ଅଵିନାଭାଵିତୈତଯୋଃ
ଏହି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ, ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅକାରଣେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜନ୍ମାଦିଷୁ ଫଲେଷୁ ତୁ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍ ଅସ୍ତୀତି ତ୍ଵଯା ଲୋକେ ପ୍ରମାର୍ଜିତମ୍
କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରେ କର୍ମର ଫଳ ଅଛି ବୋଲି ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛ।