ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତଃ କ୍ଷାରେ ଽପି ହି ରସାଯନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ପରାଂ ତୃପ୍ତିଂ ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ଦୃପ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଲୁଣାପାଣିରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖି ଓ ପିଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଗର୍ବରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତୋ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅପି ମହାଵନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୁନାତି ଲୂତ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ ଆରୋପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ମନ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହାକୁ ଚାହିଲେ କାଟିଦେଉଛି, ଚାହିଲେ ଉଠାଇ ନେଉଛି, ଏବଂ ପୁଣି ଚାହିଲେ ଆଉଥରେ ଥାପିଦେଉଛି।
ଇତ୍ଥଂ ଯଦ୍ ଏଵ ପରିକଲ୍ପଯତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରିପଶ୍ଯତି ତାତ ଚେତଃ । ନାସଜ୍ ଜଗନ୍ ନ ଚ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯ ନୂନମ୍ ଏନାଂ ଦୃଶଂ ଵିଵିଧଭେଦଵତୀଂ ଜହୀହି
ଏଭଳି ମନ ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠିକି ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଥାଏ, ପ୍ରିୟ ରାମ, ଏହି ଜଗତ୍ ସତ୍ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡିଦେ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନାମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରାମ ତରଙ୍ଗାନାମ୍ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍
ତେଣୁ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
କାଶ୍ଚିଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଢ୍ଯାଃ ପତନ୍ତି ଵନପର୍ଣଵତ୍ । କର୍ମଵାତ୍ଯା ପରିଭ୍ରାନ୍ତା ଲୁଠନ୍ତି ଗିରିକୁକ୍ଷିଷୁ
କିଛି ଜୀବ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲର ପତ୍ର ପରି କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ଘୁରିଘୁରି ଲୁଠିଯାନ୍ତି।
ଅପ୍ରମେଯଭଵାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ ସନ୍ତତାଜ୍ଞାନମୋହିତାଃ । ଚିରଜାତା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ବହୁକଲ୍ପଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପରିମାପ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିରତ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁହଁ ଦେଇ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ବହୁଦିନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଶତଶତ କଳ୍ପ ଧରି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିତ୍ କତିପଯାତୀତମନୋରମଭଵାନ୍ତରାଃ । ଵିହରନ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଶୁଭକର୍ମପରାଯଣାଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ କିଛି ଆନନ୍ଦମୟ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞାନାଃ ପରମ୍ ଏଵ ପଦଂ ଗତାଃ । ଵାତୋଦ୍ଧୂତାଃ ପଯୋମଧ୍ଯଂ ସାମୁଦ୍ରା ଇଵ ବିନ୍ଦଵଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ ସର୍ଵବୀଜାନାମ୍ ଇତି ହି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଭଙ୍ଗୁରା ଭଵରାଗିଣୀ
ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରୁ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ।
ଵାସନା ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଵୈଧୁର୍ଯଜ୍ଵରଧାରିଣୀ । ଅନନ୍ତସଙ୍କଟାନର୍ଥକାର୍ଯସଙ୍କରକାରିଣୀ
ବାସନା ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ ଓ ଅସମତାର ଜ୍ୱର ରହିଛି, ସେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଖରାପ କାମର ମିଶ୍ରଣ ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଦିଗ୍ଦେଶକାଲାନ୍ତଶୈଲକନ୍ଦରଚାରିଣୀ । ରଚିତୋତ୍ତମଵୈଚିତ୍ର୍ଯା ଵିହିତାଵର୍ତସମ୍ଭ୍ରମା
ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତାରେ ଗଠିତ, ଏହା ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଏଷା ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜୀର୍ଣଵଲ୍ଲୀ ସମ୍ଯକ୍ସମାଲୋକକୁଠାରକୃତ୍ତା । ଵିଲୀନଵିକ୍ଷୁବ୍ଧମନଶ୍ଶରୀରା ଭୂଯୋ ନ ସଂରୋହତି ରାମଭଦ୍ର
ହେ ରାମଭଦ୍ର, ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ବଢ଼ିଥିବା ଓ ଜରାପିଡ଼ିତ ଲତା, ଯଦି ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନର କୁଠାରି ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ତେବେ ମନ ଓ ଦେହ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଲିନ୍ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଏହା ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏନା।
ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ ଵିଭାଗୋ ଽଯଂ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଭିନ୍ନତା କେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ।
ଇତ୍ଥମ୍ପ୍ରଥମତୋତ୍ପନ୍ନୋ ଯୋ ଽସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ହି ଜନ୍ମନି । ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ତସ୍ଯ ପ୍ରଥମୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତାନାମ୍ନୀ ଶୁଭାଭ୍ଯାସସମୁଦ୍ଭଵା । ଶୁଭଲୋକାଶ୍ରଯା ସା ଚ ଶୁଭକାର୍ଯାନୁବନ୍ଧିନୀ
ଏହି 'ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମକ ଅବସ୍ଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଶୁଭ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ରହିଥାଏ।
ସା ଚେଦ୍ ଵିଚିତ୍ରସଂସାରଵାସନାଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଭାଵୈଃ କତିପଯୈର୍ ମୋକ୍ଷମ୍ ଈଯୁଷୀ ଗୁଣପୀଵରୀ
ଯଦି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଚଳିଥାଏ, କିଛି ଉତ୍ତମ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗୁଣରେ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ।
ତାଦୃକ୍ଫଲପ୍ରଦାନୈକକାର୍ଯାକାର୍ଯାନୁମାନଦା । ତେନ ରାଜସସତ୍ତ୍ଵେତି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସା କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଏହା ଯେପରି ଫଳ ଦେଉଛି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳର ଆଧାରରେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅଥ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ରସଂସାରଵାସନାଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଅତ୍ଯନ୍ତକଲୁଷା ଜନ୍ମସହସ୍ରୈର୍ ଜ୍ଞାନଭାଗିନୀ
ଯଦି ଏହି ଚେତନା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ,
ତାଦୃକ୍ଫଲପ୍ରଦାନୈକଧର୍ମାଧର୍ମାନୁମାନଦା । ଅସାଵ୍ ଅଧମସତ୍ତ୍ଵେତି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସା କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଏପରି ଫଳ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ନିମ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସୈଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତିଗାନନ୍ତଜନ୍ମଵୃନ୍ଦାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ସନ୍ଦିଗ୍ଧମୋକ୍ଷା ଯଦି ତତ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଽତ୍ଯନ୍ତତାମସୀ
ଯଦି ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ସେହିପରି ଚେତନାକୁ 'ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମସିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନଦ୍ଯତନଜନ୍ମାତ୍ତମତିସ୍ ତାଦୃଶକାରଣା । ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ମଧ୍ଯମା ପୁଂସୋ ରାମ ଦ୍ଵିତ୍ରିଭଵାନ୍ତରା
ହେ ରାମ, ଏପରି ମୂଢ଼ତା ଏହି ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଜନ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵତ୍କାର୍ଯାନୁଗା ଲୋକେ ରାଜସୀ ରାଜସତ୍ତମ । ଅଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟଜନ୍ମାଧ୍ଵା ସୋଚ୍ଯତେ କୃତବୁଦ୍ଧିଭିଃ
ଏହିପରି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାରରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଓ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏହି ରାଜସୀ ପଥକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ସା ହି ତଜ୍ଜନ୍ମମାତ୍ରେଣ ମୋକ୍ଷଯୋଗ୍ଯା ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ । ତାଦୃକ୍କାର୍ଯାନୁମାନେନ ପ୍ରୋକ୍ତା ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକୀ
କାରଣ, ଏହିପରି ଜନ୍ମ ମାତ୍ରରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାକୁ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନୁମାନ କରି ତାକୁ ରାଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୈଵ ଚେଦ୍ ଇତରୈର୍ ଅଲ୍ପୈର୍ ଜନ୍ମଭିର୍ ମୋକ୍ଷଭାଗିନୀ । ତତ୍ ତାଦୃଶୀ ହି ସା ତଜ୍ଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ରାଜସରାଜସୀ
ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ଅଳ୍ପ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏପରି ଜଣେକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜସ-ରାଜସୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସୈଵ ଜନ୍ମଶତୈର୍ ମୋକ୍ଷଭାଗିନୀ ଚେଚ୍ ଚିରୈଷିଣୀ । ତଦ୍ ଉକ୍ତା ତାଦୃଗାରମ୍ଭା ସଦ୍ଭୀ ରାଜସତାମସୀ
ଯଦି ସେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏପରି ଆରମ୍ଭ ଥିବାକୁ ସଦ୍ଲୋକେ ରାଜସ-ତାମସୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସୈଵ ସନ୍ଦିଗ୍ଧମୋକ୍ଷା ଚେତ୍ ସହସ୍ରୈର୍ ଅପି ଜନ୍ମନାମ୍ । ତଦ୍ ଉକ୍ତା ତାଦୃଗାରମ୍ଭା ରାଜସାତ୍ଯନ୍ତତାମସୀ
ଯଦି ସେ ସନ୍ଦେହ ରହିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ତେବେ ଏହିପରି ଆରମ୍ଭ ଥିବାକୁ ରାଜସ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭୁକ୍ତଜନ୍ମସହସ୍ରା ତୁ ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ନୃଣାମ୍ । ଚିରମୋକ୍ଷା ହି କଥିତା ତାମସୀ ସା ମହର୍ଷିଭିଃ
ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମନରେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତିକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାମସୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ତଜ୍ଜନ୍ମନୈଵ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଭାଗିନୀ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ ତାମସସତ୍ତ୍ଵେତି ତାଦୃଗାରମ୍ଭଶଂସିନୀ
ଯଦି ସେଉଁଠି ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ତାମସ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହିପରି ଆରମ୍ଭକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି।
ଭାଵୈଃ କତିପଯୈର୍ ମୋକ୍ଷଭାଗିନୀ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତମୋରାଜସରୂପେତି ତାଦୃଶୈର୍ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଭିଃ
ଯଦି କେବଳ କିଛି ଭାବଧାରା ଦ୍ୱାରା ସେ ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହିପରି ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେକୁ ତାମସ ଓ ରାଜସ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୂର୍ଵଂ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଢ୍ଯା ପୁରୋ ଜନ୍ମଶତୈର୍ ଅପି । ମୋକ୍ଷଯୋଗ୍ଯା ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ ତାମସତାମସୀ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ହଜାର ହଜାର ବା ସେଠାରେ ଶତାଧିକ ଜନ୍ମ ଧରି ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ତୟାରି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରମୟ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ନୁହଁନ୍ତି।