ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵ ଶାପାଃ ପାପଦୃଶସ୍ ତଥା । ନ ଖଣ୍ଡଯନ୍ତି ତାନ୍ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରାଘାତାଶ୍ ଶିଲାମ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନେଠାରେ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମଳ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରର ଆଘାତ ପାଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ଵାପି ଖଣ୍ଡିତାଃ କେଚିଚ୍ ଛାପାଦ୍ଯୈର୍ ଆଧିସାଯକୈଃ । ସ୍ଵଵିଵେକାକ୍ଷମଂ ତେଷାଂ ମନୋ ମନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅପୌରୁଷମ୍
ଯେଉଁ କେହି ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ବିବେକ ହୀନ ଓ ଶକ୍ତି ନଥିବା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ନ କଦାଚନ ସଂସାରେ ସାଵଧାନମନା ମନାକ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି କଶ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୋଷଜାଲୈଃ ଖଲୀକୃତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ବି ସାବଧାନ ମନ କିଛି ଦୋଷର ଜାଳରେ ଆବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କେହି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନସୈଵ ମନସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୌରୁଷେଣ ପୁମାନ୍ ଇହ । ସ୍ଵକମ୍ ଏଵ ସ୍ଵକେନୈଵ ଯୋଜଯେତ୍ ପାଵନେ ପଥି
ଏହିଠାରେ, ମନେ ମନେ ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ, ମଣିଷ ନିଜର ମନକୁ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଭାତଂ ଯଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ତଥାରୂପଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନଃ ପୀନଂ ବାଲଵେତାଲଵନ୍ ମୁନେ
ଯାହା କିଛି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ତାଙ୍କର ଆସଲ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନ ଭରିଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତମାନେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସସ୍ଯାନୁପଦଂ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉଜ୍ଝତି । କୁଲାଲକର୍ମାନୁପଦଂ ଘଟୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡତାମ୍ ଇଵ
ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହିଠାରେ ତାହାର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ମାଟି ଦେଉଥିବା କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ହାତରେ ଘଡ଼ା ଯେପରି ପୁଣି ମାଟି ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି।
ପ୍ରତିଭାତାର୍ଥତାମ୍ ଏତି କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନୋ ମୁନେ । ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ଵାରି ଯଥା ତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗତାମ୍
ମୁନି, ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ଦୃଶ୍ୟର ଗୁଣକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରେ; ଯେପରି କେବଳ ହଲଚଳ ଥିବା ପାଣି ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ।
ଅନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣ ସୂର୍ଯବିମ୍ବେ ଽପି ଯାମିନୀମ୍ । ମନଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଶୁଦ୍ଧାକ୍ଷଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ଦ୍ଵିତାମ୍ ଇଵ
ମନେ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତଳେ ମଧ୍ୟ ରାତି ଦେଖିପାରେ; ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖେ, ସେପରି।
ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଫଲୀଭୂତମ୍ ଇଦଂ ମନଃ । ସହ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ମନେ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେହି କଥା ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚୈତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖାଶତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାହମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଦଗ୍ଧଂ ଚ ପରିତପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦେଖିଲେ, ମନେ ଜଳନ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ପୋଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ ପାଏ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତଃ କ୍ଷାରେ ଽପି ହି ରସାଯନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ପରାଂ ତୃପ୍ତିଂ ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ଦୃପ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଲୁଣାପାଣିରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖି ଓ ପିଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଗର୍ବରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତୋ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅପି ମହାଵନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୁନାତି ଲୂତ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ ଆରୋପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ମନ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହାକୁ ଚାହିଲେ କାଟିଦେଉଛି, ଚାହିଲେ ଉଠାଇ ନେଉଛି, ଏବଂ ପୁଣି ଚାହିଲେ ଆଉଥରେ ଥାପିଦେଉଛି।
ଇତ୍ଥଂ ଯଦ୍ ଏଵ ପରିକଲ୍ପଯତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରିପଶ୍ଯତି ତାତ ଚେତଃ । ନାସଜ୍ ଜଗନ୍ ନ ଚ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯ ନୂନମ୍ ଏନାଂ ଦୃଶଂ ଵିଵିଧଭେଦଵତୀଂ ଜହୀହି
ଏଭଳି ମନ ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠିକି ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଥାଏ, ପ୍ରିୟ ରାମ, ଏହି ଜଗତ୍ ସତ୍ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡିଦେ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନାମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରାମ ତରଙ୍ଗାନାମ୍ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍
ତେଣୁ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
କାଶ୍ଚିଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଢ୍ଯାଃ ପତନ୍ତି ଵନପର୍ଣଵତ୍ । କର୍ମଵାତ୍ଯା ପରିଭ୍ରାନ୍ତା ଲୁଠନ୍ତି ଗିରିକୁକ୍ଷିଷୁ
କିଛି ଜୀବ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲର ପତ୍ର ପରି କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ଘୁରିଘୁରି ଲୁଠିଯାନ୍ତି।
ଅପ୍ରମେଯଭଵାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ ସନ୍ତତାଜ୍ଞାନମୋହିତାଃ । ଚିରଜାତା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ବହୁକଲ୍ପଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପରିମାପ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିରତ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁହଁ ଦେଇ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ବହୁଦିନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଶତଶତ କଳ୍ପ ଧରି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିତ୍ କତିପଯାତୀତମନୋରମଭଵାନ୍ତରାଃ । ଵିହରନ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଶୁଭକର୍ମପରାଯଣାଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ କିଛି ଆନନ୍ଦମୟ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞାନାଃ ପରମ୍ ଏଵ ପଦଂ ଗତାଃ । ଵାତୋଦ୍ଧୂତାଃ ପଯୋମଧ୍ଯଂ ସାମୁଦ୍ରା ଇଵ ବିନ୍ଦଵଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ ସର୍ଵବୀଜାନାମ୍ ଇତି ହି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଭଙ୍ଗୁରା ଭଵରାଗିଣୀ
ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରୁ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ।
ଵାସନା ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଵୈଧୁର୍ଯଜ୍ଵରଧାରିଣୀ । ଅନନ୍ତସଙ୍କଟାନର୍ଥକାର୍ଯସଙ୍କରକାରିଣୀ
ବାସନା ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ ଓ ଅସମତାର ଜ୍ୱର ରହିଛି, ସେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଖରାପ କାମର ମିଶ୍ରଣ ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଦିଗ୍ଦେଶକାଲାନ୍ତଶୈଲକନ୍ଦରଚାରିଣୀ । ରଚିତୋତ୍ତମଵୈଚିତ୍ର୍ଯା ଵିହିତାଵର୍ତସମ୍ଭ୍ରମା
ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତାରେ ଗଠିତ, ଏହା ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଏଷା ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜୀର୍ଣଵଲ୍ଲୀ ସମ୍ଯକ୍ସମାଲୋକକୁଠାରକୃତ୍ତା । ଵିଲୀନଵିକ୍ଷୁବ୍ଧମନଶ୍ଶରୀରା ଭୂଯୋ ନ ସଂରୋହତି ରାମଭଦ୍ର
ହେ ରାମଭଦ୍ର, ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ବଢ଼ିଥିବା ଓ ଜରାପିଡ଼ିତ ଲତା, ଯଦି ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନର କୁଠାରି ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ତେବେ ମନ ଓ ଦେହ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଲିନ୍ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଏହା ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏନା।
ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ ଵିଭାଗୋ ଽଯଂ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଭିନ୍ନତା କେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ।
ଇତ୍ଥମ୍ପ୍ରଥମତୋତ୍ପନ୍ନୋ ଯୋ ଽସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ହି ଜନ୍ମନି । ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ତସ୍ଯ ପ୍ରଥମୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତାନାମ୍ନୀ ଶୁଭାଭ୍ଯାସସମୁଦ୍ଭଵା । ଶୁଭଲୋକାଶ୍ରଯା ସା ଚ ଶୁଭକାର୍ଯାନୁବନ୍ଧିନୀ
ଏହି 'ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମକ ଅବସ୍ଥା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଶୁଭ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ରହିଥାଏ।
ସା ଚେଦ୍ ଵିଚିତ୍ରସଂସାରଵାସନାଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଭାଵୈଃ କତିପଯୈର୍ ମୋକ୍ଷମ୍ ଈଯୁଷୀ ଗୁଣପୀଵରୀ
ଯଦି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତି ସହିତ ଚଳିଥାଏ, କିଛି ଉତ୍ତମ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗୁଣରେ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ।
ତାଦୃକ୍ଫଲପ୍ରଦାନୈକକାର୍ଯାକାର୍ଯାନୁମାନଦା । ତେନ ରାଜସସତ୍ତ୍ଵେତି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସା କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଏହା ଯେପରି ଫଳ ଦେଉଛି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳର ଆଧାରରେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅଥ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ରସଂସାରଵାସନାଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଅତ୍ଯନ୍ତକଲୁଷା ଜନ୍ମସହସ୍ରୈର୍ ଜ୍ଞାନଭାଗିନୀ
ଯଦି ଏହି ଚେତନା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାଏ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ,
ତାଦୃକ୍ଫଲପ୍ରଦାନୈକଧର୍ମାଧର୍ମାନୁମାନଦା । ଅସାଵ୍ ଅଧମସତ୍ତ୍ଵେତି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସା କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଏପରି ଫଳ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିବା ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ନିମ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସୈଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତିଗାନନ୍ତଜନ୍ମଵୃନ୍ଦାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ସନ୍ଦିଗ୍ଧମୋକ୍ଷା ଯଦି ତତ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଽତ୍ଯନ୍ତତାମସୀ
ଯଦି ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ସେହିପରି ଚେତନାକୁ 'ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମସିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।