ଯଥା ଯଥାସୌ ଯତତେ ମନୋଦେହୋ ହି ଦେହିନାମ୍ । ତଥା ତଥାସୌ ଭଵତି ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯଫଲୈକଭାକ୍
ମନ ଦେହ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେହିପରି ଏହା ନିଜ ନିଶ୍ଚୟର ଫଳକୁ ଏକା ଉପଭୋଗ କରେ।
ସଫଲୋ ମାଂସଦେହସ୍ଯ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ପୌରୁଷକ୍ରମଃ । ମନୋଦେହସ୍ଯ ସଫଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ସ୍ଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ମାଂସ ଦେହର କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା କେବେଉଁ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ଦେହର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ।
ପଵିତ୍ରମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ଚେତସା ଯସ୍ ସ୍ମରନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ନିଷ୍ଫଲାସ୍ ତତ୍ର ଶାପାଦ୍ଯାଶ୍ ଶିଲାଯାମ୍ ଇଵ ସାଯକାଃ
ଯେଉଁଠି ମନ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠାରେ ଶାପ ଓ ଏହାଭଳି କିଛି କାମ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଶିଳା ଉପରେ ତୀର କିଛି କରିପାରେନାହିଁ।
ପତତ୍ଵ୍ ଅମ୍ଭସି ଵହ୍ନୌ ଵା କର୍ଦମେ ଵା କଲେଵରମ୍ । ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତଦ୍ ଏଵାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଦେହ ଜଳ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କାଦିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ମନ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହିଟିକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ପୌରୁଷାତିଶଯସ୍ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦଜଃ । ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ଫଲଂ ମନୋ ହି ମନସୋ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଦମନ କରି ଯେଉଁ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରୟାସ ହୁଏ, ତାହା ଅବିରୋଧରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ମନ ମାନେ ମନକୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ମୁନି।
ପୌରୁଷେଣ ବଲେନାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯାମଯମ୍ । କୃତ୍ରିମେନ୍ଦ୍ରେଣ ଦୁଃଖାର୍ତିର୍ ନ ଦୃଷ୍ଟା ଶାସନାସ୍ଵ୍ ଅପି
ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ମନକୁ ସୁଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏହି ମନେ ଦୁଃଖ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ପୌରୁଷେଣ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନୀରାଗଂ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍ । ମାଣ୍ଡଵ୍ଯେନ ଜିତାଃ କ୍ଲେଶାଶ୍ ଶୂଲପ୍ରାନ୍ତେ ଽପି ତିଷ୍ଠତା
ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ରାଗ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଋଷି ଶୂଳ ଶିରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟକୁ ଜିତିପାରିଲେ।
ଅନ୍ଧକୂପେ ସ୍ଥିତେନାପି ମାନସୈର୍ ଯଜ୍ଞସଞ୍ଚଯୈଃ । ଋଷିଣା ଦୀର୍ଘତପସା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈବୁଧଂ ପୁରମ୍
ଅନ୍ଧକାର କୁଆଁରେ ରହିଥିବା ଋଷି ମନରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦୀର୍ଘ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦୋଃ ପୁତ୍ରୈର୍ ନରୈର୍ ଏଵ ପୁରୁଷାଧ୍ଯଵସାଯତଃ । ଧ୍ଯାନେନ ବ୍ରହ୍ମତା ପ୍ରାପ୍ତା ଯା ମଯାପି ନ ଖଣ୍ଡ୍ଯତେ
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମାନବମାନେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅପହାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ସାଵଧାନା ଯେ ଧୀରାସ୍ ସୁରମହର୍ଷଯଃ । ଚିତ୍ତାତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଧୈର୍ୟ ଓ ସାବଧାନ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତା ଓ ମହାଋଷିମାନେ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନ ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵ ଶାପାଃ ପାପଦୃଶସ୍ ତଥା । ନ ଖଣ୍ଡଯନ୍ତି ତାନ୍ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରାଘାତାଶ୍ ଶିଲାମ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନେଠାରେ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମଳ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରର ଆଘାତ ପାଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ଵାପି ଖଣ୍ଡିତାଃ କେଚିଚ୍ ଛାପାଦ୍ଯୈର୍ ଆଧିସାଯକୈଃ । ସ୍ଵଵିଵେକାକ୍ଷମଂ ତେଷାଂ ମନୋ ମନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅପୌରୁଷମ୍
ଯେଉଁ କେହି ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ବିବେକ ହୀନ ଓ ଶକ୍ତି ନଥିବା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ନ କଦାଚନ ସଂସାରେ ସାଵଧାନମନା ମନାକ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି କଶ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୋଷଜାଲୈଃ ଖଲୀକୃତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ବି ସାବଧାନ ମନ କିଛି ଦୋଷର ଜାଳରେ ଆବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କେହି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନସୈଵ ମନସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୌରୁଷେଣ ପୁମାନ୍ ଇହ । ସ୍ଵକମ୍ ଏଵ ସ୍ଵକେନୈଵ ଯୋଜଯେତ୍ ପାଵନେ ପଥି
ଏହିଠାରେ, ମନେ ମନେ ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ, ମଣିଷ ନିଜର ମନକୁ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଭାତଂ ଯଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ତଥାରୂପଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନଃ ପୀନଂ ବାଲଵେତାଲଵନ୍ ମୁନେ
ଯାହା କିଛି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ତାଙ୍କର ଆସଲ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନ ଭରିଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତମାନେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସସ୍ଯାନୁପଦଂ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉଜ୍ଝତି । କୁଲାଲକର୍ମାନୁପଦଂ ଘଟୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡତାମ୍ ଇଵ
ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହିଠାରେ ତାହାର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ମାଟି ଦେଉଥିବା କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ହାତରେ ଘଡ଼ା ଯେପରି ପୁଣି ମାଟି ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି।
ପ୍ରତିଭାତାର୍ଥତାମ୍ ଏତି କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନୋ ମୁନେ । ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ଵାରି ଯଥା ତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗତାମ୍
ମୁନି, ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ଦୃଶ୍ୟର ଗୁଣକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରେ; ଯେପରି କେବଳ ହଲଚଳ ଥିବା ପାଣି ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ।
ଅନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣ ସୂର୍ଯବିମ୍ବେ ଽପି ଯାମିନୀମ୍ । ମନଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଶୁଦ୍ଧାକ୍ଷଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ଦ୍ଵିତାମ୍ ଇଵ
ମନେ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତଳେ ମଧ୍ୟ ରାତି ଦେଖିପାରେ; ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖେ, ସେପରି।
ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଫଲୀଭୂତମ୍ ଇଦଂ ମନଃ । ସହ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ମନେ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେହି କଥା ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚୈତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖାଶତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାହମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଦଗ୍ଧଂ ଚ ପରିତପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦେଖିଲେ, ମନେ ଜଳନ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ପୋଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ ପାଏ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତଃ କ୍ଷାରେ ଽପି ହି ରସାଯନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ପରାଂ ତୃପ୍ତିଂ ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ଦୃପ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଲୁଣାପାଣିରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖି ଓ ପିଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଗର୍ବରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚେତୋ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅପି ମହାଵନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୁନାତି ଲୂତ୍ଵା ଚ ପୁନର୍ ଆରୋପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ମନ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହାକୁ ଚାହିଲେ କାଟିଦେଉଛି, ଚାହିଲେ ଉଠାଇ ନେଉଛି, ଏବଂ ପୁଣି ଚାହିଲେ ଆଉଥରେ ଥାପିଦେଉଛି।
ଇତ୍ଥଂ ଯଦ୍ ଏଵ ପରିକଲ୍ପଯତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରିପଶ୍ଯତି ତାତ ଚେତଃ । ନାସଜ୍ ଜଗନ୍ ନ ଚ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯ ନୂନମ୍ ଏନାଂ ଦୃଶଂ ଵିଵିଧଭେଦଵତୀଂ ଜହୀହି
ଏଭଳି ମନ ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠିକି ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଥାଏ, ପ୍ରିୟ ରାମ, ଏହି ଜଗତ୍ ସତ୍ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡିଦେ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନାମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରାମ ତରଙ୍ଗାନାମ୍ ଇଵାର୍ଣଵାତ୍
ତେଣୁ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
କାଶ୍ଚିଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଢ୍ଯାଃ ପତନ୍ତି ଵନପର୍ଣଵତ୍ । କର୍ମଵାତ୍ଯା ପରିଭ୍ରାନ୍ତା ଲୁଠନ୍ତି ଗିରିକୁକ୍ଷିଷୁ
କିଛି ଜୀବ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲର ପତ୍ର ପରି କର୍ମର ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ଘୁରିଘୁରି ଲୁଠିଯାନ୍ତି।
ଅପ୍ରମେଯଭଵାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ ସନ୍ତତାଜ୍ଞାନମୋହିତାଃ । ଚିରଜାତା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ବହୁକଲ୍ପଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପରିମାପ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିରତ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁହଁ ଦେଇ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ବହୁଦିନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଶତଶତ କଳ୍ପ ଧରି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିତ୍ କତିପଯାତୀତମନୋରମଭଵାନ୍ତରାଃ । ଵିହରନ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଶୁଭକର୍ମପରାଯଣାଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ କିଛି ଆନନ୍ଦମୟ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞାନାଃ ପରମ୍ ଏଵ ପଦଂ ଗତାଃ । ଵାତୋଦ୍ଧୂତାଃ ପଯୋମଧ୍ଯଂ ସାମୁଦ୍ରା ଇଵ ବିନ୍ଦଵଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ ସର୍ଵବୀଜାନାମ୍ ଇତି ହି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଭଙ୍ଗୁରା ଭଵରାଗିଣୀ
ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରୁ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ।
ଵାସନା ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଵୈଧୁର୍ଯଜ୍ଵରଧାରିଣୀ । ଅନନ୍ତସଙ୍କଟାନର୍ଥକାର୍ଯସଙ୍କରକାରିଣୀ
ବାସନା ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ ଓ ଅସମତାର ଜ୍ୱର ରହିଛି, ସେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଖରାପ କାମର ମିଶ୍ରଣ ଦେଇଥାଏ।