ଅଥ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵା ଦେହଃ କେଵଲଂ ଚେତସୋହିତଃ । ମୁଧାନୁଭୂଯତେ ସ୍ଵପ୍ନମୃଗତୃଷ୍ଣାଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍
କିମ୍ବା ଦେହ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ, କେବଳ ମନ ସହିତ ଜଡିତ ଅଛି, ଏହା ଭ୍ରମରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନ, ମୃଗମରୀଚିକା କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି।
ଏକନାଶେ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏଵ ନାଶୋ ଽତ୍ରାଭ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ । ଅଵଶ୍ଯଭାଵୀ ତୁ ମନୋନାଶେ ଦେହପରିକ୍ଷଯଃ
ଏଠାରେ ଏକଟି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହର ଶେଷ ହେବା ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ।
ମନଶ୍ ଶାପାଦିଭିର୍ ଦୋଷୈଃ କଥଂ ନାକ୍ରମ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । କଥମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ ଵାପି ବ୍ରୂହି ମେ ପରମେଶ୍ଵର
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମନ କିପରି ଶାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିପରି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ? ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍କୋଶେ ଶୁଭକର୍ମାନୁପାତିନା । ଯତ୍ ପୌରୁଷେଣ ଶୁଦ୍ଧେନ ନ ସମାସାଦ୍ଯତେ ଜନୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାସରେ ଲୋକେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାଵରାନ୍ତଂ ଚ ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଜାତଯଃ । ସର୍ଵା ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵିଶରୀରାଶ୍ ଶରୀରିଣାମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଡ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାତି ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁବେଳେ ଦୁଇଟି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ଏକଂ ମନଶ୍ଶରୀରଂ ତୁ କ୍ଷିପ୍ରକାରି ସ୍ଥିତଂ ଚଲମ୍ । ଅକିଞ୍ଚିତ୍କରମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ତୁ ଶରୀରଂ ମାଂସନିର୍ମିତମ୍
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ମନର ଦେହ, ଯାହା ଖୁବ ତ୍ୱରିତ ଚଳିଥାଏ, ଅସ୍ଥିର ଓ କିଛି କାମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମାଂସରୁ ତିଆରି ଦେହ।
ଯତ୍ର ମାଂସମଯଃ କାଯସ୍ ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ଵଶଙ୍ଗତଃ । ସର୍ଵୈର୍ ଆଯାସ୍ଯତେ ଶାପୈସ୍ ତଥାଧିଵ୍ଯାଧିସଞ୍ଚଯୈଃ
ଏହି ମାଂସର ଦେହ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହେ, ଏବଂ ଶାପ ଓ ରୋଗର ସଂଚୟରେ ସଦା ପୀଡିତ ହୁଏ।
ମୂକପ୍ରାଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଶକ୍ତୋ ଽସୌ ଦୀନଃ କ୍ଷଣଵିନଶ୍ଵରଃ । ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରାମ୍ବୁଚପଲୋ ଦେଵାଦିଵିଵଶସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ମନ ଦୁଃଖିତ, ଅଶକ୍ତ, ମୁକବନ୍ଧ ଭଳି ଅପରାଗ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ଭଳି ଅସ୍ଥିର, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଯେପରି, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ମନୋ ନାମ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ଯଃ କାଯଃ କାଯଵତାମ୍ ଇହ । ସ ଆଯତ୍ତୋ ଽପି ନାଯତ୍ତୋ ଭୂତାନାଂ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ଅଛି; ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତିନି ଜଗତରେ କାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର ନୁହେଁ।
ପୌରୁଷଂ ସ୍ଵମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଯଦି ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଗମ୍ଯୋ ଽସୌ ଦୁଃଖାନାଂ ତଦ୍ ଅନିନ୍ଦିତଃ
ଯଦି କେହି ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ଼ ସାହସରେ ଆତ୍ମବଳକୁ ଧରିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦୁଃଖରୁ ଦୂରେ ରହି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହୋଇ ରହେ।
ଯଥା ଯଥାସୌ ଯତତେ ମନୋଦେହୋ ହି ଦେହିନାମ୍ । ତଥା ତଥାସୌ ଭଵତି ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯଫଲୈକଭାକ୍
ମନ ଦେହ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେହିପରି ଏହା ନିଜ ନିଶ୍ଚୟର ଫଳକୁ ଏକା ଉପଭୋଗ କରେ।
ସଫଲୋ ମାଂସଦେହସ୍ଯ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ପୌରୁଷକ୍ରମଃ । ମନୋଦେହସ୍ଯ ସଫଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ସ୍ଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ମାଂସ ଦେହର କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା କେବେଉଁ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମନ ଦେହର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ।
ପଵିତ୍ରମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ଚେତସା ଯସ୍ ସ୍ମରନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ନିଷ୍ଫଲାସ୍ ତତ୍ର ଶାପାଦ୍ଯାଶ୍ ଶିଲାଯାମ୍ ଇଵ ସାଯକାଃ
ଯେଉଁଠି ମନ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠାରେ ଶାପ ଓ ଏହାଭଳି କିଛି କାମ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଶିଳା ଉପରେ ତୀର କିଛି କରିପାରେନାହିଁ।
ପତତ୍ଵ୍ ଅମ୍ଭସି ଵହ୍ନୌ ଵା କର୍ଦମେ ଵା କଲେଵରମ୍ । ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତଦ୍ ଏଵାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ଦେହ ଜଳ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କାଦିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ମନ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହିଟିକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ପୌରୁଷାତିଶଯସ୍ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦଜଃ । ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ଫଲଂ ମନୋ ହି ମନସୋ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଦମନ କରି ଯେଉଁ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରୟାସ ହୁଏ, ତାହା ଅବିରୋଧରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ମନ ମାନେ ମନକୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ମୁନି।
ପୌରୁଷେଣ ବଲେନାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯାମଯମ୍ । କୃତ୍ରିମେନ୍ଦ୍ରେଣ ଦୁଃଖାର୍ତିର୍ ନ ଦୃଷ୍ଟା ଶାସନାସ୍ଵ୍ ଅପି
ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ମନକୁ ସୁଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏହି ମନେ ଦୁଃଖ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ପୌରୁଷେଣ ମନଃ କୃତ୍ଵା ନୀରାଗଂ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍ । ମାଣ୍ଡଵ୍ଯେନ ଜିତାଃ କ୍ଲେଶାଶ୍ ଶୂଲପ୍ରାନ୍ତେ ଽପି ତିଷ୍ଠତା
ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ରାଗ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଋଷି ଶୂଳ ଶିରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟକୁ ଜିତିପାରିଲେ।
ଅନ୍ଧକୂପେ ସ୍ଥିତେନାପି ମାନସୈର୍ ଯଜ୍ଞସଞ୍ଚଯୈଃ । ଋଷିଣା ଦୀର୍ଘତପସା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈବୁଧଂ ପୁରମ୍
ଅନ୍ଧକାର କୁଆଁରେ ରହିଥିବା ଋଷି ମନରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦୀର୍ଘ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦୋଃ ପୁତ୍ରୈର୍ ନରୈର୍ ଏଵ ପୁରୁଷାଧ୍ଯଵସାଯତଃ । ଧ୍ଯାନେନ ବ୍ରହ୍ମତା ପ୍ରାପ୍ତା ଯା ମଯାପି ନ ଖଣ୍ଡ୍ଯତେ
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମାନବମାନେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅପହାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ସାଵଧାନା ଯେ ଧୀରାସ୍ ସୁରମହର୍ଷଯଃ । ଚିତ୍ତାତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନଂ ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଧୈର୍ୟ ଓ ସାବଧାନ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତା ଓ ମହାଋଷିମାନେ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନ ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈଵ ଶାପାଃ ପାପଦୃଶସ୍ ତଥା । ନ ଖଣ୍ଡଯନ୍ତି ତାନ୍ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରାଘାତାଶ୍ ଶିଲାମ୍ ଇଵ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନେଠାରେ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମଳ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରର ଆଘାତ ପାଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ଵାପି ଖଣ୍ଡିତାଃ କେଚିଚ୍ ଛାପାଦ୍ଯୈର୍ ଆଧିସାଯକୈଃ । ସ୍ଵଵିଵେକାକ୍ଷମଂ ତେଷାଂ ମନୋ ମନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅପୌରୁଷମ୍
ଯେଉଁ କେହି ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ବିବେକ ହୀନ ଓ ଶକ୍ତି ନଥିବା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ନ କଦାଚନ ସଂସାରେ ସାଵଧାନମନା ମନାକ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି କଶ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୋଷଜାଲୈଃ ଖଲୀକୃତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ବି ସାବଧାନ ମନ କିଛି ଦୋଷର ଜାଳରେ ଆବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କେହି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମନସୈଵ ମନସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୌରୁଷେଣ ପୁମାନ୍ ଇହ । ସ୍ଵକମ୍ ଏଵ ସ୍ଵକେନୈଵ ଯୋଜଯେତ୍ ପାଵନେ ପଥି
ଏହିଠାରେ, ମନେ ମନେ ଏବଂ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ, ମଣିଷ ନିଜର ମନକୁ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଭାତଂ ଯଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ତଥାରୂପଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନଃ ପୀନଂ ବାଲଵେତାଲଵନ୍ ମୁନେ
ଯାହା କିଛି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ତାଙ୍କର ଆସଲ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନ ଭରିଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତମାନେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି।
ପ୍ରତିଭାସସ୍ଯାନୁପଦଂ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉଜ୍ଝତି । କୁଲାଲକର୍ମାନୁପଦଂ ଘଟୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡତାମ୍ ଇଵ
ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହିଠାରେ ତାହାର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ମାଟି ଦେଉଥିବା କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ହାତରେ ଘଡ଼ା ଯେପରି ପୁଣି ମାଟି ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି।
ପ୍ରତିଭାତାର୍ଥତାମ୍ ଏତି କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ମନୋ ମୁନେ । ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ଵାରି ଯଥା ତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗତାମ୍
ମୁନି, ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ଦୃଶ୍ୟର ଗୁଣକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରେ; ଯେପରି କେବଳ ହଲଚଳ ଥିବା ପାଣି ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ।
ଅନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣ ସୂର୍ଯବିମ୍ବେ ଽପି ଯାମିନୀମ୍ । ମନଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଶୁଦ୍ଧାକ୍ଷଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ଦ୍ଵିତାମ୍ ଇଵ
ମନେ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତଳେ ମଧ୍ୟ ରାତି ଦେଖିପାରେ; ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖେ, ସେପରି।
ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଫଲୀଭୂତମ୍ ଇଦଂ ମନଃ । ସହ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ମନେ ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେହି କଥା ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ, ସେହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ପ୍ରତିଭାନୁପଦଂ ଚୈତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖାଶତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାହମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଦଗ୍ଧଂ ଚ ପରିତପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦେଖିଲେ, ମନେ ଜଳନ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ପୋଡ଼ାଯାଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ ପାଏ।