ଏକଂ ଦ୍ଵୌ ଵା ବହୂନ୍ ଵାପି କୁରୁ ସର୍ଗାନ୍ ପ୍ରଜାପତେ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ କିଂ ଗୃହୀତଂ ତଵୈନ୍ଦଵୈଃ
ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରି ଗୋଟିଏ, ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କର; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବିଚଳ ରୁହ। ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପକାର କରିପାରିବେ?
ଅଥୈନ୍ଦଵେ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ଭାନୁନେତ୍ଥମ୍ ଉଦାହୃତେ । ମଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁଚିରମ୍ ଇଦମ୍ ଉକ୍ତଂ ମହାମୁନେ
ତାପରେ, ଏଇ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରର ଜାଲ ବିଷୟରେ ଏଭଳି କହିଲେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲି ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲି, ହେ ମହାମୁନି।
ଯୁକ୍ତମ୍ ଉକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଭାନୋ ଵିତତଂ ହି କିଲାମ୍ବରମ୍ । ମନଶ୍ ଚ ଵିତତଂ ଚାପି ଚିଦାକାଶଶ୍ ଚ ଵିସ୍ତୃତଃ
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଏକଦମ ଠିକ୍, ହେ ପ୍ରଭାଶାଳୀ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ, ଏବଂ ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ।
ତଦ୍ ଯଥାଭିମତଂ ସର୍ଗଂ ନିତ୍ଯଂ କର୍ମ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କଲ୍ପଯାମି ବହୂନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଭୂତଜାଲାନି ଭାସ୍କର
ସେହିପରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ମୁଁ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦଳ କଳ୍ପନା କରେ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ତତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାଶୁ ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଥମୋ ଽତ୍ର ମନୁର୍ ଭଵ । କୁରୁ ସର୍ଗଂ ଯଥାକାମଂ ମଯା ସମଭିଚୋଦିତଃ
ତେଣୁ, ହେ ଭଗବାନ, ତୁମେ ଏଠାରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେଉ। ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କର।
ଅଥୈତତ୍ ସ ମହାତେଜା ମମ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଭାକରଃ । ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିଧାତ୍ମାନଂ ଚକାର ତପତାଂ ଵରଃ
ତାପରେ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପ୍ରଭାକର ମୋର କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସବୁଠୁ ଅଧିକ ତାପ ଦେବା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଥିବା ସ୍ୱରୂପକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ।
ଏକେନ ପ୍ରାକ୍ତନେ ତସ୍ମିନ୍ ଵପୁଷା ସୂର୍ଯତାଂ ଗତଃ । ଵ୍ଯୋମାଧ୍ଵଗତଯା ସର୍ଗେ ତତାନ ଦିଵସାଵଲୀମ୍
ସେ ଏକ ଦେହରେ ପୂର୍ବ ଦେହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଆକାଶର ମାର୍ଗରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିରେ ଦିନମାଳାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।
ମନ୍ମନୁତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯେନ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଵପୁଷା କ୍ଷଣାତ୍ । ସସର୍ଜ ସକଲାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ ତତାମ୍ ଅଭିମତାଂ ମମ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହରେ, ମୋ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରି, ସେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରସାର କଲେ।
ପ୍ରତିଭାସମ୍ ଉପାଯାତି ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅସ୍ଯ ହି ଚେତସଃ । ତତ୍ ତତ୍ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ସଫଲତାମ୍ ଅପି
ତାଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଭାବନା ଆସେ, ସେହି ସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଓ ସଫଳତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ସାମାନ୍ଯବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରତିଭାସଵଶାତ୍ କିଲ । ଐନ୍ଦଵା ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଯାତା ମନସଃ ପଶ୍ଯ ଶକ୍ତତାମ୍
ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପରି, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେଖ, ମନରେ କେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଯଥୈଵୈନ୍ଦଵଜୀଵାସ୍ ତେ ଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଗତାଃ । ଵଯଂ ତଥୈଵ ଚିଦ୍ଭାଵାଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଗତାଃ
ଯେପରି ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପାଇଲେ, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଓ ମନର ଗୁଣରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପାଇଛୁ।
ଚିତ୍ତଂ ହି ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମ ଯଚ୍ ଚ ତତ୍ପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଦେହାଦିଖାଭଂ ନାତୋ ଽସ୍ତି ଦେହଦୃକ୍
ମନ ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ଗଠନ; ଏହାର ଯେଉଁ କଳ୍ପନା, ତାହା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ବ୍ୟତୀତ ଦେହକୁ ଦେଖୁଥିବା କେହି ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମଚମତ୍କାରସ୍ ତଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ସ୍ଵତଃ । ଯଦ୍ ଯାଵତ୍ସମ୍ଭଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ମରିଚାତ୍ମଵତ୍
ମନ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ନିଜେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ମାୟାର ଭଳି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଵଦ୍ ଭାତମ୍ ଆତିଵାହିକନାମକମ୍ । ତଦ୍ ଏଵୋଦାହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଦେହନାମ୍ନା ଘନଂ ଭ୍ରମି
ଏହି ଯାହା ମନସ୍ତୁଳ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଯାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ନାମରେ ଏକ ଘନ ଦଳ ଭାବେ ଘୁରୁଛି।
କଥ୍ଯତେ ଜୀଵନାମ୍ନୈତଚ୍ ଚେତଃ ପ୍ରତନୁଵାସନମ୍ । ଶାନ୍ତଂ ଦେହଚମତ୍କାରଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି କ୍ରମାତ୍ ପରମ୍
ଏହିକୁ 'ଜୀବ' ନାମରେ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ବସିଛି; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ଦେଖାଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନାହଂ ନ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠୈନ୍ଦଵସଂଵିଦ୍ଵଦ୍ ଅସତ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ରହିଛି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଆସିଛି।
ଯଥୈନ୍ଦଵମନୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଥୈଵାଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ମତ୍କୃତଂ ଚାହମ୍ ଏଵେଦଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମୈଵ ଭାସତେ
ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମନ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସିଛି; ଏହି ସବୁ କିଛି ମୋର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଏକା ଇଚ୍ଛାର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ।
କଶ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତଵିଲାସୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାହମ୍ ଇତି ସଂସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଵଭାଵ ଏଵ ଦେହାଦି ଵିଦ୍ଧି ଶୂନ୍ଯତରାତ୍ମଖାତ୍
ଏହା ମନର ଏକ ଖେଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ବସିଛି। ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁକୁ ଖାଲି ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣ।
ଶୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ ପରମାତ୍ମୈକରୂପିଣୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵନାତ୍ । ଜୀଵୀଭୂଯ ମନୋ ଭୂତ୍ଵା ଵେତ୍ତୀତ୍ଥଂ ଦେହତାଂ ମୁଧା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ମନ ଜୀବ ହୋଇ ଦେହର ଆକାର ଧରି ଅନ୍ୟଥା ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଦେହକୁ ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଐନ୍ଦଵସଂସାରଵଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅପ୍ରବୋଧାତ୍ମ ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵଶକ୍ତିଜଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂସାର ପରି ଚେତନାର ରୂପ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜାଗ୍ରତି ନଥିବାରୁ, ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରଂ ତନ୍ମାତ୍ରାକାରଵିଭ୍ରମମ୍ । ଐନ୍ଦଵାବ୍ଜଜଵଦ୍ ରୂଢଂ ଚିତଶ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ମନୋ ଭଵେତ୍
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଆକାର ଭ୍ରମ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ୍ମରେ ଯେପରି ରୂପ ଧରିଥାଏ, ଏଭଳି ଚିତ୍ତ ଚେତନା ଭାବେ ରୂଢ଼ି ହୁଏ।
ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଅହଂରୂପଂ ସତ୍ତ୍ଵାସତ୍ତ୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ । ଉପଲମ୍ଭେନ ସଦ୍ରୂପମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିରୋଧତଃ
ମୁଁ ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି, ମୋର ଆକାର ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁହିଁ ନୁହେଁ। ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ।
ଜଡାଜଡଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମ ବୃହଦ୍ଵପୁଃ । ଅଜଡଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପତ୍ଵାଜ୍ ଜଡଂ ଦୃଶ୍ଯାତ୍ମତାଗମାତ୍
ମନକୁ ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଦୁହିଁ ଭାବରେ ଜାଣ। ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚିନ୍ତାର ଗଠନ। ଏହା ଅଜଡ, କାରଣ ଏହା ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ; ଏହା ଜଡ, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯାନୁଭଵସତ୍ଯାତ୍ମ ତଦଭାଵେ ଵିଲାଯି ତତ୍ । କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥା ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭବ ରହିଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ତାହା ନାହିଁ, ସେଠି ସେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଗହଣାର ଗୁଣ ସୁନାରେ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ସର୍ଵତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଵଂ ଜଡଂ ଚିନ୍ମଯମ୍ ଏଵ ଵା । ଅସ୍ମଦାଦିଶିଲାନ୍ତାତ୍ମ ନ ଜଡଂ ନ ଚ ଚେତନମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ହେବାରୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜଡ କିମ୍ବା ଚେତନାମୟ। ମୋଠାରୁ ପଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠି କେବଳ ଜଡ କିମ୍ବା କେବଳ ଚେତନା ନୁହେଁ।
ଦାର୍ଵାଦୀନାମ୍ ଅଚିତ୍ତ୍ଵେନ ନୋପଲମ୍ଭସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ଉପଲମ୍ଭୋ ହି ସଦୃଶସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍ ଏଵ ଜାଯତେ
କାଠ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷରେ ଚେତନା ନଥିବାରୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରିବା Sambhab ନୁହେଁ; କାରଣ, ଅନୁଭବ କେବଳ ସମାନ ସ୍ୱଭାବର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ।
ଉପଲବ୍ଧେର୍ ଜଡଂ ଵିଦ୍ଧି ଚେତନଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି । ଉପଲମ୍ଭୋ ହି ସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହି ସମାତ୍ମନୋଃ
ଅନୁଭବ ସବୁବେଳେ ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଚେତନା ଥିବା ଜିନିଷର; ଅନୁଭବ ସମ୍ପର୍କରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ସମାନ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ।
ଜଡଚେତନଶାନ୍ତାଦିଶବ୍ଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯେ ପଦେ ପତ୍ତ୍ରଲତାଦୀଵ ମହାମରୌ
ଜଡ଼, ଚେତନା, ଶାନ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଯାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଠାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମହାମରୁଭୂମିରେ ପତ୍ର କିମ୍ବା ଲତା ନାହିଁ।
ଚିତୌ ଯଚ୍ ଚେତ୍ଯକଲନଂ ତନ୍ ମନସ୍ତ୍ଵମ୍ ଉଦାହୃତମ୍ । ଚିଦ୍ଭାଗୋ ଽତ୍ରାଜଡୋ ଭାଗୋ ଜାଡ୍ଯମ୍ ଅତ୍ର ତୁ ଚେତ୍ଯତା
ଚେତନାରେ ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ଚେତନା ଅଂଶ ଅଜଡ଼, ଯେଉଁଠାରେ ଜଡ଼ ଅଂଶ ହେଉଛି ତାହାର ବସ୍ତୁ ଭାବ।
ଚିଦ୍ଭାଗୋ ଽତ୍ରାଵବୋଧାଂଶୋ ଜଡଂ ଚେତ୍ଯଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତା । ଇତି ଜୀଵୋ ଜଗଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତିଂ ପଶ୍ଯନ୍ ଗଚ୍ଛତି ଲୋଲତାମ୍
ଏଠାରେ ଚେତନାର ଯେଉଁ ଅଂଶଟି ଜାଗୃତି ଦେଉଛି, ସେଠି ଜଡ଼ ଅଂଶଟି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ହେଉଛି। ଏଭଳି ଜୀବ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମାୟା ବୋଲି ଦେଖି, ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ।