ଭାରତୋ ହି ତଯୋଶ୍ ଶାପସ୍ ସ ସମର୍ଥୋ ବଭୂଵ ହ । ଶରୀରମାତ୍ରାକ୍ରମଣେ ନ ମନୋନିଗ୍ରହେ ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭାରତଙ୍କ ଶାପ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କେବଳ ଦେହ ପରିସରରେ କାର୍ଯ୍ୟକର ହେଲା, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ତାହା କାମ କରିଲା ନାହିଁ।
ତାଵ୍ ଅଦ୍ଯାଵଧିତେନୈଵ ଦେହସଂସ୍କାରହେତୁନା । ଯତ୍ର ଯତ୍ରୋପଜାଯେତେ ଭଵତସ୍ ତତ୍ର ଦମ୍ପତୀ
ସେଇ ସମୟରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେହର ସଂସ୍କାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅକୃତ୍ରିମପ୍ରେମରସାନୁଵିଦ୍ଧଂ ସ୍ନେହଂ ତଯୋସ୍ ତଂ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ କାନ୍ତମ୍ । ଵୃକ୍ଷା ଅପି ସ୍ନେହରସାନୁଵିଦ୍ଧାଶ୍ ଶୃଙ୍ଗାରଚେଷ୍ଟାକୁଲିତା ଭଵତି
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ଖାଁଟି ପ୍ରେମର ମଧୁରତା ଦେଖି, ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସ୍ନେହର ରସରେ ଭିଜି, ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତେନୈତଦ୍ ଵଚ୍ମି ଭଗଵନ୍ ଯଥାଜାତଂ ମନୋ ମୁନେ । ଅନିଗ୍ରାହ୍ଯମ୍ ଅଭେଦ୍ଯଂ ଚ ଶାପୈର୍ ଅପି ଦୁରାସଦୈଃ
ଏହିପରି ମହାନ ଋଷି, ମୋ ମନରେ ଯେପରି ଭାବ ଉପଜିଛି, ସେହିପରି କହୁଛି—ମନକୁ କେହି ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି, ଏହାକୁ କେହି ଭେଦିପାରିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବଶ କରିହେବା ଅସମ୍ଭବ।
ଐନ୍ଦଵାନାମ୍ ଅତସ୍ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମାଣାଂ ପ୍ରଵିନାଶନମ୍ । ଯୁଜ୍ଯତେ ନ ନ ଚ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୁକ୍ତମ୍ ଏତନ୍ ମହାତ୍ମନଃ
ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀମାନେ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁକ୍ରମ ନଶ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
କିଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵିଵିଧେଷୁ ଜଗତ୍ସୁ ଵା । ତଵାପି ନାଥ ନାଥସ୍ଯ ଯଦ୍ ଦୈନ୍ଯାଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ କଣ ଅଛି ଯାହା ତୁମକୁ କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ, ଏମିତି ମହାନ ଆତ୍ମାକୁ, ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବ?
ମନୋ ହି ଜଗତାଂ କର୍ତୃ ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ମନଃକୃତଂ କୃତଂ ଲୋକେ ନ ଶରୀରକୃତଂ କୃତମ୍
ମନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ମନ ଅଟୁଟ। ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କିଛି ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯନ୍ ମନୋନିଶ୍ଚଯକୃତଂ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯୌଷଧିଦଣ୍ଡନୈଃ । ହନ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ମଣେର୍ ଇଵ
ମନରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାକୁ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜୀବରୁ ହଟାଇହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ମାଣିକରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ କେହି ହଟାଇପାରେନି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତେ ଽତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଭାସୁରୈସ୍ ସର୍ଗସମ୍ଭ୍ରମୈଃ । ତ୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵେହ ପ୍ରଜାସ୍ ତିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାକାଶେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତକଃ
ସେହିପାଇଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଚମତ୍କାର ଭିତରେ ଏମାନେ ଏଠାରେ ରହୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ବୁଦ୍ଧିର ଆକାଶରେ, ହେ ଅନନ୍ତ, ନିଜେ ରୁହ।
ଚିତ୍ତାକାଶଶ୍ ଚିଦାକାଶ ଆକାଶଶ୍ ଚ ତୃତୀଯକଃ । ଅନନ୍ତାସ୍ ତ୍ରଯ ଏଵୈତେ ଚିଦାକାଶପ୍ରକାଶିତାଃ
ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଆକାଶ, ଏହି ତିନୋଟି ଅନନ୍ତ; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଚେତନା ଆକାଶର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଏକଂ ଦ୍ଵୌ ଵା ବହୂନ୍ ଵାପି କୁରୁ ସର୍ଗାନ୍ ପ୍ରଜାପତେ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ କିଂ ଗୃହୀତଂ ତଵୈନ୍ଦଵୈଃ
ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରି ଗୋଟିଏ, ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କର; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବିଚଳ ରୁହ। ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପକାର କରିପାରିବେ?
ଅଥୈନ୍ଦଵେ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ଭାନୁନେତ୍ଥମ୍ ଉଦାହୃତେ । ମଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁଚିରମ୍ ଇଦମ୍ ଉକ୍ତଂ ମହାମୁନେ
ତାପରେ, ଏଇ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରର ଜାଲ ବିଷୟରେ ଏଭଳି କହିଲେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲି ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲି, ହେ ମହାମୁନି।
ଯୁକ୍ତମ୍ ଉକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଭାନୋ ଵିତତଂ ହି କିଲାମ୍ବରମ୍ । ମନଶ୍ ଚ ଵିତତଂ ଚାପି ଚିଦାକାଶଶ୍ ଚ ଵିସ୍ତୃତଃ
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଏକଦମ ଠିକ୍, ହେ ପ୍ରଭାଶାଳୀ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ, ଏବଂ ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ।
ତଦ୍ ଯଥାଭିମତଂ ସର୍ଗଂ ନିତ୍ଯଂ କର୍ମ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କଲ୍ପଯାମି ବହୂନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଭୂତଜାଲାନି ଭାସ୍କର
ସେହିପରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ମୁଁ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦଳ କଳ୍ପନା କରେ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ତତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାଶୁ ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଥମୋ ଽତ୍ର ମନୁର୍ ଭଵ । କୁରୁ ସର୍ଗଂ ଯଥାକାମଂ ମଯା ସମଭିଚୋଦିତଃ
ତେଣୁ, ହେ ଭଗବାନ, ତୁମେ ଏଠାରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେଉ। ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କର।
ଅଥୈତତ୍ ସ ମହାତେଜା ମମ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଭାକରଃ । ଅଙ୍ଗୀକୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିଧାତ୍ମାନଂ ଚକାର ତପତାଂ ଵରଃ
ତାପରେ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପ୍ରଭାକର ମୋର କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସବୁଠୁ ଅଧିକ ତାପ ଦେବା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଥିବା ସ୍ୱରୂପକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ।
ଏକେନ ପ୍ରାକ୍ତନେ ତସ୍ମିନ୍ ଵପୁଷା ସୂର୍ଯତାଂ ଗତଃ । ଵ୍ଯୋମାଧ୍ଵଗତଯା ସର୍ଗେ ତତାନ ଦିଵସାଵଲୀମ୍
ସେ ଏକ ଦେହରେ ପୂର୍ବ ଦେହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଆକାଶର ମାର୍ଗରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିରେ ଦିନମାଳାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।
ମନ୍ମନୁତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯେନ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଵପୁଷା କ୍ଷଣାତ୍ । ସସର୍ଜ ସକଲାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ ତତାମ୍ ଅଭିମତାଂ ମମ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହରେ, ମୋ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରି, ସେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରସାର କଲେ।
ପ୍ରତିଭାସମ୍ ଉପାଯାତି ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଅସ୍ଯ ହି ଚେତସଃ । ତତ୍ ତତ୍ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ସଫଲତାମ୍ ଅପି
ତାଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଭାବନା ଆସେ, ସେହି ସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଓ ସଫଳତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ସାମାନ୍ଯବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରତିଭାସଵଶାତ୍ କିଲ । ଐନ୍ଦଵା ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଯାତା ମନସଃ ପଶ୍ଯ ଶକ୍ତତାମ୍
ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପରି, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେଖ, ମନରେ କେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଯଥୈଵୈନ୍ଦଵଜୀଵାସ୍ ତେ ଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଗତାଃ । ଵଯଂ ତଥୈଵ ଚିଦ୍ଭାଵାଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଗତାଃ
ଯେପରି ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପାଇଲେ, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଓ ମନର ଗୁଣରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପାଇଛୁ।
ଚିତ୍ତଂ ହି ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମ ଯଚ୍ ଚ ତତ୍ପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଦେହାଦିଖାଭଂ ନାତୋ ଽସ୍ତି ଦେହଦୃକ୍
ମନ ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ଗଠନ; ଏହାର ଯେଉଁ କଳ୍ପନା, ତାହା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ବ୍ୟତୀତ ଦେହକୁ ଦେଖୁଥିବା କେହି ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମଚମତ୍କାରସ୍ ତଚ୍ ଚମତ୍କୁରୁତେ ସ୍ଵତଃ । ଯଦ୍ ଯାଵତ୍ସମ୍ଭଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ମରିଚାତ୍ମଵତ୍
ମନ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ନିଜେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ମାୟାର ଭଳି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଵଦ୍ ଭାତମ୍ ଆତିଵାହିକନାମକମ୍ । ତଦ୍ ଏଵୋଦାହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଦେହନାମ୍ନା ଘନଂ ଭ୍ରମି
ଏହି ଯାହା ମନସ୍ତୁଳ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଯାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ନାମରେ ଏକ ଘନ ଦଳ ଭାବେ ଘୁରୁଛି।
କଥ୍ଯତେ ଜୀଵନାମ୍ନୈତଚ୍ ଚେତଃ ପ୍ରତନୁଵାସନମ୍ । ଶାନ୍ତଂ ଦେହଚମତ୍କାରଂ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି କ୍ରମାତ୍ ପରମ୍
ଏହିକୁ 'ଜୀବ' ନାମରେ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ବସିଛି; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ଦେଖାଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନାହଂ ନ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠୈନ୍ଦଵସଂଵିଦ୍ଵଦ୍ ଅସତ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ରହିଛି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଆସିଛି।
ଯଥୈନ୍ଦଵମନୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଥୈଵାଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ମତ୍କୃତଂ ଚାହମ୍ ଏଵେଦଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମୈଵ ଭାସତେ
ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମନ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଅଛି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସିଛି; ଏହି ସବୁ କିଛି ମୋର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଏକା ଇଚ୍ଛାର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ।
କଶ୍ଚିଚ୍ ଚିତ୍ତଵିଲାସୋ ଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାହମ୍ ଇତି ସଂସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଵଭାଵ ଏଵ ଦେହାଦି ଵିଦ୍ଧି ଶୂନ୍ଯତରାତ୍ମଖାତ୍
ଏହା ମନର ଏକ ଖେଳ ଅଟୁଟ ଭାବେ 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ବସିଛି। ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁକୁ ଖାଲି ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣ।
ଶୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ ପରମାତ୍ମୈକରୂପିଣୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵନାତ୍ । ଜୀଵୀଭୂଯ ମନୋ ଭୂତ୍ଵା ଵେତ୍ତୀତ୍ଥଂ ଦେହତାଂ ମୁଧା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ମନ ଜୀବ ହୋଇ ଦେହର ଆକାର ଧରି ଅନ୍ୟଥା ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଦେହକୁ ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଐନ୍ଦଵସଂସାରଵଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅପ୍ରବୋଧାତ୍ମ ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵଶକ୍ତିଜଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂସାର ପରି ଚେତନାର ରୂପ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜାଗ୍ରତି ନଥିବାରୁ, ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।