ତତସ୍ ତଦନୁରକ୍ତା ସା ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତନ୍ମଯଂ ଜଗତ୍ । ନ ସାନନ୍ତଗୁଣାକୀର୍ଣଂ ଭର୍ତାରଂ ବହ୍ଵ୍ ଅମନ୍ଯତ
ତାପରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଏମିତି ହେଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କରେ ଭରିଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ପତି ଅନେକ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ନାହିଁ।
କେନଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଥ କାଲେନ ତସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରାନୁରାଗିତା । ସା ଜ୍ଞାତା ରାଜସିଂହେନ ତନ୍ମୁଖଵ୍ଯୋମଚନ୍ଦ୍ରିକା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଲପାଇଥିବା କଥା ରାଜାସିଂହ ତାଙ୍କର ମୁହଁର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଧ୍ଯାଯତି ସା ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯା ଵିରାଜତେ । ମୁଖଂ ପୂର୍ଣେନ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଇଵ କୈରଵମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସେ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ରାତିରେ ଖିଳିଥିବା କମଳ।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଆସକ୍ତଭାଵମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଭୂପତିଃ । ଚକାର ବହୁଭିର୍ ଦଣ୍ଡୈସ୍ ସ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଅଥ ଶାସନମ୍
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏମିତି ଏକାପରେ ଆସକ୍ତ ଦେଖି, ରାଜା ବହୁ ପ୍ରକାର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କଲେ।
ତାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତୌ ହି ସନ୍ତୌ ସଲିଲାଶଯେ । ତୁଷ୍ଟୌ ଜହସତୁସ୍ ତତ୍ର ନ ଖେଦଂ ସମୁପାଗତୌ
ତଥାପି, ଦୁଇଜଣ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଜଳାଶୟରେ ଏକାସাথে ରହିଲେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ହସୁଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା।
ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତୌ ତତୋ ରାଜା ଖିନ୍ନୌ ସ୍ଥଃ କିଂ ନ ଦୁର୍ମତୀ । ତାଵ୍ ଊଚତୁର୍ ମହୀପାଲଂ ଜଲାଶଯସମୁଦ୍ଧୃତୌ
ତାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିଏ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ?' ତେବେ ଦୁଇଜଣ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାର କରାଯିବା ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ,
ସଂସୃତ୍ଯାଵାମ୍ ଇହାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ମୁଖକାନ୍ତିମ୍ ଅନିନ୍ଦିତାମ୍ । ମୁହ୍ଯାଵୋ ନ ମହୀପାଲ ସ୍ଵାଙ୍ଗୈର୍ ଅପି ଵିକର୍ତିତୈଃ
'ଏଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାସাথে ରହି, ପରସ୍ପରଙ୍କ ମୁହଁର ନିର୍ମଳ ରୂପ ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହେଉଛୁ, ରାଜା, ଆମ ଦେହ କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହିଁ।'
ଵହ୍ନାଵ୍ ଅପି ପରିକ୍ଷିପ୍ତାଵ୍ ଅଖିନ୍ନାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ତୌ । ଊଚତୁର୍ ମୁଦିତାତ୍ମାନାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସ୍ମୃତିହର୍ଷିତୌ
ଅଗ୍ନିରେ ଚାରିପଟେ ଘେରାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କେବେ ଭୀତିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିରେ ଖୁସି ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କଥା କହିଲେ।
ଗ୍ରଥିତୌ ଗଜପାଦେଷୁ ନଖିନ୍ନାଵ୍ ଏଵ ସଂସ୍ଥିତୌ । ଏଵମ୍ ଏଵୋଚତୁର୍ ଭୂପମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସ୍ମୃତିହର୍ଷିତୌ
ହାତୀର ପାଦରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ଓ ନଖରେ ଛିଦ୍ର ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କଥା କହିଲେ।
କଷାହତାଵ୍ ଅଖିନ୍ନୌ ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ କିଲୋଚତୁଃ । ପଙ୍କମଗ୍ନାଵ୍ ଅଖିନ୍ନୌ ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ କିଲୋଚତୁଃ
ଚମୁଟିରେ ମାଡ଼ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ କଥା କହିଲେ। କିମ୍ବା କିଚିଡ଼ିରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଡ଼ିଗ ରହି, ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଅନ୍ଯସ୍ମାଚ୍ ଛାସନାଜାଲାତ୍ କଲ୍ପିତାଚ୍ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଉଦ୍ଧୃତାଵ୍ ଊଚତୁଃ ପୃଷ୍ଟୌ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦଣ୍ଡର ଜାଲରୁ ପୁନିପୁନି ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ସମୟରେ ପୁନିପୁନି ସେଇ ଅର୍ଥରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ।
ଉଵାଚେନ୍ଦ୍ରୋ ମହୀପାଲ ଜଗନ୍ ମେ ଦଯିତାମଯମ୍ । ନ ଶାସନାନି ଦୁଃଖାନି ବାଧନ୍ତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ମେ
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, ରାଜା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୋତେ କୌଣସି ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଛି ଭଳି ଭାବେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।
ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ଜଗଦ୍ ରାଜନ୍ ସର୍ଵଂ ମନ୍ମଯମ୍ ଏଵ ହି । ତେନ ନୌ ଶାସନାଦୁଃଖଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ନ ବାଧତେ
ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନର ଗଠନ। ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା, ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଦଣ୍ଡର ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଛି ଭଳି ଭାବେ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
ମନୋ ନାମ ଵଯଂ ରାଜନ୍ ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ପ୍ରପଞ୍ଚମାତ୍ରମ୍ ଏଵାଯଂ ଦେହୋ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଵ ହି
ରାଜା, ଆମେ 'ମନ' ବୋଲି ଡାକାଯାଉଛୁ, କାରଣ ମନକୁ ମାନବ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେଟି ମାତ୍ର ଏକ ଭ୍ରମ ରୂପ।
ସମକାଲପ୍ରଯୁକ୍ତେନ ସହସା ଦଣ୍ଡରାଶିନା । ଧୀରଂ ମନୋ ଭେଧଯିତୁଂ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଶକ୍ଯତେ
ଏକାସାଥିରେ ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ମନକୁ କିଛି ଭଳି ଭାବେ ବିଚଳିତ କରିପାରିବା ନୁହେଁ।
କା ନାମ ତା ମହାରାଜ କୀଦୃଶ୍ଯଃ କସ୍ଯ ଶକ୍ତଯଃ । ଯାଭିର୍ ମନାଂସି ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି
ହେ ମହାରାଜ, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଏମିତି ଅଛି, କିଏ ତାହାର ମାଲିକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିବା ମନ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ?
ପତତୂଦେତୁ ଵା ଦେହୋ ଯାତୁ ଵା ଵିଶରାରୁତାମ୍ । ଭାଵିତାର୍ଥାଭିପତିତଂ ମନସ୍ ତିଷ୍ଠତି ପୂର୍ଵଵତ୍
ଏହି ଦେହ ପଡ଼ୁଥିବା କିମ୍ବା ଉଠୁଥିବା, କିମ୍ବା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା, ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଅଛି, ସେଠାରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଇଷ୍ଟେ ଽର୍ଥେ ଚିରମ୍ ଆଵିଷ୍ଟଂ ଭଙ୍କ୍ତୁଂ ଧୀରଂ ସ୍ଥିତଂ ମନଃ । ଭାଵା ଭାଵାଶ୍ ଶରୀରସ୍ଥା ମମ ଶକ୍ତା ନ କେଚନ
ଯେଉଁ ମନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆକାଂକ୍ଷିତ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ ନାହିଁ।
ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରଵେଗେନ ମନସା ଯନ୍ ମହୀପତେ । ତଦ୍ ଏଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଚଲଂ ନ ଶରୀରଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ମନ ତୀବ୍ର ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଚିନ୍ତା କରେ, ତାହାକୁ ଏହି ମନ ଅଚଳ ଭାବେ ଦେଖେ, ଶରୀର କେତେ ବି ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହିଁ।
ନ କାଶ୍ଚନ କ୍ରିଯା ରାଜନ୍ ଵରଶାପାଦିକା ଅପି । ତୀଵ୍ରସଂଵେଗସମ୍ପନ୍ନଂ ଶକ୍ତାଶ୍ ଚାଲଯିତୁଂ ମନଃ
ହେ ରାଜା, ବରଦାନ କିମ୍ବା ଶାପ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତାହାକୁ ଡାହାଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ତୀଵ୍ରଵେଗେନ ସଂସକ୍ତଂ ପୁରୁଷା ହ୍ଯ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛିତେ । ମନଶ୍ ଚାଲଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ନ ମହାଦ୍ରିଂ ମୃଗା ଇଵ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଜୋରଦାର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମନକୁ ଆଠିକରି ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନକୁ କେହି ହଟାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ପଶୁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହଟାଇପାରିନଥାଏ।
ରାମେଯମ୍ ଅସିତାପାଙ୍ଗା ମନଃକୋଶେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଦେଵାଗାରେ ମହୋତ୍ସେଧେ ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ଯଥା
ହେ ରାମ, ଏହି କଳା ଚକୁଥିବା ଜଣେ ମହିଳା ମୋର ମନର ଗଭୀର ଭଣ୍ଡାରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବୀ ଭଗବତୀ ଦେବତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଗୃହରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ନ ଦୁଃଖମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛାମି ପ୍ରିଯଯା ଜୀଵରକ୍ଷଯା । ଗିରିର୍ ଗ୍ରୀଷ୍ମଦଶାଦାହଂ ଲଗ୍ନଯେଵାଭ୍ରମାଲଯା
ମୋର ପ୍ରିୟା ଜୀବନ ହରାଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁସରଣ କରେନି; ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପକୁ ମେଘର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ରାଜଂସ୍ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅଭିପତାମି ଵା । ତତ୍ରେଷ୍ଟାସଙ୍ଗମାଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ କିଙ୍ଚିନ୍ ନାନୁଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମହାରାଜ, ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ରହୁଛି କିମ୍ବା ଚଳିଯାଉଛି, ସେଠାରେ ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ଆସକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଅନୁଭବ କରୁନି।
ଅହଲ୍ଯାଦଯିତାନାମ୍ନା ମନସେନ୍ଦ୍ରାଭିଧଂ ମନଃ । ସଂସକ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଆଯାତି ନ ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଋତେ ପରମ୍
ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ମନସିନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେ ମନ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଏହିପରି ହୁଏନାହିଁ।
ଏକକାର୍ଯନିଵିଷ୍ଟଂ ହି ମନୋ ଧୀରସ୍ଯ ଭୂପତେ । ନ ଚାଲ୍ଯତେ ମେରୁର୍ ଇଵ ଵରଶାପବଲୈର୍ ଅପି
ମହାରାଜ, ଧୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ କାମରେ ଲଗିଥାଏ, ସେହି ମନ ବଡ଼ ଶାପ କିମ୍ବା ବର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ଦେହୋ ହି ଵରଶାପାଭ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ନ ତୁ ଧୀରଂ ମନୋ ରାଜନ୍ ଵିଜିଗୀଷୁତଯୋତ୍ଥିତମ୍
ଦେହ ଶାପ କିମ୍ବା ବର ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମହାରାଜ, ଯିଏ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସେଠି ମନ କେବେ ବଦଳାଏନାହିଁ।
ଏତାନି ଚାତ୍ର ମନସାଂ ନ ଚ କାରଣାନି ରାଜଞ୍ ଶରୀରଶକଲାନ୍ଯ୍ ଅସମୁତ୍ଥିତାନି । ଚେତୋ ହି କାରଣମ୍ ଅମୀଷୁ ଶରୀରକେଷୁ ଵାରୀଵ ସର୍ଵଵନଷଣ୍ଡଲତାରସେଷୁ
ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ ଏହି ଶରୀରର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ମନସିକ କାରଣ ନୁହେଁ; ବରଂ, ଏହି ଶରୀରଗୁଡ଼ିକରେ ମନ ହିଁ କାରଣ, ଯେପରି ଜଳ ସମସ୍ତ ବନ ଓ କାଣ୍ତାରେ ଥାଏ।
ଆଦ୍ଯଂ ଶରୀରମ୍ ଇହ ଵିଦ୍ଧି ମନୋ ମହାତ୍ମନ୍ ସଙ୍କଲ୍ପିତା ଜଗତି ତେନ ଶରୀରସଙ୍ଘାଃ । ଆଦ୍ଯଂ ଶରୀରମ୍ ଅଭିତିଷ୍ଠତି ଯତ୍ର ତତ୍ର ତତ୍ ତଦ୍ ଭୃଶଂ ଫଲତି ନେତରଦ୍ ଅସ୍ଯ ପୁଂସଃ
ହେ ମହାତ୍ମା, ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ବୋଲି ମନକୁ ଜାଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଶରୀର ଭାବିତ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠି ଏହା ଅଧିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟଠି ନୁହେଁ।
ମୁଖ୍ଯାଙ୍କୁରଂ ସୁଭଗ ଵିଦ୍ଧି ମନୋ ହି ପୁଂସୋ ଦେହାସ୍ ତତଃ ପ୍ରଵିସୃତାସ୍ ତରୁପଲ୍ଲଵାଭାଃ । ନଷ୍ଟେ ଽଙ୍କୁରେ ପୁନର୍ ଉଦେତି ନ ପଲ୍ଲଵଶ୍ରୀର୍ ନ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍କୁରଃ କ୍ଷଯମ୍ ଉପୈତି ଦଲକ୍ଷଯେଷୁ
ହେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମନକୁ ଲୋକର ପ୍ରଧାନ ଅଂକୁର ବୋଲି ଜାଣ; ଏଠାରୁ ଶରୀରଗୁଡ଼ିକ ଗଛର ପତ୍ରପୁଷ୍ପ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଂକୁର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପତ୍ରର ଶୋଭା ପୁଣି ଆସେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପତ୍ର ଝଡ଼ିଗଲେ ଅଂକୁର ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।