ସ୍ତ୍ରୀଲୋଚନୈସ୍ ତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜୈର୍ ଜ୍ଵାଲାମାଲୈସ୍ ତରଙ୍ଗକୈଃ । ଚାପଲଂ ଶିକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶୈଶଵାନ୍ ମନସୋ ଽଥ ଵା
ନାରୀମାନେ ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ, ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଓ ତରଙ୍ଗରେ ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା କେବେ ଶିଶୁବୟସ୍ରୁ, କେବେ ମନରୁ ଶିଖାଯାଏ।
ଶୈଶଵଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯେତେ ସତତଂ ଭଙ୍ଗୁରସ୍ଥିତୀ
ଶିଶୁବୟସ୍ ଓ ମନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସବୁବେଳେ ଭାଇମାନେ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ।
ସର୍ଵାଣି ଦୁଷ୍ଟଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଦୋଷା ଦୁରାଶଯାଃ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଏଵୋପଜୀଵନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତମ୍ ଇଵ ମାନଵାଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଖରାପ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ଏହାମାନେ ଶିଶୁବୟସରେ ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଧନୀଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ନଵଂ ନଵଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ନ ଶିଶୁଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଯଦି । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଅସୌ ଯାତି ଵିଷଵେଗସ୍ଯ ମୂର୍ଛନାମ୍
ଯଦି ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ପ୍ରିୟ କିଛି ପାଉନାହିଁ, ସେ ବିଷର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ତୋକେନ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ସ୍ତୋକେନୈତି ଵିକାରିତାମ୍ । ଅମେଧ୍ଯ ଏଵ ରମତେ ବାଲଃ କୌଲେଯକୋ ଯଥା
ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିଶୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେ ମଳିନ ଜିନିଷରେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଯେପରି କୌଳେୟ ଗୋତ୍ରର ଛୁଆ।
ଅଜସ୍ରଂ ବାଷ୍ପଵଦନଃ କର୍ଦମାନ୍ତର୍ ଜଡାଶଯଃ । ଵର୍ଷୋକ୍ଷିତସ୍ଯ ତପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥଲସ୍ଯ ସଦୃଶଶ୍ ଶିଶୁଃ
ଶିଶୁ ସବୁବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ମନ ମଳିନ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ବର୍ଷାପାନିରେ ଭିଜିଥିବା ତାପିତ ଜମିର ଭଳି ଅନ୍ତରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଜ୍ଞ।
ଭଯାହାରପରଂ ଦୀନଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟାଭିଲାଷି ଚ । ଲୋଲବୁଦ୍ଧିର୍ ଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ବାଲୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଯାହା ଦେଖେ ତାହା ଚାହାଁଥିବା, ଶିଶୁର ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଭିଲଷିତାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଅପ୍ରାପ୍ଯ ତପ୍ତଧୀଃ । ଦୁଃଖମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବଲୋ ବାଲୋ ଵିନିକୃତ୍ତ ଇଵାଶଯେ
ନିଜ ମନର ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ପୂରଣ ନ କରିପାରି, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ହୃଦୟ କଟାଯାଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଦୁରୀହାଲବ୍ଧଲକ୍ଷ୍ଯାଣି ବହୁପକ୍ଷୋଲ୍ଵଣାନି ଚ । ବାଲସ୍ଯ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ମୁନେ ତାନି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ମୁନି, ଛୁଆର ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କାହାର ସହିତ ମିଳେନାହିଁ—ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ସେ ଅନେକ ଦିଗରେ ଟାଣିଯାଉଛି।
ବାଲୋ ବଲଵତାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ମନୋରଥଵିଲାସିନା । ମନସା ତପ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେଣେଵ ଵନସ୍ଥଲମ୍
ଛୁଆ, କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯାଗୃହଗତୋ ବାଲଃ ପରାମ୍ ଏତି କଦର୍ଥନାମ୍ । ଆଲାନ ଇଵ ନାଗେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଭୀଷଣାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଛୁଆ ପଢ଼ାଶାଳାକୁ ଯାଏ, ସେ ଅତି କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସାପ ଦୂର୍ବଳ ଓ ବିଷର ଭୟରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ।
ନାନାମନୋରଥମଯୀ ମିଥ୍ଯାକଲ୍ପିତକଲ୍ପନା । ଦୁଃଖାଯାତ୍ଯନ୍ତଦୀର୍ଘାଯ ବାଲତା ପେଲଵାଶଯା
ଛୁଆବେଳି ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ଓ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଆ, ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦିଏ।
ସମ୍ଭୃଷ୍ଟଂ ତୁହିନଂ ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଇନ୍ଦୁମ୍ ଆଦାତୁମ୍ ଅମ୍ବରାତ୍ । ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ଯେନ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ତତ୍ ସୁଖାଯ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖତାରେ କେହି ରନ୍ଧା ହିମ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେ, ସେଥିରେ କିପରି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ଅନ୍ତଶ୍ଚିତେର୍ ଅଶକ୍ତସ୍ଯ ଶୀତାତପନିଵାରଣେ । କୋ ଵିଶେଷୋ ମହାବୁଦ୍ଧେ ବାଲସ୍ଯୋର୍ଵୀରୁହସ୍ଯ ଚ
ଯାହାର ମନ ତାପ ଓ ଶୀତକୁ ରୋକିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ସେଠାରେ ଛୁଆ, ଗଛ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ ଅଛି?
ଉଡ୍ଡୀନମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷୁତ୍ପରାଯଣାଃ । ଭଯାହାରପରା ନିତ୍ଯଂ ବାଲା ଵିହଗଧର୍ମିଣଃ
ପିଲାମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ଦୁଇଟି ପଖା ଦ୍ୱାରା ଉଡିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଭୋକରେ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଭୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ସଦା ଚିନ୍ତିତ ରହନ୍ତି।
ଶୈଶଵେ ଗୁରୁତୋ ଭୀତିର୍ ମାତୃତଃ ପିତୃତସ୍ ତଥା । ଜନତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠବାଲାଚ୍ ଚ ଶୈଶଵଂ ଭଯମନ୍ଦିରମ୍
ଶିଶୁବୟସରେ ଶିକ୍ଷକ, ମାଆ, ବାପା, ଲୋକମାନେ ଓ ବଡ଼ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଲାଗେ; ଶିଶୁବୟସ ସତ୍ୟରେ ଭୟର ଘର।
ସକଲଦୋଷଦଶାଵିହତାଶଯଂ ଶରଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକଵିଲାସିନଃ । ଇହ ନ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଏଵ ମହାମୁନେ ଭଵତି ବାଲ୍ଯମ୍ ଅଲଂ ପରିତୁଷ୍ଟିଦମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ଏବଂ ଅବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଶିଶୁବୟସ କେବେ ସଠିକ୍ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ବାଲ୍ଯାନର୍ଥମ୍ ଅଥ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁମାନ୍ ଅଭିହତାଶଯଃ । ଆରୋହତି ନିପାତାଯ ଯୌଵନଶ୍ଵଭ୍ରସମ୍ଭ୍ରମମ୍
ତାପରେ ଶିଶୁବୟସର ଅସୁଖ ଛାଡ଼ି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଯୁବବୟସର ଅସ୍ଥିର ମେଘକୁ ଆରୋହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତ୍ରାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ ଲୋଲସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଵୃତ୍ତୀର୍ ଅନୁସରନ୍ ଯାତି ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖତରଂ ଜଡଃ
ସେଠାରେ ନିଜ ମନର ଅନେକ ଚଞ୍ଚଳ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଅନୁସରି, ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ଆଉ ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତବିଲସଂସ୍ଥେନ ନାନାସମ୍ଭ୍ରମକାରିଣା । ବଲାତ୍ କାମପିଶାଚେନ ଵିଵଶଃ ପରିଭୂଯତେ
ନିଜ ମନର ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ଅନେକ ବିକଳତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା କାମ ରୂପୀ ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ବଳବାନ ଭାବେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ସେ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼େ।
ଚିନ୍ତାନାଂ ଲୋଲଵୃତ୍ତୀନାଂ ଲଲନାନାମ୍ ଇଵାଭିତଃ । ଅର୍ପଯତ୍ଯ୍ ଅଵଶଶ୍ ଚେତୋ ଜ୍ଵାଲାନାମ୍ ଆତ୍ମଜଂ ଯଥା
ମନ ଅସହାୟ ହୋଇ ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତାମାନେ ଭିତରେ ଯେପରି ଆଗୁନିକୁ ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ନିଜକୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଇଦିଏ।
ତେ ତେ ଦୋଷା ଦୁରାରମ୍ଭାସ୍ ତତ୍ର ତଂ ତାଦୃଶାଶଯମ୍ । ତରୁଣଂ ପ୍ରଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି ଦୃଶ୍ଯାସ୍ ତେ ନୈଵ ଯେ ମୁନେ
ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଜୟ ଦୋଷ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ଯୁବ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଉନ୍ତି ସେମାନେ ଏହିପରି କରନ୍ତିନାହିଁ।
ମହାନରକବୀଜେନ ସନ୍ତତଭ୍ରମଦାଯିନା । ଯୌଵନେନ ନ ଯେ ନଷ୍ଟା ନଷ୍ଟା ନାନ୍ଯେନ ତେ ଜନାଃ
ଯୁବାବସ୍ଥା, ଯାହା ବଡ଼ ନରକର ମୂଳ ଏବଂ ଅନ୍ତହୀନ ଭ୍ରମଣର କାରଣ, ତାହା ଯାହାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିନଥାଏ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ନାନାରସମଯୀ ଚିତ୍ରା ଵୃତ୍ତାନ୍ତନିଚଯୋମ୍ଭିତା । ଭୀମା ଯୌଵନଭୂର୍ ଯେନ ତୀର୍ଣା ଧୀରସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଓ ଚିତ୍ର ଘଟନାବଳୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟକିଯାଇ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଛି, ସେଉଁଠିକି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିମେଷଭାସୁରାକାରମ୍ ଆଲୋଲଘନଗର୍ଜିତମ୍ । ଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରକାଶମ୍ ଅନିଶଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯୁବାବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକେ, ଚଞ୍ଚଳ ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ, ଏହାରେ ମୋର କେବେ ଆନନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ।
ଵିଵିଧାଵର୍ତବହୁଲଂ ପଙ୍କଲଗ୍ନଂ ଜଡାଶଯମ୍ । ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରଂ ଭୀମଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯୁବାବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଘୂର୍ଣ୍ଣି, କାଦରେ ଅଟକିଥିବା, ମନ ଅଳସ, ତରଙ୍ଗ ପରି ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଏହାରେ ମୋତେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେନାହିଁ।
ସର୍ଵସ୍ଯାଗ୍ରେସରଂ ପୁଂସଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରମନୋହରମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରପ୍ରଖ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯୁବାବସ୍ଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମନମୋହନା ହୁଏ, ଏହା ଗାନ୍ଧର୍ବନଗରୀ ପରି ଭାସେ; ଏମିତି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଇଷୁପ୍ରପାତମାତ୍ରଂ ହି ସୁଖଦଂ ଦୁଃଖଭାସୁରମ୍ । ଦାହଦୋଷପ୍ରଦଂ ନିତ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଯୁବାବସ୍ଥା କେବଳ ତୀର ଝରିପଡିବା ଯେତେବେଳି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଳକା ସୁଖ ଦେଉଛି, ଦୁଃଖର ଆଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସଦା ଦାହ ଓ ଦୋଷ ଆଣିଦେଉଛି; ଏମିତି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।
ମଧୁରଂ ସ୍ଵାଦୁ ତିକ୍ତଂ ଚ ଦୂଷଣଂ ଦୋଷଭୂଷଣମ୍ । ସୁରାକଲ୍ଲୋଲସଦୃଶଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ମିଠା, ରୁଚିକର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ତିତ୍ତ ଓ ଦୋଷରେ ଭରିଥାଏ; ମଦର ଝାଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏମିତି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯସଙ୍କାଶମ୍ ଅଚିରାଦ୍ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଦମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନାଙ୍ଗନାସଙ୍ଗସମଂ ଯୌଵନଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଏହା ମିଥ୍ୟା, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି ଆଶା; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ପରି—ଏମିତି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ।