ଯେନୈଵ ମନସା ସର୍ଗୋ ନିର୍ମିତଃ ପରମେଶ୍ଵର । ସ ଏଵ ମାଂସନେତ୍ରେଣ ତଂ ପଶ୍ଯତି ହି ନେତରଃ
ଯେ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ମନ ଦେହର ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈତାନ୍ ଦଶ ସଂସାରାନ୍ ଦଶନୀରଜସମ୍ଭଵାନ୍ । କଶ୍ଚିନ୍ ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତଶ୍ ଚିତୋ ଦାର୍ଢ୍ଯାଚ୍ ଚିରଂ ସ୍ଥିତାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦଶଟି ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ କେହି ମିଟାଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ମନର ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ରୋଦ୍ଧୁଂ କିଲ ଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମନୋନିଶ୍ଚଯକୃତଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ରୋଧଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ମନର ନିଶ୍ଚୟରେ ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ବଦ୍ଧପଦତାଂ ଯାତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସି ନିଶ୍ଚଯଃ । ସ ତେନୈଵ ଵିନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନାନ୍ଯେନ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ସେହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବହୁକାଲଂ ଯଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତଂ ମନସା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଶାପେନାପି ନ ତସ୍ଯାସ୍ତି କ୍ଷଯୋ ନଷ୍ଟେ ଽପି ଦେହକେ
ଯେଉଁ କିଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ଶାପ ଦେଲେ ବା ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ବଦ୍ଧପୀଠମ୍ ଅଭିତୋ ମନସି ପ୍ରରୂଢଂ ତଦ୍ରୂପ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଭଵତୀହ ନାନ୍ଯଃ । ତଦ୍ବୋଧନାଦ୍ ଇତରମ୍ ଅତ୍ର କିଲାଭ୍ଯୁପାଯଂ ଶୈଲୌଘମ୍ ଏକମ୍ ଇଵ ନିଷ୍ଫଲମ୍ ଏଵ ମନ୍ଯେ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ଏଠାରେ ସେଇ ଲୋକ ସେଇ ଆକୃତିରେ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ବୁଝିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟକୁ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ହଟାଇବା ପରି ଅଫଳ ମନେ କରେ।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ପୁରା ଦେଵ ମଗଧେଷୁ ମହୀପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇତି ଖ୍ଯାତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇଵାପରଃ
ହେ ଦେବ, ପୁରୁଣା କଥା ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ମଗଧ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସେ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯେନ୍ଦୁବିମ୍ବପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା କମଲଲୋଚନା । ଅହଲ୍ଯା ନାମ ତତ୍ରାସୀଚ୍ ଛଶାଙ୍କସ୍ଯେଵ ରୋହିଣୀ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟା, ଯିଏ ପଦ୍ମନୟନୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ରୋହିଣୀ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପୁରେ ଶିଡ୍ଗଃ କିଲାସୀଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଇତି । ଇନ୍ଦ୍ରନାମାପରଃ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ଵିପ୍ରକୁମାରକଃ
ସେଇ ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଅହଲ୍ଯା ପୂର୍ଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵେଷ୍ଟେତ୍ଯ୍ ଅହଲ୍ଯଯା । ଶ୍ରୁତଂ ରାଜମହିଷ୍ଯାଥ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍
କେବଳ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ ରାଜମହିଷୀ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିଲେ।
ଆକର୍ଣ୍ଯ ତଦ୍ ଅହଲ୍ଯା ସା ବଭୂଵେନ୍ଦ୍ରାନୁରାଗିଣୀ । ଅହଲ୍ଯାଂ ମାଂ ନ କସ୍ମାତ୍ ସ ଶକ୍ରୋ ଽଭ୍ଯେତୀତି ସୋତ୍ସୁକା
ଏହା ଶୁଣି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଲେ, 'ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି?' ବୋଲି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ।
ମୃଣାଲହାରକଦଲୀପଲ୍ଲଵାସ୍ତରଣେଷୁ ସା । ଅତପ୍ଯତ ଭୃଶଂ ବାଲା ଲତାଲୂନା ଵନେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେ ମୃଣାଳ, କଦଳୀ ଓ ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇ ଥିଲେ, ଏମିତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଲତା କଟାଯିବା ପରେ ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ ଝିଅ ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଖେଦମ୍ ଆପ ସମଗ୍ରାସୁ ତାସୁ ଭୂପଵିଭୂତିଷୁ । ମତ୍ସୀ ନିଦାଘତପ୍ତାସୁ ପରିଲୋଲା ସ୍ଥଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜସିଂହାସନ ଆଡମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଜମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ଦିଗଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
ଅଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜାତପ୍ରଲାପଯା । ଲଜ୍ଜାପି ହି ତଯା ତ୍ଯକ୍ତା ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପଯାତଯା
ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର 'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର' ବୋଲି କହୁଥିଲେ; ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ସେ ଲଜ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆର୍ତାଯା ଘନସ୍ନେହମ୍ ଅଥ ତସ୍ଯା ଵଯସ୍ଯଯା । ଉକ୍ତମ୍ ଆଲି ତଵାଵିଘ୍ନମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆନଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଡୁବିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସହେଳୀ କହିଲେ, 'ସଖୀ, ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି, ତୁମ ପାଖକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଣିଦେବି।'
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ତଵାନଯାମୀତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିକସିତେକ୍ଷଣା । ପପାତ ପାଦଯୋସ୍ ସଖ୍ଯା ନଲିନ୍ଯା ନଲିନୀ ଯଥା
‘ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି’ ବୋଲି ଶୁଣି, ସେ ମେଘେ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀଙ୍କର ପାଦାବଳୀରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ଅନ୍ୟ ଲୋଟସ୍ ପାଦାବଳୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଯାତେ ଦିଵସେ ସମାଯାତେ ନିଶାଗମେ । ସା ଵଯସ୍ଯା ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରାଖ୍ଯଂ ଯଯୌ ଵିପ୍ରକୁମାରକମ୍
ତାପରେ ଦିନ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ରାତି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ସଖୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମକ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
ବୋଧଯିତ୍ଵା ଯଥାଯୁକ୍ତଂ ସା ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରକୁମାରକମ୍ । ଅହଲ୍ଯାନିକଟଂ ରାତ୍ରାଵ୍ ଆନଯାମ୍ ଆସ ସତ୍ଵରମ୍
ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଜଗାଇ, ରାତିରେ ତାକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଆସିଲା।
ସା ତତସ୍ ତେନ ଶିଡ୍ଗେନ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ରତିଂ ଯଯୌ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ସଦନେ ଗୁପ୍ତେ ବହୁମାଲ୍ଯଵିଲେପନା
ତାପରେ ସେ ଅନେକ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ, ଗୁପ୍ତ ଏକ ଘରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳନର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲା।
ହାରାଙ୍ଗଦମନୋଜ୍ଞେନ ତେନ ସା ତରୁଣୀ ତଦା । ରତେନାଵର୍ଜିତା ଵଲ୍ଲୀ ରସେନ ମଧୁନା ଯଥା
ସେ ସମୟରେ, ସେ ଯୁବତୀ ଏକ ଆକର୍ଷକ ହାର ଓ ବାହୁବଳୟ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେଠିରେ ଏମିତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲତା ମଧୁର ସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ମଧୁକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।
ତତସ୍ ତଦନୁରକ୍ତା ସା ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତନ୍ମଯଂ ଜଗତ୍ । ନ ସାନନ୍ତଗୁଣାକୀର୍ଣଂ ଭର୍ତାରଂ ବହ୍ଵ୍ ଅମନ୍ଯତ
ତାପରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଏମିତି ହେଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କରେ ଭରିଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ପତି ଅନେକ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ନାହିଁ।
କେନଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଥ କାଲେନ ତସ୍ଯା ଇନ୍ଦ୍ରାନୁରାଗିତା । ସା ଜ୍ଞାତା ରାଜସିଂହେନ ତନ୍ମୁଖଵ୍ଯୋମଚନ୍ଦ୍ରିକା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଲପାଇଥିବା କଥା ରାଜାସିଂହ ତାଙ୍କର ମୁହଁର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଧ୍ଯାଯତି ସା ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ତସ୍ଯା ଵିରାଜତେ । ମୁଖଂ ପୂର୍ଣେନ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଇଵ କୈରଵମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସେ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ରାତିରେ ଖିଳିଥିବା କମଳ।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଆସକ୍ତଭାଵମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଭୂପତିଃ । ଚକାର ବହୁଭିର୍ ଦଣ୍ଡୈସ୍ ସ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଅଥ ଶାସନମ୍
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏମିତି ଏକାପରେ ଆସକ୍ତ ଦେଖି, ରାଜା ବହୁ ପ୍ରକାର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କଲେ।
ତାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତୌ ହି ସନ୍ତୌ ସଲିଲାଶଯେ । ତୁଷ୍ଟୌ ଜହସତୁସ୍ ତତ୍ର ନ ଖେଦଂ ସମୁପାଗତୌ
ତଥାପି, ଦୁଇଜଣ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଜଳାଶୟରେ ଏକାସাথে ରହିଲେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ହସୁଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା।
ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ତୌ ତତୋ ରାଜା ଖିନ୍ନୌ ସ୍ଥଃ କିଂ ନ ଦୁର୍ମତୀ । ତାଵ୍ ଊଚତୁର୍ ମହୀପାଲଂ ଜଲାଶଯସମୁଦ୍ଧୃତୌ
ତାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିଏ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ?' ତେବେ ଦୁଇଜଣ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାର କରାଯିବା ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ,
ସଂସୃତ୍ଯାଵାମ୍ ଇହାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ମୁଖକାନ୍ତିମ୍ ଅନିନ୍ଦିତାମ୍ । ମୁହ୍ଯାଵୋ ନ ମହୀପାଲ ସ୍ଵାଙ୍ଗୈର୍ ଅପି ଵିକର୍ତିତୈଃ
'ଏଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାସাথে ରହି, ପରସ୍ପରଙ୍କ ମୁହଁର ନିର୍ମଳ ରୂପ ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହେଉଛୁ, ରାଜା, ଆମ ଦେହ କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହିଁ।'
ଵହ୍ନାଵ୍ ଅପି ପରିକ୍ଷିପ୍ତାଵ୍ ଅଖିନ୍ନାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ତୌ । ଊଚତୁର୍ ମୁଦିତାତ୍ମାନାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସ୍ମୃତିହର୍ଷିତୌ
ଅଗ୍ନିରେ ଚାରିପଟେ ଘେରାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କେବେ ଭୀତିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିରେ ଖୁସି ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କଥା କହିଲେ।
ଗ୍ରଥିତୌ ଗଜପାଦେଷୁ ନଖିନ୍ନାଵ୍ ଏଵ ସଂସ୍ଥିତୌ । ଏଵମ୍ ଏଵୋଚତୁର୍ ଭୂପମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସ୍ମୃତିହର୍ଷିତୌ
ହାତୀର ପାଦରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ଓ ନଖରେ ଛିଦ୍ର ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କଥା କହିଲେ।
କଷାହତାଵ୍ ଅଖିନ୍ନୌ ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ କିଲୋଚତୁଃ । ପଙ୍କମଗ୍ନାଵ୍ ଅଖିନ୍ନୌ ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ କିଲୋଚତୁଃ
ଚମୁଟିରେ ମାଡ଼ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ କଥା କହିଲେ। କିମ୍ବା କିଚିଡ଼ିରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଡ଼ିଗ ରହି, ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।