ନିଷ୍କାମାଦ୍ ଏଵ ଭଵତସ୍ ସର୍ଗସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ଅର୍କାଦ୍ ଇଵ ଜଲାଦିତ୍ଯଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଧିଯଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିବାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ମନରେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ।
ଶରୀରସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ତ୍ଯାଗେ ରାଗେ ମତେ ଯଦା । ନିଷ୍କାମୋ ଭଗଵନ୍ ଭାଵୋ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଶରୀରରେ ଲାଗିଥିବା ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦେଲେ, ରାଗ ଓ ମତ ଯେତେବେଳେ ଛାଡାଯାଏ, ହେ ଭଗବାନ, ନିର୍ଲୋଭ ମନ ନ କିଛି ଚାହେ, ନ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ସୃଜସୀଦଂ ତଦା ଦେଵ ଵିନୋଦାଯୈଵ ଭୂତପ । ପୁନସ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ସଂହୃତ୍ଯ ଦିନଂ ଦିନପତିର୍ ଯଥା
ହେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କେବଳ ଖେଳାର ଲାଗି ସୃଷ୍ଟି କର, ପୁଣି ପୁଣି ଏହାକୁ ଉପଜାଅ ଓ ନଶ୍ୱର କର, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ ଓ ନେଇଯାଏ।
ତଵ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସଂସକ୍ତଵିନୋଦାଯୈଵ କେଵଲମ୍ । ଇଦଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ଜଗନ୍ ନ ତୁ ଘନେଚ୍ଛଯା
ତୁମ ପାଇଁ ସଦା ଏହା କେବଳ ଅଲଗା ଖେଳା ପାଇଁ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ଭଳି ଭଳି ଇଚ୍ଛାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ଭାବେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ନ ଚ କରୋଷି ତ୍ଵମ୍ ଅହର୍ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାତ୍ କିମ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କରୁନାହାଁ; ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ କଣ ନୂତନ ଫଳ ପାଇପାରିବ?
ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ହି କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅସକ୍ତେନ ସତା ସଦା । ମକୁରେଣାକଲଙ୍କେନ ପ୍ରତିବିମ୍ବକ୍ରିଯା ଯଥା
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା କୌଣସି ଦାଗ ଛାଡ଼ା ସବୁକିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାମ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ସଦା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଥୈଵ କର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ । ତଥୈଵାକର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କାମନା ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କୌଣସି ଆଶା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତୋପମଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ନିଷ୍କାମଯାନଯା । ସୁପ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧସମଯା କୁରୁ କାର୍ଯଂ ଯଥାଗତମ୍
ତେଣୁ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କୌଣସି ଆଶା ନଥାଏ, ସେପରି ନିର୍ମମ ଭାବରେ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସୁତିବାବେଳେ ଯାହା ଆସେ, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ସର୍ଗୈର୍ ଅଥେନ୍ଦୁପୁତ୍ରାଣାଂ ତୋଷମ୍ ଏତି ଜଗତ୍ ପ୍ରଭୋ । ତଦୈତେ ତୋଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତ୍ଵାଂ ସର୍ଗାସ୍ ସୁରେଶ୍ଵର
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ, ହେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚିତ୍ତନେତ୍ରୈର୍ ଭଵାନ୍ ଏତାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତି ନୋ ଦୃଶା । ଅପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚକ୍ଷୁଷା ସର୍ଗଂ ସୃଷ୍ଟମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତି କଃ
ମନର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖୁଛ, ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଦେହର ଆଖିରେ ଦେଖିନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରିବ?
ଯେନୈଵ ମନସା ସର୍ଗୋ ନିର୍ମିତଃ ପରମେଶ୍ଵର । ସ ଏଵ ମାଂସନେତ୍ରେଣ ତଂ ପଶ୍ଯତି ହି ନେତରଃ
ଯେ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ମନ ଦେହର ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈତାନ୍ ଦଶ ସଂସାରାନ୍ ଦଶନୀରଜସମ୍ଭଵାନ୍ । କଶ୍ଚିନ୍ ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତଶ୍ ଚିତୋ ଦାର୍ଢ୍ଯାଚ୍ ଚିରଂ ସ୍ଥିତାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦଶଟି ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ କେହି ମିଟାଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ମନର ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ରୋଦ୍ଧୁଂ କିଲ ଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମନୋନିଶ୍ଚଯକୃତଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ରୋଧଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ମନର ନିଶ୍ଚୟରେ ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ବଦ୍ଧପଦତାଂ ଯାତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସି ନିଶ୍ଚଯଃ । ସ ତେନୈଵ ଵିନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନାନ୍ଯେନ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ସେହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବହୁକାଲଂ ଯଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତଂ ମନସା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଶାପେନାପି ନ ତସ୍ଯାସ୍ତି କ୍ଷଯୋ ନଷ୍ଟେ ଽପି ଦେହକେ
ଯେଉଁ କିଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ଶାପ ଦେଲେ ବା ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ବଦ୍ଧପୀଠମ୍ ଅଭିତୋ ମନସି ପ୍ରରୂଢଂ ତଦ୍ରୂପ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଭଵତୀହ ନାନ୍ଯଃ । ତଦ୍ବୋଧନାଦ୍ ଇତରମ୍ ଅତ୍ର କିଲାଭ୍ଯୁପାଯଂ ଶୈଲୌଘମ୍ ଏକମ୍ ଇଵ ନିଷ୍ଫଲମ୍ ଏଵ ମନ୍ଯେ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ଏଠାରେ ସେଇ ଲୋକ ସେଇ ଆକୃତିରେ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ବୁଝିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟକୁ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ହଟାଇବା ପରି ଅଫଳ ମନେ କରେ।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ପୁରା ଦେଵ ମଗଧେଷୁ ମହୀପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇତି ଖ୍ଯାତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇଵାପରଃ
ହେ ଦେବ, ପୁରୁଣା କଥା ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ମଗଧ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସେ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯେନ୍ଦୁବିମ୍ବପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା କମଲଲୋଚନା । ଅହଲ୍ଯା ନାମ ତତ୍ରାସୀଚ୍ ଛଶାଙ୍କସ୍ଯେଵ ରୋହିଣୀ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟା, ଯିଏ ପଦ୍ମନୟନୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ରୋହିଣୀ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପୁରେ ଶିଡ୍ଗଃ କିଲାସୀଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଇତି । ଇନ୍ଦ୍ରନାମାପରଃ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ଵିପ୍ରକୁମାରକଃ
ସେଇ ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଅହଲ୍ଯା ପୂର୍ଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵେଷ୍ଟେତ୍ଯ୍ ଅହଲ୍ଯଯା । ଶ୍ରୁତଂ ରାଜମହିଷ୍ଯାଥ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍
କେବଳ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ ରାଜମହିଷୀ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିଲେ।
ଆକର୍ଣ୍ଯ ତଦ୍ ଅହଲ୍ଯା ସା ବଭୂଵେନ୍ଦ୍ରାନୁରାଗିଣୀ । ଅହଲ୍ଯାଂ ମାଂ ନ କସ୍ମାତ୍ ସ ଶକ୍ରୋ ଽଭ୍ଯେତୀତି ସୋତ୍ସୁକା
ଏହା ଶୁଣି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଲେ, 'ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି?' ବୋଲି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ।
ମୃଣାଲହାରକଦଲୀପଲ୍ଲଵାସ୍ତରଣେଷୁ ସା । ଅତପ୍ଯତ ଭୃଶଂ ବାଲା ଲତାଲୂନା ଵନେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେ ମୃଣାଳ, କଦଳୀ ଓ ତାଳପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇ ଥିଲେ, ଏମିତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଲତା କଟାଯିବା ପରେ ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ ଝିଅ ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଖେଦମ୍ ଆପ ସମଗ୍ରାସୁ ତାସୁ ଭୂପଵିଭୂତିଷୁ । ମତ୍ସୀ ନିଦାଘତପ୍ତାସୁ ପରିଲୋଲା ସ୍ଥଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜସିଂହାସନ ଆଡମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଜମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ଦିଗଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
ଅଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜାତପ୍ରଲାପଯା । ଲଜ୍ଜାପି ହି ତଯା ତ୍ଯକ୍ତା ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପଯାତଯା
ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର 'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର' ବୋଲି କହୁଥିଲେ; ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ସେ ଲଜ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆର୍ତାଯା ଘନସ୍ନେହମ୍ ଅଥ ତସ୍ଯା ଵଯସ୍ଯଯା । ଉକ୍ତମ୍ ଆଲି ତଵାଵିଘ୍ନମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆନଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଡୁବିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ସହେଳୀ କହିଲେ, 'ସଖୀ, ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି, ତୁମ ପାଖକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଣିଦେବି।'
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ତଵାନଯାମୀତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିକସିତେକ୍ଷଣା । ପପାତ ପାଦଯୋସ୍ ସଖ୍ଯା ନଲିନ୍ଯା ନଲିନୀ ଯଥା
‘ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି’ ବୋଲି ଶୁଣି, ସେ ମେଘେ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କ ସଖୀଙ୍କର ପାଦାବଳୀରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ଅନ୍ୟ ଲୋଟସ୍ ପାଦାବଳୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଯାତେ ଦିଵସେ ସମାଯାତେ ନିଶାଗମେ । ସା ଵଯସ୍ଯା ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରାଖ୍ଯଂ ଯଯୌ ଵିପ୍ରକୁମାରକମ୍
ତାପରେ ଦିନ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ରାତି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ସଖୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମକ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
ବୋଧଯିତ୍ଵା ଯଥାଯୁକ୍ତଂ ସା ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରକୁମାରକମ୍ । ଅହଲ୍ଯାନିକଟଂ ରାତ୍ରାଵ୍ ଆନଯାମ୍ ଆସ ସତ୍ଵରମ୍
ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଜଗାଇ, ରାତିରେ ତାକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଆସିଲା।
ସା ତତସ୍ ତେନ ଶିଡ୍ଗେନ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ରତିଂ ଯଯୌ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ସଦନେ ଗୁପ୍ତେ ବହୁମାଲ୍ଯଵିଲେପନା
ତାପରେ ସେ ଅନେକ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ, ଗୁପ୍ତ ଏକ ଘରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳନର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲା।
ହାରାଙ୍ଗଦମନୋଜ୍ଞେନ ତେନ ସା ତରୁଣୀ ତଦା । ରତେନାଵର୍ଜିତା ଵଲ୍ଲୀ ରସେନ ମଧୁନା ଯଥା
ସେ ସମୟରେ, ସେ ଯୁବତୀ ଏକ ଆକର୍ଷକ ହାର ଓ ବାହୁବଳୟ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେଠିରେ ଏମିତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲତା ମଧୁର ସ୍ୱାଦ ପାଇଁ ମଧୁକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।