ଵହତ୍ସୁ କଲ୍ପଵାତେଷୁ ସ୍ଥିତ ଏଵ ମହାର୍ଣଵେ । କ୍ଷୀଣେଷୁ ଭୂତଵୃନ୍ଦେଷୁ ତେ ତଥୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ସୃଷ୍ଟିର ବଡ଼ ବାତାସ ବହୁଥିବାବେଳେ ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ଭଵତି ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି ସଂସୃତିମ୍ । ସ୍ଵକେନୈଵ କ୍ରମେଣୋଚ୍ଚୈସ୍ ତେ ତଥୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଆଜି ଯେତେବେଳେ କେହି ସଚେତନ ହୁଏ ଏବଂ ସଂସାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଏ, ସେ ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରେ, ସେମାନେ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି ।
ତ ଏତେ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଦଶ । ତ ଏତେ ଦଶ ସଂସାରା ମନୋଵ୍ଯୋମନି ସଂସ୍ଥିତାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦଶ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏହି ଦଶଟି ସଂସାର ମନର ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି ।
ତେଷାମ୍ ଏକତମସ୍ଯାଯମ୍ ଅହମ୍ ଆକାଶମନ୍ଦିରଃ । ଭାନୁର୍ ଭୁଵି ଵିଭୋ କାଲକଲାକର୍ମଣି ଯୋଜିତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଗୋଟିଏ, ଏହି ଆକାଶ ମନ୍ଦିର। ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ଓ ତାହାର ବିଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଛି।
ଏଷ ତେ କଥିତସ୍ ସର୍ଗୋ ଦଶାନାମ୍ ଅବ୍ଜସମ୍ଭଵ । ବ୍ରହ୍ମଣାଂ ସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦଶ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆକାଶରେ ହୋଇଛି—ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି କର।
ଵିଵିଧକଲ୍ପନମ୍ ଆଵଲିତାମ୍ବରଂ ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମଜାଗତମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । କିରଣଜାଲକମୋହିତମୋହନଂ ତଦ୍ ଅଖିଲଂ ନିଜଚେତସି ଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଜଗତ, ଯାହା ନାନା ଧାରଣା ଓ ଆବୃତ ଆକାଶ ସହିତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, କିରଣର ଜାଲରେ ମୋହିତ ହୋଇଛି—ଏହା ସବୁ ତୁମ ମନର ଖେଳ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭାନୁର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମମ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ବଭୂଵ ସଃ
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର’ ଏବଂ ‘ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମୋର’—ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମାଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।
ତତ ଉକ୍ତଂ ମଯା ତସ୍ଯ ଚିରମ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚେତସା । ଭାନୋର୍ ଭାନୋ ଵଦାଶୁ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ସଂସୃଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଭାବି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି: 'ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କହ, ଆଉ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?'
ଏତାନି ଦଶ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ କିଲ ଯତ୍ର ଜଗନ୍ତି ହି । ତତ୍ରାନ୍ଯୋ ମମ ସର୍ଗେଣ କୋ ଽର୍ଥଃ କଥଯ ଭାସ୍କର
ଏଠାରେ ଦଶଟି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତେବେ ମୋ ସୃଷ୍ଟିରେ ଆଉ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି? କହ, ହେ ଭାସ୍କର।
ନିରୀହସ୍ଯ ନିରିଚ୍ଛସ୍ଯ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ସର୍ଗେଣ ତେ ପ୍ରଭୋ । ଵିନୋଦମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଯଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ ତଵ ଜଗତ୍ପତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ନିର୍ଲୋଭ ଓ ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମର କଣ ଉପକାର? ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତୁମ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ବିନୋଦ।
ନିଷ୍କାମାଦ୍ ଏଵ ଭଵତସ୍ ସର୍ଗସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ଅର୍କାଦ୍ ଇଵ ଜଲାଦିତ୍ଯଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଧିଯଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିବାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ମନରେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ।
ଶରୀରସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ତ୍ଯାଗେ ରାଗେ ମତେ ଯଦା । ନିଷ୍କାମୋ ଭଗଵନ୍ ଭାଵୋ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଶରୀରରେ ଲାଗିଥିବା ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦେଲେ, ରାଗ ଓ ମତ ଯେତେବେଳେ ଛାଡାଯାଏ, ହେ ଭଗବାନ, ନିର୍ଲୋଭ ମନ ନ କିଛି ଚାହେ, ନ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ସୃଜସୀଦଂ ତଦା ଦେଵ ଵିନୋଦାଯୈଵ ଭୂତପ । ପୁନସ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ସଂହୃତ୍ଯ ଦିନଂ ଦିନପତିର୍ ଯଥା
ହେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କେବଳ ଖେଳାର ଲାଗି ସୃଷ୍ଟି କର, ପୁଣି ପୁଣି ଏହାକୁ ଉପଜାଅ ଓ ନଶ୍ୱର କର, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ ଓ ନେଇଯାଏ।
ତଵ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସଂସକ୍ତଵିନୋଦାଯୈଵ କେଵଲମ୍ । ଇଦଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ଜଗନ୍ ନ ତୁ ଘନେଚ୍ଛଯା
ତୁମ ପାଇଁ ସଦା ଏହା କେବଳ ଅଲଗା ଖେଳା ପାଇଁ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ଭଳି ଭଳି ଇଚ୍ଛାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ଭାବେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ନ ଚ କରୋଷି ତ୍ଵମ୍ ଅହର୍ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାତ୍ କିମ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କରୁନାହାଁ; ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ କଣ ନୂତନ ଫଳ ପାଇପାରିବ?
ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ହି କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅସକ୍ତେନ ସତା ସଦା । ମକୁରେଣାକଲଙ୍କେନ ପ୍ରତିବିମ୍ବକ୍ରିଯା ଯଥା
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା କୌଣସି ଦାଗ ଛାଡ଼ା ସବୁକିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାମ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ସଦା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଥୈଵ କର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ । ତଥୈଵାକର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କାମନା ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କୌଣସି ଆଶା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତୋପମଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ନିଷ୍କାମଯାନଯା । ସୁପ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧସମଯା କୁରୁ କାର୍ଯଂ ଯଥାଗତମ୍
ତେଣୁ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କୌଣସି ଆଶା ନଥାଏ, ସେପରି ନିର୍ମମ ଭାବରେ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସୁତିବାବେଳେ ଯାହା ଆସେ, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ସର୍ଗୈର୍ ଅଥେନ୍ଦୁପୁତ୍ରାଣାଂ ତୋଷମ୍ ଏତି ଜଗତ୍ ପ୍ରଭୋ । ତଦୈତେ ତୋଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତ୍ଵାଂ ସର୍ଗାସ୍ ସୁରେଶ୍ଵର
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ, ହେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚିତ୍ତନେତ୍ରୈର୍ ଭଵାନ୍ ଏତାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତି ନୋ ଦୃଶା । ଅପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚକ୍ଷୁଷା ସର୍ଗଂ ସୃଷ୍ଟମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତି କଃ
ମନର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖୁଛ, ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଦେହର ଆଖିରେ ଦେଖିନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରିବ?
ଯେନୈଵ ମନସା ସର୍ଗୋ ନିର୍ମିତଃ ପରମେଶ୍ଵର । ସ ଏଵ ମାଂସନେତ୍ରେଣ ତଂ ପଶ୍ଯତି ହି ନେତରଃ
ଯେ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ମନ ଦେହର ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈତାନ୍ ଦଶ ସଂସାରାନ୍ ଦଶନୀରଜସମ୍ଭଵାନ୍ । କଶ୍ଚିନ୍ ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତଶ୍ ଚିତୋ ଦାର୍ଢ୍ଯାଚ୍ ଚିରଂ ସ୍ଥିତାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦଶଟି ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ କେହି ମିଟାଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ମନର ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାନ୍ତି।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ତଦ୍ ରୋଦ୍ଧୁଂ କିଲ ଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମନୋନିଶ୍ଚଯକୃତଂ କଶ୍ଚିଦ୍ ରୋଧଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ମନର ନିଶ୍ଚୟରେ ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ବଦ୍ଧପଦତାଂ ଯାତୋ ଜନ୍ତୋର୍ ମନସି ନିଶ୍ଚଯଃ । ସ ତେନୈଵ ଵିନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନାନ୍ଯେନ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ସେହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବହୁକାଲଂ ଯଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତଂ ମନସା ଦୃଢନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଶାପେନାପି ନ ତସ୍ଯାସ୍ତି କ୍ଷଯୋ ନଷ୍ଟେ ଽପି ଦେହକେ
ଯେଉଁ କିଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ଶାପ ଦେଲେ ବା ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ବଦ୍ଧପୀଠମ୍ ଅଭିତୋ ମନସି ପ୍ରରୂଢଂ ତଦ୍ରୂପ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଭଵତୀହ ନାନ୍ଯଃ । ତଦ୍ବୋଧନାଦ୍ ଇତରମ୍ ଅତ୍ର କିଲାଭ୍ଯୁପାଯଂ ଶୈଲୌଘମ୍ ଏକମ୍ ଇଵ ନିଷ୍ଫଲମ୍ ଏଵ ମନ୍ଯେ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଇଛି, ଏଠାରେ ସେଇ ଲୋକ ସେଇ ଆକୃତିରେ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ବୁଝିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାୟକୁ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ହଟାଇବା ପରି ଅଫଳ ମନେ କରେ।
ଶ୍ରୂଯତେ ହି ପୁରା ଦେଵ ମଗଧେଷୁ ମହୀପତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇତି ଖ୍ଯାତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଇଵାପରଃ
ହେ ଦେବ, ପୁରୁଣା କଥା ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ମଗଧ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସେ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯେନ୍ଦୁବିମ୍ବପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା କମଲଲୋଚନା । ଅହଲ୍ଯା ନାମ ତତ୍ରାସୀଚ୍ ଛଶାଙ୍କସ୍ଯେଵ ରୋହିଣୀ
ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅହଲ୍ୟା, ଯିଏ ପଦ୍ମନୟନୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯେପରି ରୋହିଣୀ, ସେପରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପୁରେ ଶିଡ୍ଗଃ କିଲାସୀଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଇତି । ଇନ୍ଦ୍ରନାମାପରଃ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ଵିପ୍ରକୁମାରକଃ
ସେଇ ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଅହଲ୍ଯା ପୂର୍ଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵେଷ୍ଟେତ୍ଯ୍ ଅହଲ୍ଯଯା । ଶ୍ରୁତଂ ରାଜମହିଷ୍ଯାଥ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍
କେବଳ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ ରାଜମହିଷୀ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିଲେ।