ସୃଜାମୀମମ୍ ଅହଂ ସର୍ଗଂ ସଂହରାମି ତଥାଦୃତଃ । ଅଯମ୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠାମି ଶାମ୍ଯାମି ଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହାକୁ ସଂହାର କରେ, ଆଉ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହେ, ସମସ୍ତ ଭୂମିର ନାଥ ଭଳି।
ଅଯଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ଯାତ ଇଦଂ ପରିଣତଂ ଯୁଗମ୍ । ସୃଷ୍ଟିର୍ ଇଯମ୍ ଅସୌ କାଲସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ସଂହରଣସ୍ଯ ଚ
ଏହି ବର୍ଷଟି ଚାଲିଗଲା, ଏହି ଯୁଗଟି ସମାପ୍ତ ହେଲା; ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଏହି ସମୟ, ଏବଂ ଏହା ହେଉଛି ବିନାଶର ଅବଧି।
ଅଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଗତଃ କଲ୍ପୋ ବ୍ରାହ୍ମୀ ରାତ୍ରିର୍ ଇଯଂ ତତଃ । ଅଯମ୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠାମି ପୂର୍ଣାତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଆଜି ଏହି କଳ୍ପ ଶେଷ ହେଲା, ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତି; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରହିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ।
ଇତି ଭାଵିତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତେ ଦ୍ଵିଜା ଐନ୍ଦଵା ଦଶ । ଅବହିର୍ଵୃତ୍ତଯସ୍ ତସ୍ଥୁସ୍ ସମୁତ୍କୀର୍ଣା ଇଵୋପଲାତ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଦଶଜଣ ପୁଅ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ପଥରରେ ତିଆରି ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଅଧିଗତକମଲାସନକ୍ରମାସ୍ ତେ ପରିଗଲିତେତରତୁଚ୍ଛଵୃତ୍ତିଜାଲାଃ । ସତତଗଜଵଜର୍ଜରାସନସ୍ଥାଶ୍ ଚିରମ୍ ଇତି ପଦ୍ମଜକଲ୍ପନେ ଵିରେଜୁଃ
ସେମାନେ କମଳାସନର କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନିର୍ଥକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେମାନେ ସଦା ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ବସି, ହାତୀର ଅଙ୍କୁଶରେ ପରି ଶରୀର ଅଳସା ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମଳ ଧ୍ୟାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଲେ।
ପିତାମହକ୍ରମେ ତସ୍ମିଂସ୍ ତତସ୍ ତେ ବଦ୍ଧଭାଵନାଃ । କର୍ମଭିସ୍ ତୈସ୍ ସମାକ୍ରାନ୍ତମନସ୍କାସ୍ ତସ୍ଥୁର୍ ଆଦୃତାଃ
ପିତାମହଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ସେହି କର୍ମମାନେ ଦ୍ୱାରା ମନ ଗହି ରହିଥିଲା, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉଭୟେ ଦଢ଼ ଭାବେ ଉଭା ରହିଲେ।
ଯାଵତ୍ ତେ ଦେହକାସ୍ ତେଷାଂ ତାପେନ ପଵନୈସ୍ ତଥା । ଯଯୁଶ୍ ଶୋଷଂ ଯଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଛିନ୍ନାଃ କମଲପଲ୍ଲଵାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ରହିଲା, ତାପ ଓ ପବନରେ ସେମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ କଟା ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶୁଖିଗଲେ।
ଜକ୍ଷୁସ୍ ତାନ୍ ଦେହକାଂସ୍ ତତ୍ର କ୍ରଵ୍ଯାଦା ଵନଵାସିନଃ । ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଲୁଠିତାସ୍ ସତ୍ଫଲାନୀଵ ମର୍କଟାଃ
ସେଠାରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ସେଇ ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଇଦେଲେ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠି-ସେଠି ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ମକଡ଼ିମାନେ ପକ୍କା ଫଳ ନେଇ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖାଏ।
ଅଥ ତେ ଶାନ୍ତବାହ୍ଯାର୍ଥା ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କୃତଭାଵନାଃ । ତସ୍ଥୁଶ୍ ଚତୁର୍ଯୁଗସ୍ଯାନ୍ତେ ଯାଵତ୍ କଲ୍ପଃ କ୍ଷଯଂ ଗତଃ
ତାପରେ, ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମରେ ଚିନ୍ତା ଲଗାଇ, ସେମାନେ ଚାରିଯୁଗ ଶେଷ ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ, କଳ୍ପ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ରହିଲେ।
କ୍ଷୀଯମାଣେ ତତଃ କଲ୍ପେ ତପତ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯସଞ୍ଚଯେ । ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକେଷୂଚ୍ଚୈର୍ ଵର୍ଷତ୍ସୁ କଠିନାରଵମ୍
ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ କଳିପରିବାର ଶେଷ ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଉଛି ଏବଂ ମେଘମାନେ ଗଜଗଜାର ସବ୍ଦ କରି ଭାରି ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି,
ଵହତ୍ସୁ କଲ୍ପଵାତେଷୁ ସ୍ଥିତ ଏଵ ମହାର୍ଣଵେ । କ୍ଷୀଣେଷୁ ଭୂତଵୃନ୍ଦେଷୁ ତେ ତଥୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ସୃଷ୍ଟିର ବଡ଼ ବାତାସ ବହୁଥିବାବେଳେ ଏବଂ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ଭଵତି ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି ସଂସୃତିମ୍ । ସ୍ଵକେନୈଵ କ୍ରମେଣୋଚ୍ଚୈସ୍ ତେ ତଥୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଆଜି ଯେତେବେଳେ କେହି ସଚେତନ ହୁଏ ଏବଂ ସଂସାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଏ, ସେ ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରେ, ସେମାନେ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି ।
ତ ଏତେ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଦଶ । ତ ଏତେ ଦଶ ସଂସାରା ମନୋଵ୍ଯୋମନି ସଂସ୍ଥିତାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦଶ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏହି ଦଶଟି ସଂସାର ମନର ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି ।
ତେଷାମ୍ ଏକତମସ୍ଯାଯମ୍ ଅହମ୍ ଆକାଶମନ୍ଦିରଃ । ଭାନୁର୍ ଭୁଵି ଵିଭୋ କାଲକଲାକର୍ମଣି ଯୋଜିତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଗୋଟିଏ, ଏହି ଆକାଶ ମନ୍ଦିର। ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ଓ ତାହାର ବିଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଛି।
ଏଷ ତେ କଥିତସ୍ ସର୍ଗୋ ଦଶାନାମ୍ ଅବ୍ଜସମ୍ଭଵ । ବ୍ରହ୍ମଣାଂ ସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦଶ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆକାଶରେ ହୋଇଛି—ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି କର।
ଵିଵିଧକଲ୍ପନମ୍ ଆଵଲିତାମ୍ବରଂ ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମଜାଗତମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । କିରଣଜାଲକମୋହିତମୋହନଂ ତଦ୍ ଅଖିଲଂ ନିଜଚେତସି ଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଜଗତ, ଯାହା ନାନା ଧାରଣା ଓ ଆବୃତ ଆକାଶ ସହିତ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, କିରଣର ଜାଲରେ ମୋହିତ ହୋଇଛି—ଏହା ସବୁ ତୁମ ମନର ଖେଳ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭାନୁର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମମ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ବଭୂଵ ସଃ
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର’ ଏବଂ ‘ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମୋର’—ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମାଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।
ତତ ଉକ୍ତଂ ମଯା ତସ୍ଯ ଚିରମ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଚେତସା । ଭାନୋର୍ ଭାନୋ ଵଦାଶୁ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ସଂସୃଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଭାବି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି: 'ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କହ, ଆଉ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?'
ଏତାନି ଦଶ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ କିଲ ଯତ୍ର ଜଗନ୍ତି ହି । ତତ୍ରାନ୍ଯୋ ମମ ସର୍ଗେଣ କୋ ଽର୍ଥଃ କଥଯ ଭାସ୍କର
ଏଠାରେ ଦଶଟି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତେବେ ମୋ ସୃଷ୍ଟିରେ ଆଉ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି? କହ, ହେ ଭାସ୍କର।
ନିରୀହସ୍ଯ ନିରିଚ୍ଛସ୍ଯ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ସର୍ଗେଣ ତେ ପ୍ରଭୋ । ଵିନୋଦମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଯଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ ତଵ ଜଗତ୍ପତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ନିର୍ଲୋଭ ଓ ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମର କଣ ଉପକାର? ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତୁମ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ବିନୋଦ।
ନିଷ୍କାମାଦ୍ ଏଵ ଭଵତସ୍ ସର୍ଗସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । ଅର୍କାଦ୍ ଇଵ ଜଲାଦିତ୍ଯଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଧିଯଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିବାରୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ମନରେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ।
ଶରୀରସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ତ୍ଯାଗେ ରାଗେ ମତେ ଯଦା । ନିଷ୍କାମୋ ଭଗଵନ୍ ଭାଵୋ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଶରୀରରେ ଲାଗିଥିବା ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦେଲେ, ରାଗ ଓ ମତ ଯେତେବେଳେ ଛାଡାଯାଏ, ହେ ଭଗବାନ, ନିର୍ଲୋଭ ମନ ନ କିଛି ଚାହେ, ନ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ସୃଜସୀଦଂ ତଦା ଦେଵ ଵିନୋଦାଯୈଵ ଭୂତପ । ପୁନସ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ସଂହୃତ୍ଯ ଦିନଂ ଦିନପତିର୍ ଯଥା
ହେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କେବଳ ଖେଳାର ଲାଗି ସୃଷ୍ଟି କର, ପୁଣି ପୁଣି ଏହାକୁ ଉପଜାଅ ଓ ନଶ୍ୱର କର, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ ଓ ନେଇଯାଏ।
ତଵ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସଂସକ୍ତଵିନୋଦାଯୈଵ କେଵଲମ୍ । ଇଦଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ଜଗନ୍ ନ ତୁ ଘନେଚ୍ଛଯା
ତୁମ ପାଇଁ ସଦା ଏହା କେବଳ ଅଲଗା ଖେଳା ପାଇଁ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ଭଳି ଭଳି ଇଚ୍ଛାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମ ଭାବେ।
ସୃଷ୍ଟିଂ ନ ଚ କରୋଷି ତ୍ଵମ୍ ଅହର୍ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ନିତ୍ଯକର୍ମପରିତ୍ଯାଗାତ୍ କିମ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କରୁନାହାଁ; ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ କଣ ନୂତନ ଫଳ ପାଇପାରିବ?
ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ହି କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅସକ୍ତେନ ସତା ସଦା । ମକୁରେଣାକଲଙ୍କେନ ପ୍ରତିବିମ୍ବକ୍ରିଯା ଯଥା
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା କୌଣସି ଦାଗ ଛାଡ଼ା ସବୁକିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାମ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ସଦା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଯଥୈଵ କର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ । ତଥୈଵାକର୍ମକରଣେ କାମନା ନାସ୍ତି ଧୀମତଃ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କାମନା ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କୌଣସି ଆଶା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତୋପମଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ନିଷ୍କାମଯାନଯା । ସୁପ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧସମଯା କୁରୁ କାର୍ଯଂ ଯଥାଗତମ୍
ତେଣୁ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କୌଣସି ଆଶା ନଥାଏ, ସେପରି ନିର୍ମମ ଭାବରେ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସୁତିବାବେଳେ ଯାହା ଆସେ, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର।
ସର୍ଗୈର୍ ଅଥେନ୍ଦୁପୁତ୍ରାଣାଂ ତୋଷମ୍ ଏତି ଜଗତ୍ ପ୍ରଭୋ । ତଦୈତେ ତୋଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନ ତ୍ଵାଂ ସର୍ଗାସ୍ ସୁରେଶ୍ଵର
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ, ହେ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚିତ୍ତନେତ୍ରୈର୍ ଭଵାନ୍ ଏତାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତି ନୋ ଦୃଶା । ଅପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚକ୍ଷୁଷା ସର୍ଗଂ ସୃଷ୍ଟମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତି କଃ
ମନର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖୁଛ, ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଦେହର ଆଖିରେ ଦେଖିନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିପାରିବ?